OCTAVIUS: An ullum, Friderice, serpentis cum muliere colloquium fuisse
putas? qui odio tam implacabili inter se certant, ut serpentis intuitu
solo mulier abortum patiatur ac in turba virorum unam mulierem ad
ultionem1 serpens petat ac persequatur. Nihil ergo2 verius dici potuit,
quam illud: _Littera occidit, spiritus vivificat_3.
1. Desunt duo haec verba in alio codice. 2. Alibi: _enim_. 3. 2
Corinth. 3, 6.
SALOMO: In sacris litteris historia pura saepe narratur, ut cum
censetur populus et suis quibusque1 tribubus duces attribuuntur. Est
etiam cum historia quidem2 narratur, sed praeter historiam allegoria
latet occulta, ut cum Sara ancillam et filium rejiciendum suadet,
theologi acutiores etiam cupiditatem renitentem virtutibus, cum filio
peccato, a ratione dominante ablegari oportere docent, cum eadem
ancilla domum redire ac Sarae morem gerere jubetur ab angelo, tum
cupiditatis obsequium ac3 rationis dominatum interpretantur, ab
intellectu agente. Hinc illa Dei vox ad Abrahamum: 77 Fac quaecunque
dixerit tibi Sara, id est: ratio; cum etiam4 Sara contestatur5,
ancillae filium haeredem non futurum, innuit etiam eos, qui vitiis
inserviant et libidini, divina bona nunquam adepturos. Saepe quoque
visiones ac somnia divina pro rebus gestis narrantur, in quo plerique
suam navim afflixerunt, plerique6 etiam naufragium fecerunt, qui Deum
cum hominibus quasi vigilantibus colloqui arbitrantur. Neminem enim
unquam Deus allocutus est7 vigilantem, praeter Mosen, et quominus
ambigeretur, perspicua Dei voce testatum habemus in ipsa lege. Ergo
angeli vox ad Bileamum, aut asini loquentis in scriptura ad visa
dormientis Bileami referenda sunt, et8 quaecunque Abrahamo et prophetis
omnibus oracula data commemorantur, uno tantum Mose excepto, cui
vigilanti locutus est Deus. Qua quidem ratione clarissima lux ad
caliginem sacrarum scripturarum discutiendam accedit. Interdum
allegoria facilis ac pura traditur, ut cum lex jubet9, praeputia
cordium circumcidi. Saepe verba triplicem sensum prae se ferunt:
vulgaris sensus ad captum imperitorum accomodatur, ut cum Salomo10
vetat coram rege superbiam et arrogantiam prae se ferre, secretiore
sensu ad Deum pertinet, ad quem abjecto et humili habitu accedere
oportet; semper enim Salomo significat Deum regem11, nisi Dei vox cum
rege conjungatur, ut illud: _Cor regis in manu Dei est_12. His autem
verbis Deus significatur: _Ne_, inquit, _cogitatione tua vituperaveris
regem, nec vituperes in penetralibus lecti tui divitem; volucres enim
coeli efferent13 vocem et avis allata rem vulgabit_14. Quibus verbis
vetat de Deo impie cogitare. Lectus enim in sacris allegoriis15 corpus
humanum significat, volucrum autem vox daemones, tametsi volucres16 et
pro angelis accipiantur, ut apud Jesaiam17 angeli quoque ac daemones
avium appellatione saepe significantur. Nam utrique custodes vel
lictores hominibus additi cogitationes occultas atque intimos sensus
nudant, ne quod inultum scelus ac pia cogitatio sine praemio
relinquatur. Chaldaeus paraphrastes18 haec Salomonis verba
interpretabatur de angelis Raziele et Elia19, quos occultissima quaeque
scelera patefacere scribit.
1. Alius loco horam duorum verborum: _singulis quoque_. 2. Omnes
codices: _quaedam_. 3. Alius: _tum_. 4. Alius: _ita_. 5. Alius addit:
_maritam_. 6. Alius: _plures_. 7. Numeri XII. 8. Alii: _ut_. 9. 5 Mosis
10, 16. 10. Proverb. 25, 6. 11. Alius: _regis appellatione_. 12.
Proverb. 21, 1. 13. Alius: _volucris ... efferet_. 14. Eccles. 10, 20.
15. Psalm. 9 (8), 24 (25), 103 (102), 143 (142). Jobi 38, 46. 16. Alius
addit: _interdum_. 17. Jesaiae 46, 11. 18. In cap. 10, 20 Ecclesiastis.
19. Unus addit: _sacerdote magno_.
SENAMUS: Acutissime Salomo Salomonem interpretatur, sed quis hanc
interpretationem divinare potuisset?
OCTAVIUS: Ego locum hunc de volucribus, qui cogitationes et intimos
sensus regi aperiunt, ad eos reges pertinere duco, qui domesticos
daemones sibi vel sese illis adjunxerant, a quibus omnia omnium dicta,
facta, cogitationes perinde intelligunt, ut ab illis spectatoribus,
quos veteres tyrannorum ὀφθαλμοὺς καὶ ὦτα ἀρχόντων appellabant; nullum
enim tyranni secretius habent arcanam.
78 SENAMUS: Si tantum potuissent aves illae ac volucres sive daemonicae
sive angelicae, quid est quam ob rem Neroni, sacrilegorum1 ac
tyrannorum maximo, conjurationem Pisonis patefacere noluere? cum Simoni
mago ac daemonibus conjunctissimus esset, ut Plinius et Irenaeus
tradunt.