Niet ver van het dorp Ottenhöfen, midden in een der schoonste
berglandschappen van het schilderachtige Schwarzwald, verheffen
zich, op eene romantische, eenzame plek, de ruïnen van de weleer
zoo beroemde abdij van Allerheiligen. Een heerlijke weg, door
prachtige, indrukwekkende bosschen, waar eeuwenheugende, koninklijke
beukenstammen, fier en krachtig, als de zuilen van een gothischen
dom, ten hemel rijzen; waar ge, beurtelings rijzende en dalende,
voortwandelt in de koele schaduw dier breede forsche takken, die met
hun dicht gebladerte als eene groene tente boven uw hoofd uitspannen,
en u bijwijlen geheel omhullen met de geheimzinnige schaduwen van
het ongeschonden woud;--zulk een onvergetelijke weg voert u naar de
oude abdij.
Hoe heerlijk ligt het daar, het nu verlaten heiligdom, in de
frissche groene bergvallei, twee duizend voeten boven de zee,
omringd door statige berghellingen, door prachtige rotsen, door een
breeden gordel van eeuwenheugende wouden; terwijl in de nabijheid
de kristallen bergstroom murmelt en ruischt en zijn melodisch lied
zingt. Voorwaar, de mannen, die zich hier eene woonstede kozen, zij
hadden een geopend hart om de poëzie der natuur te verstaan en te
gevoelen. Hoe stil en vredig is het hier, ver, ver van de onrustige
wereld met haar luidruchtig, haar bedwelmend, haar verdoovend, hart
en gemoed zoo vaak verstompend gewoel en gerucht. Hier ademt kalmte,
heilige vredige kalmte, u tegen; hier zijt ge alleen, alleen met u
zelf, alleen met God, wiens stemme bijna hoorbaar om u ruischt. O, hoe
menig gewond, verstooten, onrustig, boetvaardig hart mag hier, in deze
ernstige eenzaamheid der ongerepte natuur, in de plechtige stilte dier
gewijde muren, rust en verademing gevonden hebben: rust en verademing,
overal elders vergeefs gezocht. Hoe menige zwerveling op de hobbelige,
moeilijke levensbaan mag hier eindelijk, zorgens en zwervens en
strijdens moe, zijn neergezonken, met die ééne bede op de lippen, uit
het verbrijzelde, afgetobde hart opgeweld: vrede! vrede!--een vrede,
lang vergeefs nagejaagd, in het eind gevonden. Konden ze spreken,
die kloostermuren, konden ze verhalen van wat ze gezien en gehoord
hebben: hoe menige roerende, hartaangrijpende geschiedenis zou daar
worden onthuld, allen toch slechts episoden in het groote onsterfelijke
drama van het lijdende, worstelende, hopende menschenhart.
Eene niet onaardige legende hecht zich aan de stichting dezer abdij. De
hertogin Uta van Schauenburg, de dochter van den rijken paltsgraaf
Gottfried van Calw en de schoone Luitgarde van Zähringen, wenschte een
klooster te bouwen voor de monniken der orde van den heiligen Norbert;
maar hoe lang zij ook peinsde en met wien zij ook raadpleegde, zij kon
het met zich zelf niet eens worden over de plaats, waar het godshuis
verrijzen zou. Eindelijk besloot zij, de keuze dier plaats aan hooger
macht over te laten. Zij liet eenige met geld gevulde zakken op een
ezel laden, en beval dat men het dier geheel vrij zijn eigen weg zou
laten gaan; waar hij stilhield, zou het klooster worden gebouwd. De
ezel vertrok van den Schauenburg, het kasteel der hertogin, gevolgd
door eenige bedienden; hij dwaalde nu in de eene vallei, dan in de
andere, en had eindelijk den top van den Sohlberg bereikt. Daar,
van de lange wandeling vermoeid en door dorst gekweld, sloeg het
dier met zijnen poot op den grond: en oogenblikkelijk borrelde eene
frissche, kristalheldere bron uit den rotsigen bodem op. Na zich
verfrischt te hebben, vervolgde de ezel zijn weg, tot in eene hooge,
van alle kanten door bergen ingesloten vallei. Daar wierp hij zijn
vracht op den grond, en wentelde zich in het dichte, frissche,
geurige gras.--In deze hooge, nog schaars door menschen betreden
vallei verrezen nu weldra de gewijde kloostergebouwen, en beurde de
kleine kerk hare slanke spits omhoog. De bouw, in 1192 aangevangen,
was reeds twee jaren later geheel voltooid. Groot was het heilige
huis aanvankelijk niet: het werd slechts bewoond door een prior en zes
monniken van de orde der Premonstratensers. Maar door de milde gaven
der geloovigen, won en wies het weldra in omvang en beteekenis, in
rijkdom en aanzien; mettertijd werd het een der rijkste kloosters van
geheel Zwabenland. Van de wereld afgezonderd, gedurende de helft van
het jaar schier ontoegankelijk voor de bewoners der valleien, wisten
de monniken zich toch bezig te houden en nuttig werkzaam te zijn. Ook
dit klooster was, als zoo talloos vele anderen, een brandpunt van
beschaving en ontwikkeling voor geheel de omliggende streek, vanwaar
licht en leven en frissche opwekking naar alle zijden uitgingen,
en waar de kostbare overblijfselen der aloude beschaving, kunst en
wetenschap met godsdienstige eerbied werden bewaard. De abdij bezat
niet alleen eene kostbare bibliotheek, maar ook eene beroemde school,
waarop doorgaans ruim vijftig jongelieden hunne opleiding ontvingen.
Het ruwe bergklimaat beviel echter maar half aan sommige priors, die
het niet zeer aangenaam vonden, omstreeks twee duizend voet boven de
zee te wonen, en zes maanden lang weinig anders te zien dan besneeuwde
bergtoppen en naakte wouden. Een dezer weeke kluizenaars, die zelf
bijna altijd in het klooster te Lauterbach, in het zachte zwoele
Renchthal, woonde, wilde ook den zetel der broederschap derwaarts
overbrengen. Maar de monniken kwamen daartegen in verzet: op eene
vergadering van het kapittel, ten jare 1484 gehouden, werd bepaald
dat de prior voortaan niet meer te Lauterbach zou mogen wonen, tenzij
dan slechts voor korten tijd, omdat een langer verblijf lichtelijk
oorzaak zou kunnen worden "dat de heilige plaats, waar de beenderen
der stichteres en der weldoeners van het klooster begraven waren, zou
worden verlaten: hetgeen de algemeene verontwaardiging zou opwekken,
en den ondergang van het vrome gesticht na zich slepen."
Nog zouden er ruim drie eeuwen verloopen, eer de ure van den ondergang
voor de eerwaardige abdij sloeg. In het begin dezer eeuw werden
ook in Baden, als elders, ten gevolge der fransche omwenteling,
de kerkelijke goederen door den staat verbeurd verklaard,--om
aan den onverschoonlijken diefstal een glimp te geven, werd dit,
met een uitheemsch woord, secularisatie genoemd;--en de geestelijke
gestichten opgeheven. De laatste abt van Allerheiligen, Willem Fischer,
vestigde zich te Lauterbach, en stierf in 1824 te Oberkirch, zijne
geboortestad. Hij had zijn klooster vele jaren overleefd. Op den
6den Juni van het jaar 1803, het jaar volgende op dat der opheffing
van de abdij, pakten zich donkere onweerswolken samen boven de enge
vallei, waar zich, eenzaam en zwijgend nu, het verlaten gesticht
verhief. Knetterend rolde de donder, door de echo's der bergen
weerkaatst; de rosse bliksem schoot door de zwarte lucht en trof
het heiligdom: weldra gingen van alle kanten de wilde vlammen op,
en door geen menschenhand gestuit, woedden zij voort in hare vratige
drift: binnen weinige uren lag de eerwaardige abdij in puin. Bijna
niets bleef er over, dan enkele muurbrokken, bogen en zuilen, met de
bouwvallen van een paar torens. Het minst geteisterde gedeelte werd
later hersteld en tot boschwachters woning ingericht. Deze woning is
tegenwoordig een uitnemend logement, waar ge, midden in eene wildernis,
alle gemakken en weelden der beschaving vindt.
De aanblik der kloosterruïne is indrukwekkend schoon, hoewel de
gebouwen zelf, uit het oogpunt der kunst, geene bijzondere waarde
hebben. De oude kloosterkerk werd in 1470 door brand vernield; de
latere, waarvan ge hier de ruïnen ziet, dagteekent uit een tijd,
toen de eigenlijke bloei der gothische architectuur reeds voorbij
was. Maar deze muren, deze torens, spitsen, bogen en gewelven, die u,
indien ze nog ongeschonden waren, waarschijnlijk tamelijk onverschillig
zouden laten, ze trekken u nu aan met onweerstaanbare macht: want
hunner is de weemoedige bekoorlijkheid van het wegkwijnend verval,
de onuitsprekelijke poëzie der ruïnen. Door de gaten en scheuren,
door de gapende wanden, ziet ge overal den stralenden hemel en de
donkere bosschen; gouden, rooskleurige wolken trekken langs de ledige
vensternissen, als zwevende engelengestalten in lichtgewaad. Om de
grauwe, geblakerde muren weven zich bloemfestoenen en slingerplanten;
op een nog half overgebleven toren van het portaal verheffen zich
eenige dwergachtige pijn- en berkeboomen, wier schraal gebladerte,
door den avondwind bewogen, als een droevig klaaggezang hooren
laat. Rondom in het gras liggen hier en daar grafsteenen verstrooid,
waarvan de opschriften meerendeels zijn uitgewischt. Van enkelen kunt
ge nog de namen lezen, onbekende namen van abten en priors en monniken:
maar wie zal zeggen, welke geschiedenis achter ieder dezer namen ligt?
In de groote zaal van het logement hangt eene met de pen geteekende
afbeelding van de abdij, zooals zij zich ten tijde van haren bloei
vertoonde. Zij besloeg toen eene aanzienlijke oppervlakte, en bestond
uit een aantal groote en kleine gebouwen. Behalve de kerk, was er een
kloosterhof met weide; een kapittelhuis; eene woning voor den abt;
een collegie voor de scholieren; een ziekenzaal; werkplaatsen, waar
allerlei zaken en voorwerpen van huiselijk gebruik vervaardigd werden:
een slachthuis, een houtzolder, stallen, een zaagmolen en eene herberg
of vreemdelingenhuis voor de bezoekers of de vermoeide reizigers,
die in het gastvrije gesticht wenschten te overnachten. In één woord,
ook deze abdij was, als zoo menige andere, eene stad in het klein,
eene wereld op zich zelf; de monniken konden hare poorten sluiten
en in al hunne behoeften voorzien, zonder iemands hulp van buiten te
behoeven. De woning van den abt lag eenigszins afgezonderd tegenover
de saamgesloten groep der andere gebouwen; zij was omringd door een
kleinen tuin, met een hekje afgesloten, waarvan de overblijfselen nog
zichtbaar zijn. Achter de werkplaatsen bevond zich de groote bloem- en
moestuin, waarnaar men langs een breede trap afdaalde; aan den oever
der beek, de Grindenbach, die hier een kleinen waterval vormt, staat
een eenvoudige koepel. Welk een plekje om te mijmeren en te droomen!
Ik keerde terug van eene wandeling naar de watervallen van
Allerheiligen, wellicht de schoonste van het Schwarzwald, in de
onmiddellijke nabijheid der abdij. Met langzame, onwillige schreden
volgde ik, in gepeins verloren, mij ganschelijk overgevende aan den
indruk der ernstige, verhevene, wonderschoone natuur om mij heen,
het slingerend pad door de statige, zwijgende bosschen, thans in de
diepe schaduwen van den avond gehuld, en als huiverende van heiligen
eerbied. In droomen verzonken wandelde ik voort: uit het geheimzinnige
woud en van de hooge bergtoppen, nog schemerende in het wegstervende
zonnelicht, fluisterden mij stemmen toe, ruischten verhalen en heilige
wondervolle woorden en tonen en klanken, waaraan ik vergeefs zou pogen
naam en uitdrukking te geven. Daar rees de maan boven de omringende
bergen, en wierp hare wemelende stralen tusschen de slanke stammen
der dennen, door het geheimzinnige tooverachtig verlichte woud. Een
fantastische tooverwereld omringde mij; ik wandelde voort, bijna zonder
te weten waar ik was: daar opende zich plotseling de hooge vallei;
daar straalden de lichten in het logement; maar daarnevens verhief
zich, in het bleeke, matte schijnsel der maan, de weemoedige ruïne der
aloude abdij, eenzaam, zwijgend, als met een bovenaardschen nimbus
omvloeid: schoon, schoon, schoon boven alle beschrijving. Getroffen
stond ik stil; allerlei gedachten overstelpten mij; eene bonte reeks
van beelden trok langs mij heen, opdoemende uit het wemelend verleden;
en terwijl mijne oogen dien grijzen bouwval met verrukking aanstaarden,
en de herinneringen aan het roemrijk verleden van dit godgeheiligd
gesticht mij toefluisterden uit de plechtige stilte, herhaalde ik de
woorden van onzen dichter:
En nu, het is voorbij! Zij, die hier vreugd genoten,
En zij, wier tranen hier, als 't murmlend beekjen vloten,
Welk reisgewaad hun de aarde gaf--
Hun voet heeft hier het pad ten einde toe betreden;
Hun lot is lang beslist, hun doodstrijd lang gestreden,
En 't avondrood beschijnt hun graf.
Maar Hij die 't al regeert, en bergen, rotsen, dalen,
De schitterende avondster, die ik omhoog zie pralen,
Schiep in zijn grenzenlooze macht--
Hij, Hij verandert niet; en eeuwig is de woning
Die, in het vast paleis van aller heemlen Koning,
De ziele die gelooft, verwacht.