¿Ug si Loleng? ¡Ah! Si Loleng atua sa iyang payag, sa iyang nawilihang
payag nga mao ang saksi sa gidak-on sa iyang mga kaguol. Nagbakho siya,
nagadangoyngoy ug sa iyang mahamis ug mapulang aping midaligdig ang
usa ka baha sa mga luha. Ang iyang duha ka anak, ang duha ka bata nga
si Binsis ug si Amon, nangatulog sa, nagabay-od sa salog nga walay
banig ug walay unlan, ug wala managpanghibalo sa nahitabo sa ilang
amahan. Si Loleng mitotok pagtan-aw sa duha ka mga bata ug unya,
sa kalit, miluum paghilak, ug gigakus niya ang duruha ug mituaw:
¡Alaut nga mga anak ko!
Si Binsis, ang magulang, nahigmata ug nangotana:
--¡Naunsa ka, nanay? ¿nganong gahilak ka? ¿unsay nahitabo?
--Walay nahitabo, anak ko. Akó hinoon gigutom kay wala pa akó
makapanihapon. Si tatay mo wala pa mopauli.
Si Binsis mibangon, mikuot sa iyang bulsa ug, dinala sa iyang
pagkabuotan, miingon:
--Aniay 10 sintabos nga akong kinargahan kaganinang buntag, ¿buut ka
nga ipalit kog sud-an ug puso?
Si Loleng mitando ug niadtong gabhiona ang iyang panihapon pikas da
nga pusó nga gisudanan ug buad nga bolinaw. Malisud ang iyang pagtulon
kay ang iyang dughan naghuot sa mga kasakit.
Si Binsis mibalik pagkatulog.
Si Loleng nahikatulog usab dinala sa kaluya.
Apan, ¿kinsay makatulog, kinsay makapahulay kong ang kalag ug
kasingkasing ginasakit sa dili ikasaysay nga mga kasakitan? Kini mao
ang nahitabo sa alaut nga asawa ni Amboy nga mibangon sa pagka 3 sa
kaadlawon ug miluhod sa atubangan sa larawan sa Mahal nga Ulay ug
namulong ning pangamuyo:
--¡Oh, Ulay nga mahal ug maloloy-on! ¿Unsa, unsay sala namo nga
kami anía nahabanlod man sa kahiladman sa mga kasakit? Tug-ani,
tug-ani intawon akó. Ikaw mao ang akong hinalaran, ikaw mao ang akong
mapuangurong manlalaban ning kalibutan; sa imong mga makagagahum nga
kamut ginatugyan nako kanunay ang akong kinabuhi ug sa akong mga
anak; ug kong kami nakasalá batok kanimo, hangyuon ko sa imong kalooy
nga tug-anan nimo akó aron sa pagbantay sa kaulahian ug aron sukad
karon imo kaming pasayloon sa makalibo nga pasaylo. Daku, walay sama
kining among mga kasakitan, kining kadautan namo. Lamdagi intawon,
oh Mahal nga Ulay, ang kasingkasing ug hunahuna ni Amboy ug dad-a sa
dalan sa kaayohan ug sa katubsanan niya. Mao da kini ang pangayoon ko
kanimo: tabangan unta ug kaloy-an nimo kami sa pag usab sa taras sa
akong alaut nga bana ug iuli mo ning among ubos nga payag ang kalinaw
ug ang kalipay nga upat na karon ka tuig wala namo hiagumi....
Si Loleng wala makatibawas. Nahapalingkod ug mihigda sa iyang
giludhan. Ang kahilum niadtong gabhiona, halaum kaayo, mamingaw ug
makapahadlok. Sa layo kaayo, nabati ang toktogaok sa usa ka manok nga
nagpahibaló sa pagabut sa kaadlawon. Si Loleng, umog ang mga matá sa
luha, nahikatulog.
V
Ika 9 sa buntag. Sa atabangan sa Juez de Paz miatubang si Amboy
kinuyogan sa usa ka polis. Ang Maghuhukom namulong:
--Ikaw mao diay si Pablo Valderrama. Akó nakaila na kanimo. ¿Nganong
wala kay pagtagam? Makapulo ko na ikaw ibalhog sa bilanggoan tungud sa
imong pagkapalahubog ug karon anía na usab ikaw tungud sa mao gihapong
sala. ¿Unsay gilihi kanimo nga dili ka man motagam? ¡Ah! Pablo,
Pablo: ikaw dili lamang kay nagpakaulaw sa imong kaliwat ug sa isigmo
ka mamomoo, kong dili usab gihimo mong alaut ang imong tibook nga
banay. Kong unsay dangaton sa imong asawa ug mga anak, ikaw mao ang
tagsalá unya sa ngatanan. Karon, tungud sa imong pagkawalay pagtagam,
tungud sa imong pagkabagag nawong, silotan ko ikaw sa 2 ka bulan sa
bilanggoan. Human, ang Maghuhukom miatubang sa polis ug miingon:
--Uy polis, dad-a kini sa silong.
Si Amboy gidala una sa bilanggoan sa munisipyo ug tapus dinhi
gibalhin sa Bilibid. Wala dangti ug bulan, siya nasakit: nagluspad
ug nanghupong ang nawong ug tiil. Ang mananambal sa Bilibid nagtagna
nga ang sakit ni Amboy anaa sa tinai ug rinyon ug maoy sinugdan
ang hilabihan nga inom sa tuba, tanduay ug uban pang mga alak. Sa
ikatulo na ka bulan, si Amboy naghigda sa banig ug dili makabangon:
ang iyang bukó-bukó, nawong ug tiil, namutó ug naná ang miagus. Sa
pagkaupat ka bulan, tungud kay mikawát paginom ug tinto, nadak-an sa
sakit ug mamatay.