"Aengesien dat men vele boecken vindt die van de byen schrieven,
de meeste schrieven alleen uit speculatie en raecken het pratyk
weynig ofte niet. Daerom heb ick geen speculatie maer alleen het
pratyk wyllen voorstellen, maer overmits het pratyk in allen Landen
niet het zelve en kan syn, daerom heb ick in den tytel van dit boeck
gestelt dat de byen langhs de Maes, Peel, Niers en andere naeburighe
landen met profyt steeds konnen gehantért ende bearbeydt worden;
want langhs deese kanten bearbeydt men de byen om honigh te haelen op
den boekweydt, heyden ofte Peel en daerom moeten sy in het vroeghjaer
sterck gedreeven worden opdat men in den Somer veel volck ofte byen
heeft. Maer in andere Landen waer de byen int voorjaer principael
den honigh haelen, moeten sy soo niet gehantiert, en uyt malkander
gedreeven worden, omdat sy in het naerjaer weynigh honigh haelen en
soo soude den byenman veel volckx of byen hebben maer weynigh ofte
geen honigh; daerom moet een voorsychtigh byeman bemercken de plaets
en Land waer hy de byen hantiert en bearbeydt. Maer ist saecken dat de
byen alleen in den Lenten op deze plaets staen en in den Somer naer
den boekweydt, heyde ofte Peel gevaeren worden, dan kan men in desen
Lande sterck uyt malkander dryeven met weyniger honigh als in dit Land,
omdat sy aldaer honigh haelen en hier seer selden. Daer en booven
ist saeken dat in desen Lande het jaegen niet goet soude syn, soo syn
edogh veel delen in dat pratyk, die in alle landen moeten geobserviert
worden. P. E. van de vyanden der byen, van de faselbyen, van de gesonde
ende ongesonde byen en soo verders, daerom Leeser gebruykt dit pratyk,
want ick volgens dit pratyk veele jaeren de byen, hebbe gehantert ende
bearbeydt, maer eevenwel moet den byenman alle daegen nogh leeren of
hy syne byen volgens het pratyk wil bearbeyden.--Vaertwel".
Eerste deel.
Capittel I.
Van de natuer der byen.
Disciepel vraegt: Wat is een bye?
Meester antwoort: De bye is een kleen vliegerken ofte vliegend
insecte hebbende vier vluegels, ses beenen en twee hoerens op het
hooft en is rouw over het lygchaem. De bye heeft eenen fynen rueck,
want door den rueck onderscheyden sy de blommen, om haere kost te
haelen; daer en boeven leert ons de ondervinding, dat de byen moeten
hebben eenen fynen rueck, wandt komt daer honigh ontrendt de byen,
terstont ruecken sy hem en koemen daer soo menigvueldigh, dat men
haer niet kan aefweeren, tensy door de vluegt. De bye heeft ock een
scherp gesieght, want door het gesieght viendt se haeren korf. En de
ondervinding leerdt ons wyeders als eenen bye op een aender plaets
gesaet woert en alsdan de byen beginnen te vlyegen, siet men dat
sy eenen cirkel maeken om de plaets te besien; dit geschiet synde
vlyegen sy terstont om haeren kost te haelen, en in korten tydt
koemen sy weeder en door haer scherp gesieght vlyegen sy in den
selven korf. De bye heft ook een scherp gehoer want in den korf
is altydt eenen aengenaemen saenck of muesyk ter eeren van haeren
koningh, en datter eene goede harmonie en regyeringe by haer is. Maer
verliesen sy haeren koningh dan is alles ongerust, sy loepen bynnen
en buytten den korf, om den koningh te soeken; vinden sy hem niet,
soo verandert haeren saenck in een droevigh geween en gehuel, soodat
een ervaeren byenman uyten saenck erkennen kan of de bye syenen koningh
verloeren heft. Dat de bye een goed gehoer heft kan klaer geapprobert
worden. Onderstelt dat twee huetten met byen niet ver van malkanderen
staen; de een groet ende de ander kleyn; de groete huet sal wynnen
en de kleyn huet sal verspelen; de reden is omdat die der groete
huet een groeteren saenck maecken en vervolgens de jonge byen nogh
geene vaeste vluegt hebbende, volgen altost desen groeten saenck en
worden so van haer eygen huet verleidt. Dit moet aen het gehoer der
byen toegeschrieven worden. Daerenboven als eene bye sal swaermen
met jonge moeders, dese jonge moeders een oft twee daegen voor het
swaermen syengen en flueten om de byen tot haer lyefde te kriegen en te
trecken; dit was te vergefs, waere het saeke dat de byen geen gehoer
en hadden. Daerenboven als de bye swaermt volgen alle byen den saenck
van de moeder en daer de moeder aenflyeght versaemelen alle de byen.
D. Vr. Heeft Godt aen de byen ock gegeven een geweer en waepen gelyek
aen de andere onredelycke gedierten?
M. A. Gelyek den voersygtigen Godt alle onredelycke gedierten een
geweer en waepenen gegeven heft, gelyek den poëet synght:
Door den tant, men voor het beerken vreest,
De hoerens beschermen den os het meest;
also heft den voersygtigen Godt, aen de byen ock een geweer en waepen
gegeven om haer tegen den vyand te beschermen, te weten een angel,
dewelcke seer gyftigh is tegen den mensch en andere gedierten,
die warm bloet hebben. Want men seydt dat desen angel door het vel
in het vleesch penetreert, soodat het seer pynlick is en dickwyls
door het gyft, het gestoken lid doet opswellen. Maer de gedierten
die koudt bloet hebben, als voerssen, padden en vysch, doet dyesen
angel geen schaeden.