(Sugilanon)
Si Francisco Andakan maoy usa katawo nga tabían ug hambugiro. Alang
kaniya walay butang malisud sa kalibutan. Kong magsulti sa Amérika,
siya moingon dayon: "Ang mga lubí didto mamungag kapayas". Kong
magsulti sa mga babaye, manghambug dayon: "Kaná si Kuan akong
hinigugma. Pagka paraygon nianang dagaha". Sa usa ka pulong, maoy
olitawong tigpaatab, apan hadlokan uyamut.
Usá ka adlaw niana, nakakita siya kang Minay, usa ka maambong tindira
sa tuba sa Tiyanggihan sa San Nicolas. Sanglit lagí hadlokan, siya
igo lang moduol ug motangway ug tubá. Human ug inum sa tubá, mangagho
ug kusog ug pugngan ang dughan, daw gisakitan sa kasingkasing. Sa
makaupat na kini niya himoa, si Minay nakasabut ug nagpahayag kaniya:
--Ayaw palabii ug pangagho, Isko; akó nakasabút nga ikaw nagmahal
kanako ug ayaw paghunahunaa nga dili ko ikaw baslan.
--¡Oh, mga langit! ¡Oh, tubá nga palaran! Minay, pastilan, dili gayud
akó makapanihapon sa amo tungud sa kalipay--mituaw si Isko.
--Lakaw na, ug ayaw pagsaba. Unyang gabii, sa ika 10 ang takna,
adto sa among luyó kay makigsulti akó kanimo--miingon si Minay.
--Oo, mahimo, mahimo.
Si Isko mibulag sa tindahan ni Minay, nagpanilap. Mao pa kadtong
higayona nga siya makabaton ug "cita" kun tagbo ug nagkanayón:
"Sa luyó sa ilang balay; sa ika 10 sa gabii. Malalim nga iadto kay
sugo man sa gugma; apan dihá da ba abta si Ta-Tinang, si Binsis ug
si Man-Binoy; kanang dapita awaaw kaayo ug anaa magponsisok ang mga
agta ug mga balbal...Apan walay sapayán; aníay bahi ko dili moilá ug
aníay baraw ug garrapa sa lana nga sumpa sa tanang mga panuway."
Hapit na mohagtok ang ika 10 sa gabii. Si Isko miloklok sa iyang
baraw, mikuha sa bahi ug sa garrapa nga sumpa, naghinapay ug dayong
lakát. Sa dalan nahiatol nga usá ka pilikpilik mitingog. Si Isko
nahikugang ug gitan-aw ang iyang garrapa kong ang lana mibukal ba,
apan kay walá siya mituaw: ¡Salamat kang Bathala!
Sa pagabut niya sa luyó sa balay ni Minay, diin walay makita tungud sa
kangitngit ug diin bisan tuslokon ang matá dili hibaloan, siya mibarog
ug nanukad kay nagpanagana sa mga abat, labi na kay maó pay pagtunob
niya niadtong dapita. Usá ka punoan sa lubí nga naputol kaniadto sa
pagbagyo sa 1912 ug nagbarog gihapon, gikatahapan niya ug gipakaingog
abát na. Tapus niya sudonga, iyang giduol ug gipamulongan:
--Kong ikaw tawong binuhat sa Dios, pagtug-an sa imong tuyo; apan
kong si Minay ka, kaloy-i akó.
Sanglit lubí, dayag na lang nga walay tubag nga nabati. Si Isko
mikurog, gipaningot, kadaganon ug dili. Sa pagtanaw niya nga walá
man gayud motubag, gipuspusan niya pagkalit sa bahi ug dayon dagan.
Sa dakung kadaut niya, didto siya mahadulong sa usá ka kanal nga
punó sa mabahóng lapok. Naipo siya hangtud sa hawak sa maong lapok ug
misinggit pagingon: "Patay na akó. Tabang kamó. Minay, Minay, tabang".
Gilingi niya ang lubí nga gipuspusan. Giabut siyag katahap ug iyang
giduol pagusab. Naghinay siya, nanukad, gibakyaw nga daan ang bahi sa
kamut nga tuo ug sa walá ang baraw. Apan sa paghikap, nakugáng siya,
gilagpak sa iyang duhá ka kamut ang punoan, ug miingon:
--¡Pastilan, lubí kaman diay!
Si Isko, punó sa kaguol, naluya, nagsalig pangusmo tungud sa kabahó
sa lapok, ug mipauli sa iyang balay. Nagilis ug naligo. Ang bahi
gisalibay, ang baraw gibunó sa suwambi ug ang garrapa sa lana gibuak
... Napungot.
Sa pagkabuntag nagsulat kang Minay ning mosunod:
"Hinalarang kong Minay:--Dakú kaayo ang gugma ko kanimo,
dili hitupngan ni bisan kinsa nianang magalirong kanimo
sa tubaan; apan, kong magkanunay akong mahatuslob sa kanal
ninyo ug maligo magabii, ayaw palandunga nga dili ko ikaw
puspusan. Kagabii hilabihang hulat ko kanimo hangtud nga
giabut akog "desgracia": nahulog sa inyong kanal. Kong buut
kag tagbo, hawani ang inyong luyó, kanang lubí putla, taboni
ang kanal ug pagsugá aron walá kitay kahadlokan.