Den Verhaler, een verver Haarlemmerdijkers.
Schele gijs, een tapper
Zwarte Sander, een Oostindie-vaarder Kattenburgers.
Klaas de Bobbert, Matroos om de Noord, en
Hein Rip, een Heerenknecht
Herre jee, Piet, wat 'n lol hebbe da-ar gehat gustere navend bij
scheele Geis in de tapperei; weetje, da-ar de freweele kurreketrekker
oithangt. Ik weet niet of jem kent, scheele Geis? maar 't is een
sekure: hebbek jou da-ar. De keerel is zoo loizig bang, om zen
klante oitter lemeur te brenge, dattie ze om nog zoo veul niet zou
teugen spreeke, en ze alteit maar geleik geeft al liege ze, dat de
stra-atstiene der van zweete. Nou motje weete, dat gustere navend waren
we dan bij meka-ar op de boitekant; ikke, zwarte Sander, die verleede
week oit Ostinje is gekomme; Klaas De Bobbert, die zen va-ader op
Noorweege va-art, en Hein Rip, die heereknecht is bei den avekaat Van
Pingele. Nou ra-ake we zoo an 't pra-ate over Geis, en hoe ie alteit
de mense naa-de mont pra-at; zoo maggek al zoo zegge, "'t Zou al een
keerel weeze, zei ik zoo, die 'n dink vertelde, da-ar hei geen ja-a op
zei." "Nou, zeit zwarte Sander, ik wil dan wel zien, zeit ie, of ik
'm dan jandomi zoo ver niet krijg, dattie teugen me zeit, dat 'k 't
lieg.--"'k Wet van niet," zeit Kla-as.--"Waarom?" zeit Sander. "Om
'n zoopie," zeit Kla-as. "Top," zeit Sander, "Dat gaat." "Nou,
weet-je wat," zeit Hein: Da-ar moste we 'n grap van hebbe. We zelle,
potverdomme, alle vier, zoo as we hier zijn, ijder op zen beurt een
leuge vertelle, en de-genige, waarteugen ie zijt, dattiet liegt, die
zel van de andere vrij gehoue worde." Nou, dat was goet. We koieren
dan met ons viere na-a de freweele kurreketrekker.--"Gen avend,
moeder de vrouw!" zeit Sander, "Genavond, Scheele! geef me rijs een
taaie van je, assieblief; ik bin da-ar straks van een ouwe jiffrouw
geskrokken, en ik mot er de skrik euiwtdrinke."--Nou, Geis geeft m' 'n
slok. We gane zitte, en we nemen ook ijder 'n slok. We peipe reis an,
en zoo beginne we over koetjes en kallefies te pra-ate. Nou hadde-we
afgesproke, we zouwen om beurte vertelle, eerst ikke, dan Hein Rip,
dan Klaas, en dan Sander voor 't la-ast. Nou vraagt me Hein voor de
foef, "Jan!" zeittie, "hebjen 't druk op de winkel, da-ar je nou op
bint."--"Dat mag wel zoo weeze," zei ik; "'t is tegenwoordig al heel
krappies, en er valt niks te verdiene, zoo as ook wa-ar is. Alleenig
gepisseerde week hebbek nog een karreweitje gehat; ma-ar da-ar haddek
ha-ast het hacchie bij ingeskoten."--"Ei," zeittie, "en wa-ar kwam
dat bei?" zeittie.--"Dat zellek je zegge," zei ik: "der most de poi
van 'n hois op de Binne-namstel opgeschilderd worde, en dar hadde we
de leêr oit 't soldervenster oitgestoken mit 'n plank er boven op,
en da-ar zat ik ouwer gewoonte nop, zoo as ik honderd en doizend
ma-alen geda-an heb. Nou, da-ar zat ik dan op en wist van de prins
geen kwa-ad: alleen mottek je zegge, ik hat passies te voore teuge de
kou een hartversterkinkie genoomen en 'n trap-op-je hart toe: 'n mens
is toch geen trekpot! en of 't nou da-ar van was, weet 'k niet; ma-ar
terwijl ik sat te schildere, da-ar keik ik zoo kasseweel na benede,
en da-ar wort 'k in eens zoo ra-ar om men hart en zoo drizilig as
'k nog nooit geweest ben. Ik weet er anders niks van, ma-ar nou was
't net of de stra-atstienen een galapaade danste teugens men an. Da-ar
raak ik, hoe weet ik zelvers niet, de tra-amonta-ane kweit, en doikel
ik perdoes van de leêr langs de geut na-ar benee-en dat 'k poddoome
niks anders docht, of 'k zou zoo van boovenneêr met me donderement op
straa-at gevalle we-eze. Ma-ar gelukkig zie ik onder 't valle iets
zwarts teuge de muur; da-ar denk 'k, heb ik jou da-ar? Ik klem me
vast met me beide hande, en bleif zoo hange tot ze me met een leêr
komme helpe. En wat denkje nou dat dat zwarte was, da-ar ik men an
vast hiel?"
"Wel!" zeienze, "wie kan dat raaie?"
"Nou," zei ik, "dan zal ik 't je zegge; 't was de schaduw van de geut
van 't hoekhois an de overzei, die vlak teuge de poi scheen."
"Nou, dat zel ook wa-ar weeze," zei Sander; "geloof jij dat, Gijs?"
"Och," zeit Geis, "wat zek er veul van zegge; 't kan makkelik waar
weeze, as ik dat zoo eens na'adenk Onze lieven Heer is allemachtich."
Nou, ik zeie niks: 't was voor mijn al mis. We namme nog een
afzakkertje, en toe begonne we, alweer voor de foef, Hein Rip te
pla-agen, en we vroegen em alzoo, wattie zen koite toch wel te
vreete gaf, dat zen haar zoo krulde?--want je weet, Piet, Hein Rip
is 'n rechte poppegek met zen krulletjes en zen scheijing in zen
hooft. "Nou," zeit ie, "op dat apperpoo zel ik je wat vertelle. Laast
hat ik voor onze Mevrouw na de Fransche kapper geweest in 't
selon, en daar hat ie mijn 'n prommenaadepot angesmeerd van acht
steuivers. Daar groeiden 't haar van zoo gaauw men 't er op smeerde,
zij de kapper. Nou ik dacht, ik kon 't rieskeeren; an acht steuivers
binne we niet bedurve. Daar most ik met men volk na den Haag met de
spoorweg; ikke in de wegonn, en men volk in de dielzans. Daar komme
we te Haarlem, en ik kijk zoo rijs euiwt na de loopende motief: maar
net toitert de conterleur en we ganen vort, en daar blijf ik me met
mijn krullen in de krulle van het hek verwart zitte. Daar dacht ik
niet anders, of me kop gink of, maar gelukkig kreeg ik 'n trankielen
inval, ik haalde me potjen euiwt me sak, en smeerde me al maar deur
an de krulle, die vast zatten. Daar begon me krul te groeien, te
groeien al maar deur, en ik maar zonder ophoue te smeere zoo hart
ik kon, tot dat 't potje leeg was. Maar gelukkig ware we toe net an
't staatsie-on van de Voogelesank, en daar hield de trijn op. Toe
vroeg ik een skaar te leen an 'n juffrouw, die skeuins over me zat,
en ik knipte me de krul of. Ik heef, toen ik weerom kwam, men haar
weerom gevraagd: maar, ja wel! Ze hadden 't in mekaâr gedraaid,
en gebreuiken 't as 'n kabel, om de ankers mee te winden."
"Wel," zei ik teuge Geis, "geloof jei dat? Ikke niet."
"Och!" zeit Geis, "as ik zoo nadenk, onze lieven Heer is allemachtig;
't kan makkelik waar weeze."
Das ook al mis, dacht ik. Nou! we namme nog en opfrissertje, en toen
vroege we an Kla-as of ie ons niks te vertelle hat van sen laaste
reis. "Wel," zeit ie, "wat zou ik veul zegge? Heel veul merkwaardigs
is me jeuist niet overkomme: alleenig toch één dink, dat nog al aardig
was. Daar waare we op de hoogte van Drontem, en leggen er te kooi op
'n soomerse nacht, dat gunter om de Noort geen nacht is, om zoo te
spreeke; daar voele we altemaal een schok as of we beroerd wieren. We
loope na boove, niet anders denkende, of we hadden op 'n klip gestoote;
en ik zei al teugens me maat: "Pas op je telle, Frans! We binne der
omkoudt." Maar ja wel! 't was geen klip, maar een lomp bakbiest van
'n wallefis, die te slaape lag, en die we dwars over zen ruggestreng
waare heen gelaveerd. Daar wort me dat biest zoo vergiftig nijdig,
dattet wel duizend voet euiwt 't water opspringt en vlak boven onze kop
weer neerkomt. "O, Kreemenie!" dacht ik, "we binnen om zeep." Maar wat
beurt er? Die dikke grobbejanus komt met zen buik net op de grote mast
te land, en blijft er op vast zitte as en wimpel. Den ouwe werd bang,
dattet skip topswaar zou worde, en sond ons met alleman na boove. We
hakten nu zen buik open, we lieten de traan en 't vet in de tonne
loopen, en zoo kwame we te Drontem an met 'n wimpel, die nog nooit
op zee vertoond was geweest."
"Wel, potdome, die is sterk!" zei Hein, "Geloof jij die, Gijs?"
"Wel," zei Geis, "Onze lieven Heer is allemachtich! 't Kan makkelik
waar weeze, as ik et zoo naadenk."
"En jij," zei Hein teugen Sander. "Hij jij niets te vertelle?"
"Wat zou ik?" zei Sander. "Ik heb nooit veul beleefd, en wat ik je
vertellen kan, beteekent bezonder weinig, maar die 't beter weet, mot
't zegge, en daar huurt de schipper zen volk op. We zellen onderwijl
rijs anpijpen en nog en slaapmussie neme; dan zel ik je net zegge,
waar 't op staat, en wat me gepisseerde jaar in straat Sunda is
wedervaare. Op 'n dag, dat 'k den ouwen an wal had gebracht, kwam men
'n Snees op zij, en praaide men, of ik ook ijzer of touwwerk had om
te verkoope? Wacht, zij ik, jou kromhouts-gast! Ik zal 's eventjes
met jou hoofd speule. Met één kreeg ik hem bij zijn slinger-perdoen,
en liet 'm teugens de zolen van men schoenen angieren, dattie
noordoost lag. Wat doet de kabaaispringer? Hij zet zen staande
en loopende want weer an, en zijt "Toang bagoes." Ik docht dat je
handel deê." Dat doe ik ook, zwabberkappetijn van de duivel, zei
ik, maar 't is in kraak-amandelen, en je ribbe selle de pitten sijn;
versta-je? Hij lachte as de pleuimgraaf tegen de snertbalie, en vroeg,
of ik 't met hem wou afdrinken? "Alree, man!" zei ik, en we gingen in
de tapperij, en zoo al keuvelende vertelden ie me, datter veul geld
met rijstkadraaijen te verdienen was, en dattie een prauwmajang hat,
die ie me daartoe verhuren wou. "Kom an!" dacht ik, "dat mot je wage,
Sander!" Toe nam ik van onze veertig-persenter twee maanden op 't
swarte boek, en met verlof van den ouwe, huurden 'k de praauwmajang
met twee zee-Deventer-koeken, en liep straat Sunda in, maar dwars
van Anjer krijg 'k de Vrouweverdriet vlak op steven. Het waaide dat
gene zes heereknechts 'n mand met breuid-seuikers tegen een sleuis op
zouwen getrokken hebbe. Ik keek maar na 't valle van de panne; maar toe
de zee me in me nek keek, toe dacht 'k: "Genacht Sander! Je bent ook
'n lief kind op je moeders bont boeselaar geweest." En 'k wier dingsig
onder me baatje. Kijk, maats! toe was 't, as of me zo'n Engel in me
nek schopte, en zei: "Bid, beest!" Ik viel op mijn murgpijpen, en wier
met de pitjalling an wal gesmete op 'n onbewoont eilant. Daar zag 'k 'n
gallig staan, en daar honge vier kerels an te waaie. Den eene dat was
en bakker, die vals gewicht gebreuikt had; de tweede was 'n knaappie,
die de ribbekast van zen maat voor de scheê van zen mes had aangezien;
de derde dat was 'n kouwelikke pottentaat, die van zen buurmans heuis
'n Sint Maartens vuurtje gestookt hat om zich te warmen."
"En de vierde?" vroeg Geis, toe Sander ophiel met vertelle.
"De vierde," zei Sander teugens hem, "dat was jou vader, Gijsmaat."
"Dat liegje," zei Geis; "mijn vaader is op 't Karthoiser kerkhof
begrave."
Met klapte men allemaal in de hande, dattet zoo daaverde, en gawen
Sander de weddinkschap gewonne. Geis lachte zelf mee, toen ie hoorde,
wat 't geval eigentlijk was, en we hebben er wat 'n lolligen avond
mee gehat, Piet! Jaa, 't is een rare keerel die Sander.
AANMERKINGEN
OP DE
PLATAMSTERDAMSCHE SAMENSPRAAK
VAN
MR. J. VAN LENNEP.
Amsterdam, vergeleken met de oudste steden van ons vaderland, mag
inderdaad wel eene zeer jonge stad genoemd worden. Niet voor de
12de en 13de eeuw heeft de geschiedenis zekere bescheiden van haar
aanwezen, en de beginselen, uit welke zij toen haren oorsprong nam,
waren zoo nietig, dat ze de melding der tijdgenooten geheel ontglipt
zijn, en wij aan onze eigene gissingen schier ten eenenmale worden
overgelaten. Met groote waarschijnlijkheid mogen wij echter aannemen,
dat de boorden van IJ en Amstel, waar zij samenvloeien, in den beginne
met visschers bezet waren, die hunnen tijd tusschen de vischvangst en
het melken van eenig vee verdeelden, en dat de verspreide buurten,
in welke zij woonden, allengs door scheepvaart en handel vergroot,
ten laatste die uitbreiding erlangd hebben, dat zij aan elkander
stieten en tot eene stad versmolten.
Wanneer ik de ondervinding raadpleeg, welke ik omtrent de
verscheidenheid der dialecten in visschersbuurten, op kleine
afstanden van elkander gelegen, heb opgedaan, dan blijft er bij mij
geen twijfel over, of die eerste gehuchtjes van Amsterdam, schoon
door tusschenruimte slechts van halfuren van elkander gescheiden,
hebben zich door merkbare verscheidenheden in hunnen tongval
onderling gekenmerkt; verscheidenheden, welke een smelting van
zes eeuwen nog niet geheel heeft kunnen vereffenen op die punten
der stad, wier verwijdering de minste aanraking gedoogde. Ik
bedoel den Haarlemmerdijk ten Noordwesten, en Kattenburg aan den
Noordoostelijken uithoek der stad gelegen. Het verschijnsel is
bekend en mijn geestige vriend J. Van Lennep heeft het onderscheid
in acht genomen in de zamenspraak, die hier voorgaat. Zoo bezigt de
Kattenburger eui, waar de Haarlemmerdijker oi zegt; b. v. Kattenb.:
leuizig, deuizend, keuiren, euiwt; Haarlemmerd.: loizig, doizend,
koiren, oit. De Kattenburger bezigt ij, waar de Haarlemmerdijker ei
aanneemt; b. v. Kattenb.: bij, hij, zij, jij, tapperij, zijt, trijn,
rijs, Gijs, Haarlemmerd.: bei, hei, zei, jei, tapperei, zeit, trein,
reis, Geis. In het eerste geval hebben de Kattenburgers de a, in de
oorspronkelijke au, veranderd in e, en de Haarlemmerdijkers in o; de
Kattenburgers de u in ui en de Haarlemmerdijkers in i. In het tweede
geval hebben de Kattenburgers de ij uitgestrekt niet alleen over de i,
zooals in hij, jij, maar ook over ei zooals trijn, spoortrein, zijt,
zeit, zegt; terwijl de Haarlemmerdijkers de ei toegepast hebben
ook op de i, zooals tapperei, hei, jei, enz.; eene neiging, die,
ware zij in de schrijftaal gevierd geworden, nog meer verwarring en
eentonigheid in het Hollandsche klinkerstelsel zou gebracht hebben,
dan er werkelijk reeds in heerschen. Ondertusschen is het onderscheid,
helaas! tusschen ij en ei in de midden en lagere volksklasse hier des
te merkwaardiger, daar het gehoor der beschaafde Amsterdammers niet
in staat is om eenig verschil tusschen deze klanken op te merken,
en zij alzoo rijzen en reizen, klein en klijn niet anders dan volgens
een spelboek, of op het geheugen af, goed weten te schrijven.
Er is in den Haarlemmerdijkschen tongval een geheel eigenaardige
toon, op welken alle woorden uitgebracht worden, en die ontstaat
uit de eigenschap om diep uit den lossen en wijdgeopenden gorgel
te spreken. Min of meer iets van dien aard aan de Hollandsche
taal eigen in het algemeen, waarom de vreemdelingen onze g, die
als keelletter het sterkst door dien toon gekleurd is, zulk eene
ondragelijke rochelletter vinden; maar de echte Haarlemmerdijkers
drijven dien toon tot zijne uiterste grenzen. Dit voortstooten uit
den bodem des slappen strots duldt geene teedere vocalen, die alle
breed gapen, en alleen in staat zijn aan de tegenwoordige spelling
met twee a, o, of e's, die een aanhouden op denzelfden klank en
toon onderstellen, te rechtvaardigen. In vele woorden dus, waar de
tegenwoordige spelling eene enkele vocaal wil, heeft de Hr. Van Lennep
zeer juist twee geplaatst, zoo als naa, raaden, slaape, waare; weeze,
keerel, boove, oopen, voor na, vader, slapen, varen, waren; wezen,
ketel; boven, open. Het ligt in de natuur der a die eene zuivere
keelvocaal is, even als der g, dat zij boven alle andere door den
gapenden uithaal moest gekenmerkt worden, zoodanig dat de Hr. Van
Lennep het noodzakelijk heeft geacht om de a in het Haarlemmerdijksch
niet alleen te verdubbelen, maar het tweetal door een streepje van
elkander te scheiden, even of het begin en het einde der vocaal door
eene golving der stem gesplitst weerden. Zoo ziet men dan geschreven,
b. v. ma-ar, la-ast, pra-ate, stra-at; ja-a, na-a, voor maar, laast,
haast, praten, straat, ja, na.
Deze neiging om diep uit den lossen gorgel te spreken vereischt
eene inspanning der benedenkeel, die de spraakorganen in den mond
niet toelaat om in het eigenste oogenblik met dezelfde inspanning
werkzaam te zijn, en niet alleen eene buikspreekachtige heeschheid in
den toon, maar tevens eene zekere onbestemdheid in de uitspraak der
consonanten teweegbrengt. Bij de Kattenburgers is de toon scherper,
hooger, krijtender, om mij zoo eens uit te drukken, en zij bijten u
de consonanten als het ware toe.
Overigens valt er ten opzichte der dialecten in het algemeen zeer
weinig merkwaardigs te zeggen. De toevloed van vreemdelingen uit
alle oorden der wereld, en van Nederlanders uit alle provinciën
der republiek in het bijzonder, had de noodwendige strekking om
de eigenheden, door welke de taal der burgers zich onderscheidde,
reeds zeer spoedig af te slijten. Wie zich van deze waarheid wenscht
te overtuigen, hebbe slechts eenige bladzijden met een taalkundigen
blik te lezen in de klucht van Oene, welke Jan De Vos in de eerste
helft der 17de eeuw in den Amsterdamschen tongval geschreven heeft,
en sedert dien tijd zijn er nog vele afwijkingen van den gemeenen
schrijftrant vervloeid, die in het Amsterdamsch van onzen tijd niet
meer te vinden zijn. Van degene, die overbleven, schijnen mij de
volgende de merkwaardigste.
De doffe e in de lettergreep, die het woord eindigt, is niet in
staat om de volgende n op te houden. De apocope van zoodanige n is
bestendig. Gustere, liege, brenge, Noorwege enz. staan voor gisteren,
liegen, brengen, Noorwegen.
Het gevoel voor de welluidendheid is echter bij de Amsterdammers
zoo levendig, dat zij, om zoo veel mogelijk hiatus te mijden, eene
n tusschen de twee vocalen inschuiven, met welke de eerste syllabe
sluit en de volgende begint, hetzij dat zij die n hechten achter de
eerste lettergreep of doen voorafgaan aan de volgende. Zoo zeggen zij
mijn, al, zen, om, zen alteid, jen assieblief, wen ofgesproken, den
een hoorden ik, voor mij, ze = zij, je = jij, we = wij, de, hoorde;
daarom dan ook toe begonne we, toe net, maar toen ik. De n voor de
volgende syllabe, zoo als gustere navond, binne-namstel, gewoonte nop,
in plaats van avond, Amstel, op.
De Amsterdammers sluiten gaarne met de tennis, waar onze boekentaal
de media plaatst; eene echt Nederlandsche neiging der spraakorganen,
waarvan wij echter ook eene menigte voorbeelden aantreffen in
Grieksch en Latijn. Zij zeggen dink, mant, lant, noort, wet, hat,
goet, voor ding, mand, land, noord, wed, had, goed; eene menigte
voorbeelden van dien aard zal men bij Maerlant en zijn tijdgenooten
aantreffen. Deze neiging, in den blinde bot gevierd, zoude verwarring
veroorzaken. Er is b. v. geene wet in de natuur der spraakorganen,
die ons verbiedt te zeggen hard, geld; zegt men hart, gelt, gelijk
hier, dan heeft men durus en cor, pecunia en valet, door elkander
geward. Men vindt hier ook hooft, in plaats van hoofd; doch niemand
heeft ooit anders gesproken of kunnen spreken dan hooft, en de spelling
met fd is eene ongerijmdheid, ten minste zoo oud als Kiliaan. In de
woordenboeken b. v. van Joannes Bogard te Leuven 1563, van Petrus
Dasypodius te Antwerpen 1569, van Plantijn te Antwerpen 1573, om
van anderen te zwijgen, vindt men nog de ware spelling van hooft,
hoofden. Het verraadt eene diepe onkunde in de natuur der tennis en
mediae bij onze spelmeesters, dat zij fd wilden vereenigen ten einde
het singularis gelijk te maken aan het pluralis: het was nog erger,
dan dat de Latijnsche spelmeesters gezegd hadden: "Omdat gij reges
in het meervoud spelt, zult gij ook regs en niet reks = rex spellen."
De media dentalis vervloeit tusschen twee vocalen, b. v. gehoue,
beie, zeien, zouwen, voor gehouden, beiden, zeiden, zouden. Somtijds
ontwikkelt de u alsdan in plaats der d hare consonantische lipblazing
w, en de i hare consonant j, zoo als in ouwe, scheijing, voor oude,
scheiding.
Omgekeerd ontwikkelt de j in de diminutive terminatie je of jes (=
tse, tsen, ken, kens,) eene i achter k, versterkinkie, versterkingje;
achter p, krappies, krapjes, knaappie, knaapje; achter f kallefies,
kalfjes: achter de s passies, pasjes, om de samenkorting van kj, pj,
fj, sj te ontduiken. De p en s worden hier in het schrift, maar niet
in de uitspraak verdubbeld, dewijl volgens de wet der Nederlandsche
spelling pasies, krapies, zoude gelezen worden pa-sies, kra-pies en
niet pas-ies, krap-ies. Ik voeg deze aanmerking er alleen bij om het
vermoeden voor te komen, dat de tweede p of s uit eene assimilatie der
j aan de p of s zoude geboren zijn. In assieblief is assie zamengesteld
uit as 't je, en daar is 't geassimileerd aan s en dus dubbel in het
gesproken woord en schrift beide.
In vele woorden houden zij bij de opening nog de oude sk aan in plaats
der Hoogduitsche sch; b. v. skaar, skeuins, skoten, skrokken, voor
schaar, schuins, schoten, schrokken. Aan de Zaan vertoont zich dit
overblijfsel der zuivere taal nog algemeener en uitgedrukter. Zoo
hoort men ook nog dikwerf de zuivere s in plaats van dat gebroken
halfslachtig ding, hetwelk wij z schrijven; b. v. sou zoude.
De samenhorting van op elkander volgende consonanten wordt door
dezen tongval dikwerf gemeden, zoowel door j in i te veranderen, als
wij straks zagen als door er eene vocaal tusschen beide te voegen,
en het woord alzoo met eene lettergreep te verrijken. Zoo vinden wij
hier, ten opzigte der l, althans voor eene andere consonant, hetzij
met die consonant vereenigd in dezelfde lettergreep, gallig, voor
galg, hetzij in twee lettergrepen gescheiden, wallefis, allemagtig,
kallefies, voor walvisch, almachtig, kalfjes. Op het einde des woords
mijdt men de samenhorting ld door d weg te laten, als in hiel, voor
hield. Met rd gebeurt hetzelfde aan de d in het midden des woords, in
wieren voor wierden, en met ft door t weg te laten, als in assieblief,
voor blieft, belieft. De bl vloeit gemakkelijk.
De ie voor de ê = ei, die ten tijde van J. De Vos dezen tongval
onderscheidde, b. v. ien, een: miester, meester; geried, gereed,
enz. is thans bijna tot de ê bekeerd; er zijn evenwel nog sporen van,
zoo als in straatstiene, straatsteenen, biest, beest, enz.
Een oppervlakkig beschouwer zou licht in den waan komen, dat in het
Amsterdamsche nogal het een en ander land- en stad-Friesch zat;
doch wie nauwkeuriger toeziet, zal in sommige gelijkheden niets
anders dan toenaderingen tot de eerste algemeene taal vinden. Zoo
zegt het land-Friesch murg-pîpen en de Amsterdammer murgpijpen,
voor mergpijpen; doch e is hier de karakterlooze ontaarding van
eene vroegere a in het OudHd. marag, die met ea, eo en ü tgs. mearg,
meorg, Fris. mürg, gelijk stond. De stad-Friezen zeggen even als de
Amsterdammer bedurven, praes. bederf; maar bedurven in plaats van
bedorven, is het ware praeteritum, dat wij nog hooren in nood-durft,
thans nooddruft. OudHd. darf; praet. durfta. Maar de o in of voor a is
zuiver Anglo-Friesch; Ags. Oud-Friesch, land-Friesch, Engelsch, of, af.
De korte vocaal, of die daarvoor bij de Amsterdammers geldt, verharden
zij dikwerf door haar op den volgenden klinker te doen stuiten,
b. v. nam-men, ge-kom-me, kouwelik-ke, pot-tentaat, kas-seweel, in
plaats van na-men, geko-men, kou-delij-ke, po-tentaat. ca-sueel. Mot
in plaats van moet is verharding der ô, die gehoord wordt in
het Goth. Oud-Sax. motan, kunnen; Ags. Oud Fr. mot. In moet is de
Hoogduitsche vocaal van muoz. Het Land-Friesch gebruikt de harde korte
a, matte, moeten; mat, moet; gelijk de Amsterdammer de harde korte
o in motte; mot. Deze verharding verschraalt de u in Juffrouw zelfs
tot i, zoodat het als bij de stad-Friezen somtijds Jiffrouw luidt.
Vele samentrekkingen van lettergrepen hebben hier, gelijk in elke
volkstaal, plaats. De voornaamste zijn, hebbe, hebben we; komme, komen
we; ik zeie, ik zeg je: hij, hebt gij, (verkort in hê-y, hij.) 'kt,
ik het; zek, zal ik; 'm, hem; jem, je hem; mekaâr, malkander; gen
avend, goeden avond; Snees, Chinees, (van daar, dat is een Snees,
een bedrieger) das, dat is. Nu zijn er nog eene menigte misselijke
uitspraken van vreemde woorden, die hoe ongeregeld in schijn, echter
op bekende en door de spraakorganen geliefde verwisselingen steunen;
zoo als b. v. de r voor l achter f, in freweele, fluweele, alleen om
de monotinie met de volgende l te mijden, gelijk n voor r om monotinie
met eene voorgaande r te mijden, in Kremeenie, Christus Maria. De
liquida l voor de aspiratie in lemeur voor humeur; de oplossing der u
in w om hiatus te mijden in kasseweel, casueel; omzetting van letters,
aperpo, apropos; gewone overgang van a in e, selon, salon de coëffure;
wegonn, wagon; vervloeiing van d tusschen twee klinkers (de v of w
bekleedt dan de plaats van d) avekaat, advocaat.
Verder, deelzans, diligence; conterleur, conducteur; prommenadepot,
pommadepot. Het ligt in den geest van elke taal om vreemde woorden
door eene kleine verandering tot hare eigene kinderen te maken;
het voorbeeld van loopende motief, voor locomotief is zeker wat
buitensporig, maar eene menigte geijkte woorden zijn aan dit beginsel
hun bestaan verschuldigd. Onder deze behoort buffel voor duffel, en
Jan, het is een jan, in houding vol moed en kracht, voor nan, gelijk
nog de Friezen, van Goth. nanths, andax; Oud Ned. nenden, andere. Het
woord grobbejanus is niet alleen Amsterdamsch, maar ik mag wel zeggen
Nederlandsch, het beduidt een groven lomperd van lichaam en manieren
beide, en het Hoogduitsche woord grob, in plaats van het Holl. grof,
is hier tot thema gekozen, omdat de Westfaalsche grasmaaiers in
dit land als onbeschofte botterikken aangeteekend stonden.--Verder
beteekent een sekure iemand, die voorzichtig is tot bangheid toe,
en trankiel, wat wij met een even onduitsch woord kordaat noemen,
van het Fransche tranquille, stil, die niemand stoort, doch hier
genomen in den Nederlandschen zin van rustig, die door geen gevaar
in de kalmte en vastheid zijns gemoeds gestoord wordt.
De overige aanmerkingen, die onder geene hoofdsoorten te brengen
zijn, zal ik thans naar de orde der woorden, op welke zij gemaakt
zijn volgen laten.
Lol, pret. Thee-lol, theebezoek met het noodige gekakel. In dien zin is
lol uit lodel samengetrokken. Lodel is gezang, van het frequentativum
lodelen, contr. lollen, lullen, bij Kiliaan numeros non verba
canere; frivola loqui. Lol, lul, ratio harmonica. Het primitivum is
't Goth. linthon, canere, waarvan 't Holl. luit; (luden) luiden. Van
luden is ludelen, contr. lullen.--Van lol is ook lollig, prettig.
In Beijeren geldt nog ludel, sauggefass für kleine Kinder. Bij ons lul,
de koperen pijp aan de slangbrandspuit, en veretrum.
Nog is er een ander lol, segnities. Eng. to lull, recumbere; lolle-pot,
een stoof met vuur, waarover men zich lui zit te koesteren: lollen,
over een stoof met vuur zitten.--In de geslachtlijst van Bilderdijk
zijn deze thematha onder elkander geward.
Loizig, bezet met luizen. Een lichaamsplaag veranderd in een vloek,
zooals afgemiterd, belazerusd, bezukt, enz. alles tot versterking der
beteekenis, gelijk het Fransche peste, of ons duivelsch, bliksemsch,
enz.
Jou, u, dat. en accus. van nom. Jij, Gij, Friesch Jou, Eng. You, id.
Klante, klanten, uit het Fransche Chaland.
Zen, de regelmatige dativus van zij, gelijk hun van hij. Zij, illi,
behelpt zich anders in de casus met de verbuigingen van hij, hun,
hen. Oud Nederlandsch, plur. si, illi; dat. hem, thans zij, hun.
Veul, veel, stad-Friesch feul, in eenige oude land-dialecten van
het Friesch füle, Twentsch fulle. Oud Nederl. voel, waaruit veul,
gelijk uit togen is teugen contra. De eu heeft zich in den loop
der eeuwen verplat tot e. De oude vocaal in de wortelsyllabe was o,
welke men hoort in het Gr. polus, het land-Friesche folle, multum,
het Scandinavische met den voorslag der i, fiöl, die eindelijk
de oorspronkelijke vocaal van hare plaats drong.--Goth. Oud
Hd. filu. Hd. viel. Bij de Angelsaxen goldt oorspronkelijk de a, die
nog in het Estnische palio, veel, is. Angels, feala, waaruit feola,
het Friesch der oude wetten, fel.
Ie, hij. De h in hij heeft reeds het oudste bekende Nederlandsch,
en toch is die aspiratie betrekkelijk nieuw, gelijk men hoort in
het Goth. is, Oud Hd. ir, Oud Sax. he, maar in gen. nog is dat, imu,
acc. ina. Reeds in het Angels, en oud Friesch treedt ook de h voor
in alle casus. Het Grieksch heeft in dit woord de aspiratie hos
hê maar het Latijn, dat ouder is, niet, is, ejus. De Amsterdammer
onderscheidt het aan- en afwezen der aspiratie in de uitspraak zeer
nauwkeurig. Hij zal nooit zeggen de has in de aardkolk, zoo als hier;
de ie is dus een oude vorm, des te verwonderlijker omdat hij tegen
het bestendig gebruik der Amsterdammers ook de oude waarde der i,
die thans meest ei is, bewaard heeft.
Zoopie, slok jenever. Ik zuip. praet. ik zoop, van waar zoop-ken,
stad-Friesch soop-ke, Holl. zoopje, zoopie, uit zoap-tsje. De Fries
zegt ik sûp (soep) ik zuip, met eene zuivere u, de Hollandsche oe;
maar in praet. ik sûep, (soep) met eene uitgehaalde meer door de o
aangedane u. De oude Friezen zeggen daarom ien sûepke (saepke) en de
Hindelopers ien sûep (soep) een slok haustus. Scand. sûp, jusculum,
Fransch soupe; Friesch sûpe, (soepe) karnemelk.
Top, aangenomen! Het zij zoo! Topp heeft het plat Duitsch in
dezelfde beteekenis. Het woord is zoo oud als toen de Franken,
Nederduitschers van afkomst, dit woord in Gallië brachten, waarvan
nog overig is het tusschenwerpsel tope, j'y consens, en toper,
consentir à une proposition. De laatste Fransche etymologisten
leggen dit woord af van het Hebreeuwsche TOV, goed, en Hull haalt
tot voorbeeld aan dat Bathseba door Adonias gebeden om aan Salomo
voor hem Abisag ten huwelijk te vragen, antwoordde, TOV, c'est
bon. Goed! Best! Het is mij onmogelijk eenen Franschman in zijne
geleerde vlucht te volgen, en mij wat korter aan den Germaanschen
grond houdende zie ik in top het overblijfsel der vergrijsde
gewoonte om met de toppen der duimen elkander te stooten, gelijk
men thans elkander in de hand slaat, bij het sluiten van koop of
overeenkomst. Outsen heeft nog in Noord-Friesland gezien, dat een oude
grootvader met zijn kleinzoontje overéénkwam, dat zij elkander woord
zouden houden, en ten teeken daarvan de duimen omkeerende de toppen
op elkander drukten. Outsen. Glossarium der Friesischen Sprache,
in voce Topp. Daarom zegt men in Osnabrug mit einem toplichten,
voor het met iemand houden. Top, ook tipp holden, zijn woord houden,
overal in het Platduitsch. Bij Haltaus op het woord aufstippen vindt
men mit oren vingheren upstippen, met hunne vingeren tegen elkander
stooten ten teeken der waarheid, ook alleen upstippen. De handpenning
dien men elkander gaf ten teeken van geslotenen koop, of verhuring,
noemde men daarom ook topschilling. Nu verstaat men ook wat het in
het Fransch wil zeggen: Je lui tape la main. De herkomst en de ware
beteekenis dezer gewoonte moet gezocht worden bij de volken, die uit
midden-Azië opgerukt een tijdlang aan de boorden der (Pontus Euxinus)
Zwarte Zee gewoond hebben, en van daar verder voortgestooten, als onze
vroegste voorouders, onder verschillende benamingen in Europa gevallen
zijn. Onder die volkeren of hunne naburen behoorde een deel van het
rijk van Mithridates, van wier koningen Tacitus verhaalt, dat zij, een
verbond aangaande, de eene zijne rechterhand sloot in die des anderen,
waarna men vervolgens beide duimen wel vast aan elkander bond. Nadat
op deze wijze het bloed in de toppen der duimen gedreven was, opende
men door eenen lichten slag eene wonde, waaruit het vloeiende en
zich mengende bloed door beiden gelekt werd. Oorspronkelijk was het
dus een verbond door de plenging en nuttiging van het wederzijdsche
bloed bevestigd, hetwelk zich tot het opleggen van de toppen der
duimen zonder wijders beperkte. Taciti Annales XII. 47.
Een taaie, een sterke kerel, die het lang uithoudt, hier voor een
glaasje sterken drank of jenever genomen.
Geskrokken, thans geschrikt, Ik schrik, praet. ik schrak, ik
schrok. Dit is het ware praeteritum door misbruik in de gelijkvloeiende
overgegaan en als zoodanig in de boekentaal met duizend andere
dwaasheden opgenomen.
Euiwt-drinke, voor uit. De u ontwikkelt hier hare eigene consanantische
lipblazing w. Ook in het Friesch van Gijsbert Japix, die steeds uwt
schrijft. Deze eigenschap klimt op tot in de spraak van het hooge
Noorden; want de IJslander spreekt hûs, ût, dûkr uit alsof er stond
huvs, uvt, duvkr, hetwelk G. Japix spelt huws, huis, uwt, uit, doek,
doek. Zie Anvisning till Isländskan af E. C. Rask. p. 12.
We peipe reis an, wij steken de pijp eens aan, het Duitsche anpfeifen.
Koetjes en Kallefies, deze spreekwijze, in gebruik door geheel
Nederland, is herkomstig van die oude eenvoudige tijden, toen
de bewoners dezer landen zich met het melken van een paar koeien
geneerden, en hun gewoon dagelijksch gesprek over hunne koetjes en
kalfjes liep. Koeties kent de Amsterdammer niet.
Ikke, voor ik, evenals datte voor dat, wanneer men met eenigen nadruk
van zich zelven spreekt. De Fries vraagt verbaasd, als hij beticht
wordt, Ikke? Ik heb dezen vorm in de Germaansche talen nergens
aangetroffen dan in de Glossen van Kero, Ihha, egomet. Overigens is
het klaar, dat uit ego moest worden eko, en dat dus het Goth. ik,
Scand. ek, Angels, ic enz. de tweede lettergreep verloren hebben. Het
Skrt. akam, ik, heeft ook twee lettergrepen.
Foef, schijn van welstandigheid om een ander te misleiden; pots,
grap. Overijsel, foefe id. Foef is gezegd voor foech, door eene
gewone verwisseling van ch met f. Hanover fiecheln, valsch spelen,
vleijen. Bij Frisch fuckeln, vleijen. In het Pruissische wegfûkeln,
wegmoffelen; tofukeln heimelijk in de handen steken. Het schijnt met
foeken één te zijn, dat oorspronkelijk vouwen, in de vouw slaan,
schikken, plooien, passen of betamen beteekent. Neder-Saxisch,
Twentsch, Overijselsch foeke, een zak b. v. in een behang, valsche
plooi in een kleed: Osnabr. fuken, passen, betamen. Kil. foeken
accommotare, decere. Ital-foggia, forma, modus, ritus.
Niks, ook de stad-Friezen, voor niets. In het oud-Saxisch is het
nowiht; Angel-Saxisch nawiht; oud Hd. niwiht, uit ni en wiht, eene
zaak, wezen, schepsel; geen ding, dus. Bij de samentrekking van den
genitivis niwihtes, verloor de volkstaal de t in niks, en de boekentaal
de k in niets.
As, voor als, gelijk de Friezen en Engelschen. Hetzelfde lot heeft de
andere liquida der tong r voor de s bij de Friezen, die waes, baes,
voor waers, baers, warsch baars, zeggen.
Karreweitje, verkleining van karwei, het Fransche corvée. Karrewei
voor karwei, en ballekon voor balkon.
Hacchie, leven. Hack, hak, beteekent het uiterste puntje, het uiteinde
van een ding. Scand. haki, extremitas alicujus rei. Hachje, vleesch,
spek, gelijk men zegt hoekje voor een stukje en in Noordholl. een
endje stik voor een boterham;
"Dat hachje leijter toe, het mach er ligge rotte,
't Is beter daer as voor de muysen of de rotte."
Tr. Corn Klucht 1345 Hier voor endje leven. Hij schoot
er het hachje bij in, is zooveel als het endje leven, zijn
leven. Kil. hacke, ultimus, extremus, postremus, meest zegt Kil. in
eenen kwaden zin. Vandaar buitensporig, die in uitersten loopt,
onberaden. Scand. hackr, homo praeceps, vehemens. Ons hachie, waaghals,
in oud-Nederl. hach, het uiterste gevaar; thans nog over in hach-lijk.
Poi, pui, thans balkon, het uitstek aan den gevel van een stadhuis,
vanwaar de raadsbesluiten en wetten afgelezen worden; later het
gedeelte van den gevel onder de puie, waarvoor de pilaren stonden,
die de pui ondersteunden.
Van den prins geen kwaad weten. Iedereen heeft op prinsen en
hun bestuur wat te zeggen. Die van den prins dus in 't geheel
geen kwaad weet, moet wel zeer argeloos zijn en van niemand kwaad
vermoeden. Misschien dagteekent deze spreekwijze van de worstelingen
der zoogenaamde Loevesteinsche factie tegen de prinsen van Oranje.
Schilderen, verven. Fijnschilder, schilder. Het Amsterdamsch neemt
schilder nog in den ouden oorspronkelijken zin, toen dit woord
iemand beteekende die de krullen, kleuren en figuren op een schild
verfde, hetwelk meer fabriek- dan kunstwerk was. Nadat eindelijk
de schilderkunst hieruit geboren was, noemde men hare beoefenaars
in tegenoverstelling der ververs van schilden, fijnschilders. Fijn
is in oud Nederduitsch, wat in zijne soort het toppunt van kunst en
bevalligheid bereikt heeft. Zie Kiliaan.
Drieselig, huiverig, schril, schrikachtig. Eng. dread, vreezen. Oud
Hd. ih, intratu, vereor, er intriet, verebatur, in welk praeteritum de
ie van drieselig teruggevonden wordt. Van dried heeft waarschijnlijk
een verbum frequentativum driedelen bestaan, zooals van het Friesche
griza, afgrijzen, gevoelen, grizelen, waaruit driedelig of drieselig
en griezelig, rillende van koude of angst.
Tra-amonta-ane. Tramontane, de overbergsche, namelijk, wind en ster
bij de Italianen die door berg hier verstaan het Alpische gebergte,
waarover te hunnen opzichte de Noordstar schijnt en van waarover
de noordenwind komt. Perdre la tramontana zeggen de Spanjaarden,
voor de noordstar uit het gezicht verliezen, en dus niet weten in
welke richting op zee te sturen. Figuurlijk, zijn hoofd verliezen,
radeloos worden. De Spanjaards hebben deze spreekwijze hier in de
gewone taal gebracht.
Perdoes, hals over hoofd, ook bij de Friezen gebruikelijk. Het is
het Fransche perdu, of liever het Italiaansche perduto, verloren. De
Engelschen hebben perdu in den zin van eene wacht in hinderlage op
eenen gevaarlijken post. To lay perdue.
Donderement. Op zijn bliksem of donder krijgen, is in matrozentaal,
op zijn lichaam krijgen, namelijk slagen. Naar sacrement, fondament,
element, enz. vormde het gemeen uit donder, donderement.
Afzakkertje, een glas jenever om de plassen koffie en thee, welke men
geslurpt heeft, af te drijven. In het laatst der zeventiende eeuw [80]
begon men hier de thee en de koffie niet in te voeren, of dadelijk won
de leer veld, dat men al dat warm water afdrijven en de verslappende
kracht er van herstellen moest door sterken drank. Van dat oogenblik
dagteekent het dagelijksch gebruik van den schandelijken jenever,
die thans, en dieper, en zekerder, en duurzamer verwoestingen in
ons volksleven slaat, dan alle nationale rampspoeden der laatste 50
jaren met elkander, en het zal eene der eerste en allerdringendste
werkzaamheden van den Nederlandschen wetgever, die de voortduring van
het onafhankelijk volksleven zijns vaderlands beoogt, moeten uitmaken,
om aan dezen kanker van zedelijkheid en nationale kracht eindelijk paal
en perk te zetten. Onze eerzucht heeft hoop ik, nog een edeler doel
te beschieten, dan de eerste natie van dronkaards in Europa te zijn.
Koite, kuiten. Het Scandinavisch heeft van dit woord twee vormen,
eenen met k, en een anderen met g voorop. Kyta en gytn, of gota, in
den zin van den eijerstreng der wijfjesvisschen, piscicum ovarium,
terwijl het Scand. zegt at gióta, gyt, praet. gaut, voor het ter
wereld brengen der jongen van vogels en visschen. De oude Nederl. vorm
was kijte en kiete, zie H. Junius Nomenclator, 73, en Kil. Eng. cut,
Fris. kunta, pudendum muliebre. Grimm (Gram. II. 19.) brengt dit tot
Goth. giuntan, ons gieten, in den zin van het Latijnsche fundere
telen. Ags. geotan praet. geat, pl. guton, fuderunt. Vandaar
met eene u gudsen, gutsen, geweldig vloeien, Vlaamsch gusselen,
fundere. Landfr. guusje, guwsje, (vloeien) weenden. Deze vorm heeft
ook het Zeeuwsche guus in den zin van kroost aangenomen; de guus
is zoowel het kind als de kinderen. Gieten wordt hier dus toegepast
zoowel op het kroost van menschen als van vogelen en visschen, evenals
kind bij de Scandinaviers zoowel een dier als een kind, dus ieder
schepsel beteekent. In al deze woorden heerscht dezelfde ellypsis;
het Friesche barn, bern, van bera, ferre uterum, baren is voluit [81]
moeder-baren (moederschepsel) zooals het bij de oude Nederlanders
luidde. Oud Sax. kind proles, samengetrokken uit kinned (Ags. cennan,
parere, cenned, productus), beteekent bij de Scand. een mensch, wanneer
het met man samengesteld, mankind (mensch-schepsel) luidt, en gelijk
kinned zoo wel het geteelde als den geteelde aanduidt zoo is mankind
den Engelschen het menschdom. Kind luidde bij ons in deftigen stijl
nog voluit menschen-kind, om een mensch-schepsel, dat is, mensch aan
te duiden. Vergelijk Huydecoper op M. Stoke. I. 243. Andreae Lex. 144,
en het Glossarium Saxonicum op den Heliand door den voortreffelijken
Schmeller op kind.
Maar welk verband is er nu tusschen vischkuit (ovariam piscium)
en het kuit (sura) van den mensch? de kuiten, en den naamsoorsprong
tusschen onze kuiten, en krulhaar? Men moet de kuiten eerst een zeker
voeder geven om krulhaar te krijgen!--De kuiten hield het algemeen
volksbegrip voor een der zetels van de teelkracht, even als het kuit
in de visschen er het voortbrengsel van was, en dus niet slechts voor
het sieraad, maar ook voor de kracht des mans, terwijl kuiteloos en
ontzenuwd voor woorden derzelfde beteekenis golden. Hja binne murg in
kuwten quyt, zij zijn merg en kuiten kwijt, zegt Gijsbert Japix van de
lichtmissen in de steden. Wie zijne kuiten had verspeeld kon als man
niet meer optreden in de res venerea. Aan krulhaar verbond men niet
zoo zeer het denkbeeld van dadelijke kracht als wel van wulpschheid,
zoodat iemand met krulhaar als bijzonder proclivis in venerem geacht
werd. Van daar ook het spreekwoord, Krul haar, krul zin, Krul leven zit
er in. Doch niets bevestigt de waarheid van dit verband meer, dan het
relletje, dat de Friezen den onbekende lieten uitspreken, om te weten
of hij Fries was: Der is myn klirck sa krol as Klyrkamster krolheerede
klirck; aller klyrcken is hi to krol. Idsinga, Staatsrecht I. 251. Daar
verder lust de dochter van kracht is, had men de kuiten slechts braaf
te voederen om het haar sprong en tier bij te zetten. Holl. Krolsch,
salax; krolsche kater. Kil. krol, fastuosus.
Toitert, op den horen blaast. Tuiten, canere cornu; van waar het
frequentativum tuiteren, Amst. toitere. Dit woord is ten minste 15
eeuwen oud; reeds Ulfilas gebruikte het in zijn bijbelvertaling op
1 Cor. XV 52, en 1 Thess. IV 16 voor salpinx, bazuine; thuthaurn,
zegt hij, bij Kiliaan tuythoorn.
Met mijn krullen in de krulle van; Krullen omdat eene vocaal volgt;
Krulle, omdat een consonant volgt. Zie de algemeene aanmerkingen boven.
Smeerde men al maar deur, dit men, mij, versterkt de uitdrukking;
zoo ook jen als de 3de persoon optreedt. Dat gaf je daar een stank
om te bezwijken; dat zuipt je daar als tempelieren.
Ik heef, ik heb. Zij die niet verder zien dan hun spelboek, trekken
zeker van dezen vorm den neus op als een grof misbruik in den mond
van het gemeen. Ondertusschen is heef even regelmatig als heb. Ik
heb conjugeert immers den 3den persoon nog hij heeft, van het oude
ik heef. Zoo ook het Ags. habbe, ik heb; haefst, gij hebt; haefth,
hij heeft. Doch het Scandinavisch heeft de f door de 3 personen en
beide numeri heen; hefi, ik heb; hefir, gij hebt, hij heeft; höfum,
wij hebben; hafith, gij hebt; hafa, zij hebben. Landfr. ik haf,
dou heste, hi het; wi jimme, hja hauwe, etc.
Opfrissertje, als 't den hemel belieft! De jenever strijkt 's morgens
den dauw van de maag en doodt de pieren! De jenever beschermt den
mensch tegen de guurheden der buitenlucht! De jenever is voor de
maag wat de zweep voor een oude knol is, en doet ons lekker eten! De
jenever bezorgt ons een lekker knippertje na den maaltijd! De jenever
is een hond, die ons bijt en geneest tevens: hij doet ons delicieus
en copieus theedrinken, en zet de thee weder af! En onder alle die
zegenrijke werkingen voor onze gezondheid verschilt hij nog hierin van
de Apothekers dranken, dat hij heerlijk smaakt, en wat veel, oneindig
veel, zegt, in de ellende en armoede den doffen geest opfrischt. Er
is maar ééne ziekte en één geneesmiddel, en dat is de jenever!
Gunter, ginder: t en d beiden goed. Ginder is uit het oud-Hd. gendra;
maar het Goth. heeft 2 vormen jaindré, en jainthro, die gewis ook in
het oud Nederlandsch gebloeid hebben. Uit jainthro is gunter.
Koudt, dood.
Bakbiest, eigenlijk, een spekbeest, een zwaar varken. Kil. back,
porcus. Eng. bake, spek.
Den ouwe, de oude, d. i. de kapitein van het schip. Het bij alle
volken heerschende denkbeeld, dat ouderdom regt tot gebieden geeft,
heeft deze beteekenis aan dit woord gehecht: de matrozen noemen daarom
dan ook eenen Kapitein van 25 jaren den oude.
Geloof jij die, Gijs? Algemeen laat de volksspraak in Nederland de t
(oudtijds th in plur.) achter de f weg in den tweeden persoon als
er gevraagd wordt, geloof jij? is het bevestigend dan blijft t, jij
gelooft; maar in den derden persoon en hij gelooft en gelooft hij,
beiden met t.
Slaapmussie, slaapmutsje. Men zet eene muts op om te beter te
slapen, en men drinkt bij het te bed gaan een glaasje jenever om te
beestachtiger te slapen. In het woord mutsje is echter deze speling,
dat het zoo wel een maatje van sterken drank als een hoofddeksel
aanduidt, men zegt immers een mutsje jenever. In den laatsten zin is
het mudde, koornmaat; diminut, muddeke, muddetje, contr. mutsje.
Kromhouts gast, een scheldnaam aan boord voor reizigers, die
medevaren. Een matroos is op het dek of klimt in het want; een soldaat
of ander kerel, die als passagier medevaart, is onder deks, en dus
tusschen de kromhouten, die als de ribben van het schip zijn. Een
kromhouts gast is dus een soldaat of ander landkrab, die op zee zijn
verblijf tusschen de kromhouten heeft; hier is 't in figuurlijken
zin een naam van verachting, welken Sander aan den Chinees geeft,
hoewel een zeeman.
Slinger-perdoen; perdoen is een touw, hetwelk tot stevigheid aan de
stag vast is, en ter zijde der puttings door een perdoens blok wordt
vastgemaakt. Thans geldt perdoen aan boord ook wel voor touw in het
algemeen. Slinger perdoen is een slingertouw, waarmede Sander den
langen staart van gevlochten hair bedoelt, dien de Chinees in den
nek draagt.
Teugens, tegen, en teugen. Oud Hd. gagan, contra. Ags. gegen,
gan, gean, gen; met an en on, angean, ongean,
Eng. again. Ags. angeans. Eng. against. Uit gegens is ons jegens,
maar uit het Ags. to geanes en to genes is dit togens of tegen met
verrukking van den klemtoon, die op gens ligt, naar to. Teugens is ook
weder stad-Friesch; het oude Friesch heeft het Eng. again verzacht in
aien, door de Land-friezen verkort tot jin. Maar bij de verkorting
van to gen laten zij gen, waar de accent op valt, onaangeroerd en
versmelten de o van to in tsjn. Het Ags. geanes is een genitivus zoo
als wij van voort, voorts, van een, eens, van regt, regts maken.
Angieren, met eene kromme bocht ergens tegen aanzwaaien. Zeer
eigenaardig wordt het gezegd van een voorwerp, dat aan een touw zit
en zich dus in eenen cirkelboog beweegt om het punt dat het touw
vasthoudt. Dus zegt men een gierbrug, en de Chinees door Sander
bij zijnen langen staart gegrepen en geslingerd, gierde tegen zijne
zolen aan, dat is tegen zijne, den Chinees trappende, voeten. Van
gyrus, kring, hebben de middeleeuwen gevormd girare, eenen steen
met eene bocht uit eenen slinger werpen. Oud Fransch girer, thans
virer. Van daar Giro, lacinia. Fransch giron, de bogt van den schoot
eens zittende.
Noordoost, geheel verslagen, in onmacht. Deze uitdrukking is
plaatselijk. Hier te lande van eenen boozen wind sprekende noemt
men bij uitnemendheid den zuidwesten wind; waarvan de stormhoed der
zeelieden, die met breeden rand achter over den nek hangt, nog den
naam van zuidwester voert. Wie nu door den Zuidwesten wind op strand
geworpen wordt, valt Noordoost. Van iemand die in zwijm ligt, zegt
men op dezelfde wijze, dat hij buiten westen is.
Klabaaispringers, Klabaien even als klabaerden bij Kil. is geraasmaken
door een of ander werktuig. De Chinezen dansen al springende op de
hurken, waardoor de schelletjes die zij op het hoofd dragen, bengelen.
Toang bagoes! Mooie heer! Een compliment, een eerenaam, dien de
Chinees aan den Europèer geeft, wien hij bedriegen wil.
Zwabber-kappetijn; van het oud-Hoogd. suebon, in de golven omgesold
worden, is het frequentativum suebaron, heen en weder dobberen;
ons zwabberen, over land en zee her- en derwaarts omgevoerd worden,
zwalken. Een zwabber, is ook een scheepsdweil aan het einde van een
stok gebonden, anders stokdweil genoemd. Zwabber-kapitein is hij,
die meester van den zwabber is, d. i. de aanveger der vuiligheden op
het schip.
Onze matrozen houden de Chineezen voor aanbidders van den duivel, wien
zij dagelijks allerlei lekkere beetjes voorzetten, latende, God aan
eenen kant, en zulks om reden, dat God, uit zich zelven goed zijnde,
niet behoeft aangeroepen te worden om hem genegen tot ons te maken,
terwijl men den duivel moet vereeren, opdat hij ons geen kwaad zal
doen. Daarom is de Chinees hier een zwabberkapitein van den duivel,
die aan boord van den duivel het werk van scheepsjongen doet. Dien
duivel noemt de Chinees joosje, volgens onze matrozen, die uit onze
Oostersche bezittingen dien naam overgebracht hebben op den duivel van
Europa; in de wandeling daarom joost genaamd. Ieder kent de joosjes
thee, den naam voor de perelthee, de beste soort van groene thee.
Pluimgraaf, eertijds een hoog ambtenaar bij den graaf des lands, die de
heffing der tollen bewaakte, en tevens zorgde, dat niemand zwanen hield
dan met zijne toestemming. Het scheepsvolk heeft dezen hoogen titel
volgens zijnen gewonen stijl toegepast op den varensgezel, die voor de
hoenders en de varkens van den kapitein zorgt. Evenwel werd het woord
ook elders op lagere bedieningen toegepast, gelijk in Overijsel op de
mannen, die het beheer der gemeenteweide hebben, welke men weidegreven
noemt. In den oorsprong beteekent dit woord ook in het algemeen: die
een ander ten dienste staat. Het is buiten twijfel, dat reef het thema
des woords zij, en ge het bekende augmentum. Het Engelsche reeve, voor
steward, bewijst het onbetwistbaar; want reeve zou niet van ge kunnen
gescheiden worden, indien ge tot het thema behoorde. Het Angels, heeft
dan ook ge-refa, graaf, en in eene menigte verba, waar de Angelsaxen
ge voorzetten, missen het de Nederlanders. De Fries heeft feer waar de
Angels heeft gerefa. Wat is nu refa? Het is één met het Scand. rifr,
largus; Neerl. rijve, id. Fris. ri, id. De oude vocaal was echter
e, gelijk wij zien uit het perfectum van e in ge-rijven, commodare,
officium proestare; praet. geruf; thans verloopen tot gerijfde. Ge-refa
is dus, qui officium praestat. Mijn vriend Grimm volgt een geheel
ander gevoelen, te vinden Rechtalt. 753. Tegen deze e in gerefa staat
dikwerf een Hoogduitsche a over als in grafo Gr. I. 91, 361.
Snertbalie, Balie is eene scheepstobbe, snert noemt men aan boord
groene erwten, voor het snarren, snerren, snerten, crepitum ventris
edere. De snert-balie, de bak met gekookte groene erwten wordt door den
pluimgraaf, die liever boutjes lust, met eenen viezen lach aangekeken.
Alree. De Engelsche zeelieden zeggen daarvoor, All clear! wanneer
niets meer in den weg ligt om eene scheepsmanoeuvre ten uitvoer te
brengen. In jachten en boeiers, die laveren, roept de man te roer,
op het oogenblik, dat hij wenden wil, aan den fokkeman, Ree! of Alree!
Rijstkadraaijen, met een klein vaartuig de rijst van de kust
afhalen. Kadraai is in de scheepstaal het vaartuig, waarmede zoetelaars
aan boord van groote schepen varen om hunne ververschingen uit te
venten; ook zulk een zoetelaar zelf. Dewijl deze zoetelaars alle kaaien
omvaren, waar schepen liggen, en om die schepen hengelen en draaien,
worden zij kadraaien genoemd, zegt Winschoten in zijnen Zeeman op
dat woord.
Praauwmajang: een kleine prauw.
Veertig-percenter, woekeraar, die 40 ten honderd neemt, iets dat
onder de Chinezen niet ongewoon is.
Zwarte boek, schuldboek.
Zee-Deventer-koeken, inboorlingen van het eiland Bali ten Oosten van
Java, Deventer koeken genaamd, om hunne bruine kleur, en zee-Deventer
koeken om hunne geschiktheid voor de kustvaart.
Vrouwe-verdriet, de westmoesson, die de terugkomst van het scheepsvolk
in het vaderland tot verdriet hunner vrouwen vertraagt.
Breuidseuikers, zijn de zakjes met suikererwtjes enz. welke de rijken
voormaals aan hunne vrienden en bloedverwanten door de knechten
brengen lieten, als zij trouwden. Thans is het nog in zwang bij
burger- en boerenlieden, terwijl rijke bruidegoms hypokras zenden. Het
huwelijk oudtijds een koop zijnde, waarbij de bruid uit de macht van
vader, voogd, broeder, of wie recht op haar had, tegen zekeren prijs
losgekocht werd, zoo schijnt het schenken dezer zoetigheden door den
bruidegom aan de bloedverwanten der bruid nog een overblijfsel van
het losgeld te zijn voor de bruid, waarom het dan ook waarschijnlijk
bruidssuiker genoemd wordt.
Sluis, gelijk bekend is, te Amsterdam elke steenenboog, die tot
brug over het water dient. Sluis, geboren uit het Middeleeuwsche
exclusa, of sclusa, beduidt anders eene afsluiting van water, door
middel van schutdeuren; maar sedert sluis elken vrijen doortocht
van water beteekende, die door eenen steenen boog gedekt is, viel
men in den pleonasmus om schutsluis voor eene waterschutting door
middel van deuren te zeggen; woordelijk eene schutafsluiting. De
Fries gebruikt het Germaansche woord sile, in de steden verlaat,
beide voor schutsluis.
Valle van de panne, breken van het tuig, dat hem op het hoofd dreigde
te vallen.
In mijn nek keek, de zee stortte over de achterplecht, dat is, in
den nek van het schip.
Moeders bont-boeselaar; in de boezelaars of voorschoten der Hollandsche
vrouwen, wanneer zij fijn uitgedoscht waren, was voortijds eene
uitgelezene pracht. De voorschoten waren bont, dat is, geruit,
vooral met roode kleuren van verschillende diepte. De Oostindische
bonten waren te dien einde de gezochtste, en voor een lapje, waaruit
een smal voorschootje kon gemaakt worden, betaalde men tot 60 gulden
toe, wanneer het staal keurig en zeldzaam tevens was. De Hindelopers,
die midden in hunne steigerende welvaart de Nederlandsche dracht nog
aanhielden, waren bij uitstek weelderig in deze bonte boezelaars,
en schoon mijne verzameling nog op verre na niet volledig zij,
bezit ik echter nog over de honderd bekende stalen, elk met zijnen
eigenen Hindeloper naam. Wanneer nu de moeder een schoon aanminnig
kind had, en met dat kind, netjes in de punten, op haren Zondagschen
bont-boezelaar zat te prijken, dan voorspelde zij zich van den knaap
eene toekomst van goud en geluk; maar die volgens het volksgeloof
eene toekomst van tegenspoed en ontijdigen dood werd, wanneer alles
zich zoo uitstekend fraai liet aanzien. Dewijl men al te schoone
kinderen voor de voorwerpen der afgunst van tooverkollen hield, waren
de Friesche bakers voorheen gewoon, om zulk een lief voorwerp in het
gezicht te spuwen; dan immers had de nijd van kwade geesten geenen
vat op hen. Nu begrijpen mijne lezers, waarom Sander, toen hij op
het punt van verdrinken stond, zeide, "Genacht, Sander! Je bent ook
'n lief kind op je moeders bont-boeselaar geweest!"
Dingsig, akelijk, misselijk, een soort van wee-gevoel, waarvoor men
geenen naam weet, en hetwelk men met den algemeenen naam dingsig
aanduidt, die van ding afgeleid is. Zoo zegt men van iemand, wiens
naam men zich niet herinnert, Mijnheer dings. De Franschen gebruiken
in het dagelijksch gesprek dikwerf, Va dire à chose, zeg aan Mijnheer
dings. Ding wordt ook gebezigd van deelen, welke de welvoeglijkheid
niet bij hunnen eigenen naam wil genoemd hebben. Zie Kil. op dingh
in de noot.
Baaitje, duffelschen overbuis van eenen matroos in Friesland,
onderborstrok, die over het hemd aangetrokken wordt. Dit woord
is weder buiten den regel met zijne b, die p behoorde te zijn als
in het Goth. paida, rok, en het Oud-Saxische péda. Het Grieksche
woord immers is baita, een rok van vellen. Zie Pollucis Onomasticon
p. 1364. Ed. Hemsterhusii.
Murg-pijpen, mergpijpen, schenkels, waardoor hij zijne beenen verstaat;
ik knielde, wil hij zeggen.
Gallig, Goth. galga. In de algemeene aanmerkingen hier boven, heb ik
de diastole in dit en andere woorden opgemerkt. De Engelschen doen
hetzelfde maar met verandering der g in de verwante w. Uit zwelgen
(swalgen) is hun swallowe, to swallow, en uit galges gallowes,
gallows. Ihre leidt dit woord te recht af van gagl, tak van eenen boom.
Ribbekast, lichaam, ook ribbejak genoemd.
Pitjalling, als ik mij niet bedrieg, in het Maleisch een vaartuig.
Alvorens deze aanmerkingen te sluiten, wil ik den lezer nog
verwittigen, dat de Heer Van Lennep alleen op mijn aanzoek de
Samenspraak heeft opgesteld. Om het oogmerk mijner letterkundige
vrienden te Berlijn te bereiken, heb ik den beroemden schrijver de
dubbele taak opgelegd, om eene proeve van den plat-Amsterdamschen
tongval te leveren, en tevens door deze proeve, die in haar onderwerp
van zijne eigene vinding behoorde te zijn, zooveel mogelijk den
Amsterdamschen gesprekstoon uit te drukken. Niemand mijner aanzienlijke
vrienden in de hoofdstad zal zich, hoop ik, ergeren aan dat woord
Amsterdamsch. Bij den navorscher van oude talen en gebruiken, (en
in dat karakter trad ik hier op) is het gemeen eigenlijk het volk,
omdat het zingt gelijk het gebekt is, en zich aan den voorgang van
vreemden in het minste niet gewoon is te storen. De taal ontspringt
hier aan de bron der ruwe nationaliteit zelve. Het aanzienlijker deel
der maatschappij daarentegen volgt in dezen, iets, waarover men in
de zoogenaamde bonne Société is overeengekomen, eene conventionele
taal, die van alle belang voor de taalvorschers ontbloot is. Door
Amsterdammers kan ik hier dus geene anderen verstaan dan burgerluitjes,
die den tongval der hoofdstad op den oudsten en allerplatsten toon
uitbrengen.
Wat mij betreft, ik ben van oordeel, dat de Heer Van Lennep zich
door deze samenspraak in eene rij geplaatst heeft met twee der
aanzienlijkste staatsmannen en doorluchtigste geesten van het oude
Nederland: ik meen met den Ridder Hooft, toen hij zijnen Warenar,
en met Constantijn Huygens, toen hij de klucht van Tryntje Cornelis
schreef. Mochten echter onze tijdgenooten, die niet zeer gemakkelijk te
voldoen zijn, deze gelijkheid berispelijk vinden, zoo neem ik alles,
wat zij in de samenspraak ruw en onwelvogelijk vinden, voor mijne
rekening. Ik heb het uitgelokt: ik alleen moet er voor boeten. Zoo ben
ik, Lezers! Ik moet anderen de eer laten om smaak te vinden in de taal
der zakkenrollers en lichtekooien van Parijs, voor wier schoonheden
ik gansch ongevoelig ben. Ik houd meer van die platte taal, waarin de
bevelen gegeven, overgebracht en ontvangen werden, toen onze kanonnen
Neerlands macht en glorie over den Oceaan uitdonderden, hetzij bij het
verbranden van den Royal Charles op de rivier van Chatham, hetzij in
den driedaagschen zeeslag, hetzij in zoovele watergevechten, waarbij
de Jantjes van Amsterdam of de Friesche tsirlen de vlag van den mast
der vijandelijke schepen streken. Ik weet, ik belijd openlijk, dat
ik mij daarmede zwaar tegen den tijdgeest bezondigd heb, en ik buig
deemoedig het schuldige hoofd om de berisping en den hoon te ontvangen,
welke ik meer dan verdiend heb.