De volle maan goot haar stille licht over het landschap uit en spande
een net van zilveren mazen over den Gelderschen IJsel, wiens kabbelende
golfjes Willem reeds van verre toelachten.
Meester en hond waren zeer vermoeid en vlijden zich op het zachte
oevergras neder, om een poosje uit te rusten. Geen levend wezen hadden
ze op hun nachtelijke wandeling ontmoet, een enkele haas, die over den
weg sprong uitgezonderd. Willem haalde zijn kaart voor den dag; de maan
wierp zulk een helder licht op het papier, dat de zwarte stippen,
strepen en namen duidelijk zichtbaar waren. Volgens deze moest hij zich
op dit oogenblik tusschen Brummen en Dieren bevinden, maar veel dichter
bij de laatste dan bij de eerste plaats.
Aan de overzijde der rivier teekenden zich donkere hoogten tegen den
lichteren hemel af; dat moest de Carolineberg zijn; daar achter lag de
uitgestrekte Veluwe, met haar bosschen en heidevelden, waar de
vluchteling voorloopig een veilige schuilplaats hoopte te vinden.
Daartoe moest de rivier overgestoken worden. Een bootje was nergens in
den omtrek te ontdekken; er bleef dus niets anders over dan den
overtocht al zwemmende te beproeven.
Voor dat eindje zwemmen was Willem niet bang: de IJsel was niet breed,
en hij had meer dan eens het IJ bij Amsterdam achter de zwemschool
overgezwommen; doch hij vreesde dat de stroom in ’t midden der rivier
hem te sterk zoude zijn. De keus was hem echter niet gelaten; aan gene
zijde der rivier kon hij zich eerst veilig rekenen; en wilde hij,
zooals zijn plan was, vóór zonsopgang een goed eind op de Veluwe zijn,
dan diende hij zich niet lang te bedenken.
Snel liep hij den hoogen oeverrand af en sprong moedig in de rivier;
Wiedu volgde zonder aarzelen.
Het water was koud en de strooming sterk; de zwemmer spande alle
krachten in en bereikte zonder ongeval het midden der rivier. Met een
paar fiksche slagen sneed hij schuin door den fellen stroom. Nu
verzwakte de gedachte aan omkeeren bij het snijden van het koude water
zijn moed niet meer; elke slag, al kostte hij pijn en inspanning,
bracht hem nader bij den oever en bij de vrijheid. Eindelijk voelde hij
grond onder de voeten en hijgende klom hij tegen den glibberigen oever
op, waar de hond reeds door snelle schuddingen met het lichaam een
stofregen deed ontstaan.
Vóór hij in het water sprong, was Willem warm van ’t loopen, nu rilde
hij van koude in zijn natte kleederen; hij wist geen beter
verwarmingsmiddel dan onverwijld op marsch te gaan. Hij zette den pas
er in, en nu ging het met goeden moed de Veluwe op.
De Veluwe! Wat de witte plek is op de kaart van Afrika, is het hart van
de Veluwe voor de meeste Nederlanders: terra incognita, een onbekende
streek. Voor Willem was ze dit in elk opzicht; zijn kaart reikte niet
verder dan tot den IJsel, zoodat hij nu in ’t wilde liep. Honger had
hij niet meer; integendeel hij zou op dit oogenblik de lekkerste spijs
afgewezen hebben; de gedachte aan eten alleen vervulde hem met weerzin.
En met het loopen ging het ook niet te best; zijn knieën knikten
telkens; huivering op huivering liep van zijn teenen tot zijn haren.
Hij was koud, door en door koud; de natte kleeren schenen wel aan zijn
lichaam te bevriezen, en toch stond hem het zweet op het voorhoofd.
Ongevoelig voor wat hem omringde, liep hij door, de oogen naar den
grond geslagen.
Tot nog toe had hij een straatweg gevolgd; nu was de vluchteling,
zonder dat hij het bemerkt had, op een breeden zandweg gekomen, die
zich in een rechte lijn onafzienbaar ver uitstrekte, aan beide zijden
begrensd door jong dennenhout. Een diep wagenspoor was het eenige
bewijs, dat dit onherbergzaam oord wel eens door menschen werd bezocht.
De hond volgde den afgematten jongen op de hielen; ook hem scheen het
koude bad niet goed bekomen te zijn, ook hij liet lusteloos den kop
hangen.
De zandweg ging in een voetpad over, dat ongemerkt verdween in een
heuvelachtig, zandig terrein. Nu was er geen weg hoegenaamd meer te
bekennen.
Willem sukkelde in de eens ingeslagen richting voort. Het loopen over
den golvenden bodem viel hem hoe langer hoe moeilijker; hij had dan ook
naar eigen berekening al een uur of zeven gemarcheerd.
De huiveringen volgden elkander met steeds kleiner wordende
tusschenpoozen op; van tijd tot tijd was het hem of hij zweefde, of
zijn voeten bij het nederzetten op de ijle lucht rustten, in plaats van
den bodem te drukken.
Verlangend keek hij rondom zich in de hoop een menschelijke woning te
ontdekken. Daar hij de schemering in de open lucht had doorgebracht,
waren zijn oogen aan de duisternis gewend, en buitendien was het bijna
dag te noemen, zoo helder scheen de maan, die nu haar hoogste punt had
bereikt; de nacht kon hem dus niet misleiden. Hij liet zijn oogen
weiden over elk deel van den omtrek,—niets dan schrale heide,
afgewisseld door plekken wit kiezelzand, dat in het maanlicht
glinsterde; ver, zeer ver scheen een donkere streep een dennenbosch aan
te duiden.
Met moeite sleepte hij zich in die richting voort. Thans volgden de
rillingen elkander bijna zonder tusschenpoozen op. Nu en dan voelde hij
een schok door het geheele lichaam, als iemand die hevig schrikt; zijn
handen beefden en het klamme zweet stond op zijn voorhoofd. Stond hij
een oogenblik stil, dan verbeeldde hij zich muziek te hooren, vreemde,
glasheldere tonen, die nu eens uit de verte, dan weer van boven schenen
te komen.
Zijn knieën begonnen zoo hevig te trillen, dat het loopen hem
onmogelijk werd. Hij ging aan den rand van den weg zitten en liet het
hoofd op beide handen rusten. Wiedu, die waarschijnlijk dacht dat zijn
meester ging zitten om te slapen, vlijde zich voor zijn voeten in het
zand en maakte zich gereed den verzuimden slaap in te halen.
De maan daalde reeds weder, en nog was er geen spoor van den dageraad
aan de Oosterkim te ontdekken; wel woei reeds de koude wind, de gewone
voorbode van de herfstzon.
Willem keek nog eens rond, of hij ook ergens een licht zag schemeren,
dat een menschelijke woning kon aanduiden.—Niets; zandheuvels en
boschjes van kromgegroeide dwergdennen belemmerden bovendien het
vergezicht. Hij was alleen, met den slapenden hond tot eenigen
metgezel.
Weer voelde hij zulk een schok door de leden, en nu eerst kwam de arme
jongen eenigszins tot het bewustzijn van zijn toestand.
„Zou dat koorts wezen? Zou ik hier ziek worden, hier, geheel alleen in
deze onbewoonde streek?” stamelde hij en zijn tanden klapperden tegen
elkander. Een hevige dorst kwam zijn lijden vergrooten.
Vol angst wilde hij zich oprichten om verder te gaan,—vergeefsche
poging, hij had er de kracht niet meer toe.
„Help! Help!” schreeuwde hij met heesche stem, „ik sterf!”
„Sterf!” antwoordde de echo uit een tegenoverliggend kreupelboschje.
Hij wilde opnieuw hulp roepen, maar bracht slechts een rochelend geluid
voort.
Hij kon zelfs niet langer overeind blijven zitten; machteloos liet hij
zich achterover vallen; zijn achterhoofd rustte tamelijk zacht op een
hoopje samengewaaide dennennaalden en met wijdgeopende oogen staarde
hij naar den zachtblauwen hemel.
Een wolk verduisterde op dit oogenblik de maan en nu verschenen de
sterren in vollen luister. Bij duizenden flikkerden en flonkerden ze,
groot en klein, in tintelenden gloed.
De vermoeide oogen van den koortslijder sloten zich, zonder dat hij het
bemerkte; voor hem bleven de sterren niettemin zichtbaar. Spreken kon
hij niet meer; de angst, te moeten sterven, folterde hem en bracht hem
tot wanhoop.
„Ik moet hier ellendig omkomen,” zoo raasde het in zijn hoofd, „geen
mensch weet, dat ik hier lig; wie kan mij helpen? wie kan me redden?
wie?”
In doodsangst wierp hij zich van de eene zijde op de andere. Eensklaps
schoot een gedachte hem door het hoofd en roerloos bleef hij op den rug
liggen. Daar kwam in zijne verbeelding een vreemde beweging in de
sterren; van den gezichteinder rezen ze op, trokken zich samen en
vereenigden zich vlak boven zijn hoofd tot drie vormlooze groepen; de
massa’s kregen omtrek, het werden letters; drie groote vurige letters
van saamgepakte sterren gaven antwoord op zijn zielskreet: God.
Met die gedachte, welke den doodsangst verdreef, drong tevens een
straal van hoop in zijn geprangde borst. Hij sloeg de oogen weer op.
Het licht der maan verduisterde nog steeds de omringende sterren. Nog
geen dag, nog geen verwarmende zon, en het rillen hield maar niet op.
Toch was het Willem nu beter te moede; hij meende te voelen, hoe een
zachte warmte zijn lichaam doorstroomde. Hoor! daar doet die
geheimzinnige muziek zich weder hooren; nu komt ze duidelijk van boven.
Het is een heerlijke melodie.
In verrukking sluit de koortslijder de oogen, en nu maakt zich opnieuw
een vreemde gewaarwording van hem meester; hij voelt duidelijk, hoe,
terwijl de sterren stilstaan, de aardbol zich, met hem, zachtkens
voortbeweegt; gelijkmatig, zonder schokken wentelt hij zich om zijn as,
de zon te gemoet. Daar verschijnt de dagvorstin schooner dan ooit boven
den horizon en met haar koesterende stralen verwarmt ze onmiddellijk de
ijskoude voeten van den lijdenden jongen. Zie, het spichtige heidekruid
en de dorre brem wassen eensklaps op tot welig gras, en de zwarte
kromme dennen tot bloeiende pereboomen, in wier schaduw vroolijke
kinderen spelen, zingen en dansen. Verder wentelt de aarde, en hooger
stijgt de zon. Daar verschijnen de slanke torens van Amsterdam achter
het groen der weide. De hemelsche muziek wordt nog duidelijker
verneembaar, er komt zelfs melodie in; het is een slaaplied, een
eenvoudige, roerende wijze. De zon daalt reeds weder achter den
horizon. De aarde staat stil. In de slaapkamer op de Heerengracht is
licht opgestoken. Blauwzijden dekens dekken den kouden jongen toe en
voor ’t hoofdeinde van het mahoniehouten ledikant zit zijne moeder. Ze
neemt zijn hoofd tusschen de handen, kust hem op het voorhoofd en zingt
het slaaplied ten einde. Haar stem wordt al zwakker en zwakker; de
kamer hoe langer hoe killer. Het nachtlicht begint te flikkeren, het
gaat uit, neen, nu wakkert het weer aan....
„Heere, mien God! daor ligt een mensch!” roept een oud vrouwtje, zoo
hard ze kan, en laat van schrik den zak met dennennaalden, die ze
gezocht heeft, van den gekromden rug vallen. „Jan, Jan, kom es gauw
hier hèn! ik wist al niet, waarum dat biest mie zoo aan de rokken trùk;
ik dacht wel, dat er wat niet pluus zol wêzen; zoo’n stom dier.”
Haar man, nog ouder dan zij, is een eind verder tusschen de dennen aan
het strooisel zoeken. Haastig strompelt hij naderbij.
„’t Is een dooie,” zegt Jan en neemt zijne pet van de dunne, grijze
haren, „hij is kold en stief;” en met gevouwen handen en omhoog
geslagen blik, voegt hij er met trillende stem bij: „Wat God doet, is
wel gedaon!”
„Nee, Oldejan, pak gauw op, hie is niet dood! kiek, hie bêft nog! aw’em
[5] in de hut dragen en een duchtig vuurtien anleggen, kan ie nog wel
bij [6] kommen.”
Jan en zijne vrouw, hoe moeilijk het hun ook viel den zwaren last te
tillen, slaagden er in, den bewustelooze naar hun hut, die midden in de
heide stond, te dragen; zoo hoog konden ze hem echter niet houden of de
slap neerhangende armen sleurden door het zand. Wiedu sprong van de
eene zijde naar de andere en likte nu eens het zand van de rechter-,
dan weer van de linkerhand.
Jan Branse legde een vuurtje van plaggen aan, en met vereenigde
krachten schoven de beide oudjes Willem zoo dicht bij het vuur, als de
spattende vonken het veroorloofden.
Ook Wiedu zocht een warm plaatsje en koesterde zich met blijkbaar
welbehagen.
Allengs kwam er meer leven in het verstijfde lichaam van den zieke; hij
wentelde zich om, trachtte zich op te richten en stamelde
onsamenhangende woorden.
Jan Branse en zijn vrouw lagen op hun knieën bij het vuur en wierpen,
toen ze zagen, dat de warmte den bewustelooze goed deed, telkens nieuwe
plaggen op het vuur, zoodat er weldra een buitengewone hitte in de hut
heerschte en dampwolken uit Willems doorweekte kleederen opstegen.
„Oldejan, wat zol er met den jongen ebeurd wêzen? Zien kleeren bint nat
en ’t hef in geen veertien dagen erègend!”
„Dat weet ik niet, vrouwe. Vreemde dingen geschieden hier, Gods werken
bint ondoorgrundelijk; Hie brengt oe van veere terug, wat oe van
dichtbij benummen wordt!”
„Ik versta oe niet, wat wi’j zeggen?”
„Vind ij ook niet, dat de jongen op onzen Jan liekt en heur ie niet,
als hie ielt, dat hier sprêk ’van vluchten en vervolgen, van
achterhalen en van schieten en geweren? Wat ik oe zegge, vrouwe, hie is
evlucht uut een kazerne of zoo wat. Hör! now rup ie um zien vaoder,
zien moeder en zien zuster. Wie weet, of onze Jan ook niet zoo um ons
rup,” en tot Willem, die nog altijd ijlde:
„Nee, mien jongen, kiek maor niet zoo angstig rond; wij zult oe niet
verraoden as Judas den Heere. Ij bint hier veilig!” en Oldejan hield
zijne beide knokige handen zegenend over Willem uitgestrekt.
„Za’k hem de kleeren van Jongejan angêven? Wat dunkt oe? ’t duurt zoo
lange, eer de ziene dreuge bint.”
„Doe het, vrouwe! wees barmhartig en oe zal barmhartigheid geschieden!
Dat hebben die ongerechtigen niet gedacht, toen ze onzen Jan
weghaalden, dat God ons een ander zol zenden, om zien plaatse in te
nêmen, en nog wel een daor ze daor in de stad recht op mienen te
hebben.
„Nee jongen, blief maor rustig liggen, der bint hier geen majoors; hier
in de schadden zult ze oe niet zuuken, en as ze oe zuuken, nog niet
vinden ooke.”
„Water, water!” kreunde Willem, die langzamerhand bij kennis was
gekomen.
„Drink maar toe, jongen! water he’w nog genog; meer as brood!” zei
vrouw Branse zuchtend, terwijl ze den dorstige een nap water aan de
lippen bracht.
„Vrouwe, vrouwe! mor niet in ’t verborgen tegen de raadsbesluiten des
Heeren. Zien wil geschiede, als Hij ons een duive zendt zal ie ook het
voeder niet vergêten.”
Hiertegen wilde vrouw Branse niets inbrengen; ze heette haar Oldejan
bij Zwarte Geerte wat koortskruiden te gaan halen en als het kon ook
een brood te leenen. „Hij kos in een paar uur terugwèzen.”
Jan Branse ging heen; zijne vrouw haalde het werkpak van haar zoon
tusschen het bedstroo uit en gaf het Willem.
Deze had intusschen met verbaasde ooren en oogen geluisterd en
rondgezien. Nog meer dan de bijbeltaal van Jan Branse, bevreemdde hem
de plaats waar hij zich bevond. Veel was er niet te zien. Behalve den
bos stroo, waarop hij in gevaarlijke nabijheid voor het plaggenvuur
lag, zag hij nog een tweeden grooteren bos; een manke bank diende tot
zitplaats en rechtbank tegelijk. Het huisraad kon er naast man en vrouw
nog wel een plaatsje vinden: een bijbel, een ijzeren pot, een blikken
kan en een paar gebarsten kopjes en borden waren de hoofdvoorwerpen.
Een opengetornde zak van juttelinnen scheidde het armzalig verblijf in
twee ongelijke deelen, het kleinste strekte, zooals het blaten verried,
aan een geit tot woonvertrek. De bodem der hut lag eenige voeten lager
dan de begane grond. De hut zelf was eigenlijk niets anders dan een
spits toeloopend dak boven een vierkanten kuil in den grond, en gevormd
door vier dunne dennenstammen, die twee aan twee, als een paar schragen
een derden dikkeren droegen. De bedekking der schuine wanden bestond
uit heideplaggen en een enkele graszode, gedragen door takken en
aangevuld door de ongelijksoortigste en zonderlingste pannen, die men
zich denken kan: oude zakken en kleeren, stukken bordpapier, verroeste
stukken blik en dergelijke meer. Alleen de voorzijde bevatte eenige
ongeschaafde planken, die een opening vrijlieten; waardoor men evenwel
niet zonder bukken kon binnengaan.
Met één oogopslag zag Willem, dat hij aangeland was bij doodarme
menschen, zoo arm als hij zich nooit voorgesteld had, dat menschen zijn
kunnen; en deze lieden, die op hun ouden dag op stroo sliepen, hadden
hem, den zieken knaap, gastvrij opgenomen en zagen er niet tegen op,
hem van hun armoede nog mede te deelen.
Zijn hoofd gloeide nog steeds van koortshitte; hij poogde tevergeefs op
te staan, al zijn ledematen waren als gebroken.
„Zu’j nog eens niet wat drinken, mien jongen? Hier is nog een kuppien
versche geitenmelk; dat zal oe goed doen. Nee, blief nou rustig liggen,
tammé [7] krieg ie een koortsdrankien, dan gaoj slaopen en morgen bi’j
weer bêter as God blieft. Nee, now mu’j niet praoten; a’j weer beter
bint, za’k oe alles wel vertellen. Hier hê’j nog een zak om onder oe
heufd te leggen, Kiek maor niet zoo benauwd, wie zult oe niet verraden.
I’j bint ummers uut een kazerne of zoo wat weg eloopen?”
Willem knikte toestemmend.
„Nou, dan ku’j gerust wezen, er gaon wel eens maonden veurbij, da’we
hier geen mensche zien.”
Willem dommelde in, toen vrouw Branse de laatste geruststellende
woorden sprak.
Den volgenden dag was de koorts nog niet geheel geweken, doch de
krachten van den patiënt waren door een slaapje van vier en twintig
uren in zooverre teruggekeerd, dat hij weder rechtop kon zitten en
zelfs, hoewel met moeite, uit de hut kon kruipen. Toen de oude vrouw
tegen het middaguur met een’ zak naalden op den rug terugkwam, vond ze
Willem voor de hut in de zon zitten.
„Da’s knap; zoo gauw had ik het niet édacht; onze lieve Heer hef een
wonder an oe edaon; toe ik oe gistermorgen in de hei zag liggen, dacht
ik eerst niet anders of ie waren dood, zoo kold en stief was ie.”
„Ik dank je wel, goede vrouw,” antwoordde Willem en drukte haar magere
handen, „ik dank je duizendmaal!”
„Geen dankensweerd; „heb oe naasten lief als oe zelf,” stiet in de
Biebel en daor mu’j [8] naor lêven.”
„Wie is toch die Jan, daar je gisteren van sprak?” vroeg Willem.
„Dat za’k [9] oe dadelijk vertellen; maar eerst mu’k [10] brood snieden
en de geit melken,” antwoordde vrouw Branse en bukte zich om in de hut
te gaan. „O, daor kump [11] mien man an: laot die het oe maar
vertellen; die kan ook zuuver Hollandsch spreken, als ie wil, en ik
worde er ook altied zoo raar van als ik er ôver sprêke; ’t is nou al
bijnao een half jaar, dat ze mien Jongejan weghaalden en wij uut ons
armoedjen eschupt werden, en toch denk ik er wel honderdmaol daags an.”
Jan Branse was, nadat hij zijn zak strooisel had afgeworpen, dadelijk
bereid aan Willems verzoek, dat hem door zijne vrouw werd overgebracht,
te voldoen.
Weldra wist de logé der hutbewoners, uit het met bijbelteksten
doorvlochten verhaal van Jan Branse, dat Jongejan, zijn zoon, door twee
soldaten en een sergeant was weggehaald en naar Zutphen gebracht, omdat
hij niet op den bepaalden tijd was opgekomen om als soldaat zijn
diensttijd door te brengen.
„En nu vraag ik oe, of dat geen onrechtveerdigheid is, die tegen den
hemel schreit!” zei Jan, naar hij meende in zuiver Hollandsch.
„Een eenigste zoon, heb ik altied ehoord, was vrij, en nu halen ze hem
van ons weg, of hie een dief was. Jij hebt oe weetje, geloof ik, ook
wel,” vervolgde Jan, schoof dichter bij Willem en sloofde zich uit
Hollandsch te spreken, „nu moet jij zelf eens oordeelen of ze mij geen
onrecht hebben aangedaan; de menschen zeggen wel dat ik stom en
eigenwijs ben en dat het mien eigen schuld is, dat alles mij
tegenloopt, maar ik heb zoo edacht: ze laten oe je eenigst kind holden,
omdat hie voor zien ouders warken moet; ze weten op het stadhuus in
Arnhem of in Zutphen wel, dat ik geen andere zuns hebbe; nou vraag ik
oe, wat heb ik nou met al die famperfoefies als aangêven, lotten en
zooveel meer nog neudig? En omdat ik dat allemaol verzuumd hebbe,
hebben ze mij mien kind weggehaald. Wat zeg jij daar nou van?”
Willem wist er niets anders van te zeggen, dan dat hij het
verschrikkelijk vond, en vroeg, of ze daardoor zoo arm waren geworden.
„Ja mien jongen was een zegen van den Heer voor ons; nooit gebruukten
ie een cent van het geld, dat ie verdiende, veur tabak of jenever; en
warken dat ie kos! warken!”
„Wij bint al zoo old, en ie wol niet hebben, dat wij wat deden; ’t is
zoo’n goeie jongen; ik wou dat je hem eens zien konden, hie is krek zoo
groot als jij; nou en toen hij weg was konden wij geen twintig gulden
huur in het jaar meer opbrengen voor ons huus in Ermelo. Ze ebben ons
er uutgezet, net als vroeger uut mien eigen huizen, die ze mij
afgestolen ebben. Daar heur je vreemd van op, he? Ja, ik heb huuzen
ehad, mooie boerenhuuzen, wel zesse. En beesten en land, zoover als je
zien kon. De buren waren afgunstig op mien riekdom, ze plaagden en
sarden mij dag en nacht; ik heb ze verklaagd bij den rechter, maar
nooit kreeg ik recht, al was het zoo klaar als de zonne, dat ik geliek
had, maar ik gaf het niet op. Het eene huus na het andere hebben ze
mien verkocht; voor de proceskosten, zeggen die dieven, alsof een
stukkien schriefpapier zooveel kan kosten als een boerenhuus. Maar laat
ik er niet meer van praten, ik kan er sikkeneurig van worden, als ik er
aan denke. Jonge, jonge, zuuk nooit rechtveerdigheid bij de menschen,
leer dat van mij. Nou en toen ze mij en mien olde vrouw uit ons huisien
hadden gejaagd, heb ik hier op de heide een hutje gebouwd, en hier
lêven wij nou tevreden met ons lot; ik bin van niemand afhankelijk als
van God, en die zal ons niet vergeten.”
Jan Branse liet zijne oogen, die hij tot den hemel had opgeslagen, op
zijn armzalige hutje vallen en zuchtte binnensmonds:
„’t Ding hêf geen weerde; anders zol ik voor de laatste maal nog eens
probeeren recht te kriegen.”
„Waar leef jullie nu van?” vroeg Willem.
„Wel, zooals je ziet, zoeken wij strooisel; dat is het manna, dat God
voor de armen op de Veluwe uut den hemel laat vallen; de dreuge naalden
leggen de boeren onder het vee, of ze maken er matrassen van omdat het
stroo hier zoo duur is. Wie kriegen een stuuver per zak, en als we nou
met ons beiden vier zakken daags ophalen, hebben we genoeg om brood en
eerappels te koopen. Onze geit is een beste, die gêf melk voor twee, en
veel hebben wie niet neudig; nou jij en de hond der bij bint, zullen
wij twee zakken daags meer zoeken.”
„Dat zal niet gebeuren, Branse!” riep Willem. „Zoo gauw ik weer sterk
ben, zal ik voor jullie werken. Ik durf toch vooreerst nog niet naar
huis gaan, want daar zal de politie wel op me loeren. Ik kan misschien
wel even hard werken als jullie Jan.”
„Je bint een brave jongen. Voor ons heb je het niet neudig te doen,
maar ik zal er oe niet afholden Gods loon te verdienen, nu Hij alles
zoo bestierd heeft. Kiek, de winter stiet voor de deur en onder de
sneeuw kun je geen dennennaalden zien, daarom heeft Hij oe hierheen
gestuurd.”
„Voor deze week heb ik mijn werkloon al verdiend,” zei Willem. „Hier
heb je twee gulden, vrouw; meer heb ik niet. Koop daar aardappelen en
brood voor. Zoo gauw ik weer beter ben, behoef jullie geen strooisel
meer te zoeken.”
„Maak oe over ons maar niet bezorgd; voor die guldens zal ik eier en
vleesch koopen, anders ben jij in acht dagen nog niet weer op de
beene,” antwoordde vrouw Branse en trachtte eveneens Hollandsch te
spreken, wat haar evenwel zoo slecht mondde, dat Willem moeite had,
zijn lachen in te houden.
De goede vrouw had intusschen haar eikelkoffie gereed; ze schonk voor
elk op zijne beurt het eenige ongeschonden kopje vol en presenteerde
het op een vijfvingerig blad; daarna kreeg elk een dikke snede
roggebrood.
Willem had volstrekt nog geen zin in het vocht, dat vrouw Branse met
den naam van koffie vereerde, en evenmin had hij honger; maar om de
vrouw genoegen te doen, at en dronk hij van beide.
Hij gevoelde zich er werkelijk door gesterkt en beproefde eens te
loopen; het ging reeds beter dan hij dacht.
Vrouw Branse zag met innig welgevallen en zelfvoldoening zijn pogingen
aan, terwijl ze door een snelle polsbeweging het in één kopje vergaarde
bezinksel van zes kopjes fantasie-koffie in draaiende beweging bracht.
Een plotselinge ruk en de middelpuntvliedende kracht wierp den droesem
in het zand.
Op aandringen van de vrouw dronk Willem het aldus gereinigde en met den
koortsdrank opnieuw gevulde kopje leeg. Daarna ging hij weer slapen en,
dank zij de versterkende middelen, die Jan uit het naastbijgelegen dorp
haalde, of meer nog waarschijnlijk zijn jeugdig en krachtig gestel, was
de zieke binnen weinige dagen geheel hersteld.
Hij beloonde naar zijn beste krachten den armen Jan Branse en zijn
vrouw voor hun gastvrijheid en naastenliefde.
Zoolang hij nog werk kon vinden bij de boeren in dikwijls ver afgelegen
dorpen, arbeidde hij op het land of in de schuur voor een karig
dagloon, dat evenwel ruimschoots in de behoeften voorzag.
Den hond, die evenveel at als zij met hun drieën, stond Willem
tijdelijk aan een boer af, op voorwaarde, dat hij hem elken Zondag
mocht komen halen. Den ongewonen naam Wiedu veranderde hij, om zijne
eigene veiligheid niet in gevaar te brengen, in den meer alledaagschen
hondennaam Pollo, waarmede het dier, zonder veel bezwaren te opperen,
genoegen nam.
De winter viel vroeg en met buitengewone strengheid in, en nu was het
werken bij de boeren voor Willem gedaan. Ze waren meest allen arm, en
ze werkten liever ’s nachts door, dan daglooners aan te nemen, uit
vrees, in het voorjaar de pacht niet te kunnen betalen.
Nu zou er onvermijdelijk broodgebrek in de hut gaan heerschen, indien
hij geen middel vond, wat te verdienen; en hij vond het.
In ’t dorpje Eerbeek waren eenige papierfabrieken, enkele door het
water uit het beekje, de meeste door stoom gedreven.
In de laatste moest, nu het bevroren beekje zijn drijfkracht weigerde,
dag en nacht doorgewerkt worden, om alle bestellingen uit te voeren.
Willem vroeg en kreeg werk. Hij werkte de ééne week ’s daags, de andere
’s nachts, en verdiende zestig centen in de twaalf uren.
Zijn werk was spoedig geleerd. Snippers uitzoeken is dan ook geen
moeilijk ambacht, maar ’t is geestdoodend. Toch hield hij het den
ganschen winter vol; het loon hoe gering ook, verzoette den arbeid.
Wanneer hij ’s morgens of ’s avonds de weinige centen in de hut bracht,
kon het gezicht van Vrouw Branse met de harde, afgewerkte
gelaatstrekken soms zooveel innige dankbaarheid uitdrukken, dat hij de
doorgestane verveling vergat.
De oude menschen wilden geen „rooie” cent meer aannemen, dan ze hoog
noodig hadden, zoodat Willem vaak meer dan de helft van zijn dagloon
overhield.
Dikwijls bracht hij uit Eerbeek iets mede naar de hut; nu eens een
kleine versnapering; een stukje snijkoek of kaas, dan weder een plank,
een lat of wat spijkers.
Oldejan timmerde, nu hij geen naalden meer kon zoeken, van den morgen
tot den avond; en langzamerhand kreeg de hut een geheel ander aanzien.
De plaggen en vodden, die haar dekten, werden door planken vervangen en
de vloer met hout belegd.
’s Zondags was er meer dan eens een stukje vleesch in den pot.
De oude vrouw kon geen woorden vinden om aan hare dankbaarheid jegens
Willem uitdrukking te geven; Branse zei gewoonlijk:
„Ik dank oe niet, ie bint een middel in Gods hand, om de
onrechtveerdigheid der menschen weer goed te maken.”
Alle drie zouden zich geheel gelukkig gevoeld hebben, indien de oude
menschen hun Jongejan bij zich in de hut hadden gezien, en indien
Willem slechts iets van zijne ouders had vernomen. Hij mat de
ongerustheid van zijn moeder, die niet wist, waar haar kind in den
strengen winter rondzwierf af, naar het verlangen van vrouw Branse naar
haar zoon. Op het laatst vond hij nergens rust noch duur; hij wilde,
hij moest een middel vinden om zijn ouders te doen weten, waar hij was
en hoe het hem ging. Een Engelsch spreekwoord zegt: Waar een wil is,
daar is een weg. De wil was er en de weg werd gevonden.
Een brief, die natuurlijk het postmerk van het kantoor van afzending
moest dragen, was te gevaarlijk; eenige andere middelen werden om
dezelfde reden even spoedig verworpen, als ze verzonnen waren.
Eensklaps kreeg Willem een goede gedachte.
„Als we Jan, den soldaat, eens een brief schreven, dat hij hier acht
dagen met verlof moet komen, dan zijn we beiden geholpen!” riep hij uit
en sloeg in zijn blijdschap over den gelukkigen inval met de vuist op
de pas gemaakte tafel. „Dan kan hij nog zes dagen hier blijven, en in
de twee overige voor mij naar Amsterdam gaan.”
„Heere mien tied, daor zol ik mien pink veur willen missen”, schreeuwde
vrouw Branse.
„Dat mot gebeuren”, zei Jan bedaard.
De brief werd geschreven, en Jongejan kwam. Het was een vlugge vent,
die in de stad, waar hij in garnizoen lag, veel van de gewone
linkschheid der heidebewoners had afgelegd. Hij was uitmuntend voor de
boodschap naar Amsterdam geschikt en bracht ze naar wensch ten uitvoer.
Willems ouders waren gezond. Zijne moeder had den soldaat met tranen in
de oogen de hand gedrukt voor zijn blijde boodschap. Zijn vader ried
hem nog eenige maanden te blijven, waar hij zoo goed verborgen was, en
dan, als hij het wagen durfde, voor één dag, zoo mogelijk vermomd, een
bezoek in Amsterdam te komen brengen. Nu reeds thuis te komen, zooals
zijne moeder wenschte,—had zijn vader gezegd,—zou roekeloos zijn, daar
de politie hun woning in het oog hield.
Willem was vast besloten het bezoek over eenigen tijd te wagen: hij
rekende stellig op welslagen ook zonder vermomming; temeer nu hij, in
de anderhalf jaar sedert hij van huis was, zooveel gegroeid en zoozeer
veranderd was, dat—zoo hij meende—zijn moeder zelve in den gebruinden
en gespierden boerenknaap, met zijne vereelte knuisten en breede
schouders, haar mager opgeschoten zoontje met witte, fijne,
aristocratische handjes, nauwelijks zou herkennen.
Hij werkte nu met verdubbelden ijver op de fabriek, zoodat het zijn
patroon wel in ’t oog moest vallen, en deze hem opslag gaf. Toen de
fabrikant eens bij toeval bemerkte, dat Willem de deelen der
stoommachine bij name kende, nam hij hem van de snipperkamer af,
plaatste hem bij den machinist en verdubbelde zijn loon.
Nu verdiende Willem geld genoeg om zich in een paar maanden een
boerenpak aan te schaffen en ruim reisgeld over te houden.
Jan Branse en zijn vrouw hadden hem niet meer noodig. Jongejan was
teruggekomen; een request, door den eigenaar der papierfabriek op
Willems verzoek ingezonden, had uitgewerkt, dat de strafdiensttijd van
den eenigen zoon op één jaar in plaats van op vijf werd gesteld.
Toen de eerste rozen bloeiden, vertrok Willem, na vrouw Branse stellig
beloofd te hebben, vóór hij de wijde wereld inging, nog eens in de hut,
die nu bijna een huis geworden was, terug te keeren.
Pollo jankte nog, toen Willem reeds met den beurtschipper te Harderwijk
onderhandelde over de passagiersvracht van de overvaart naar Amsterdam.