Maristoj sur la ŝalupoj rigardis al la bordo kaj ne povis kredi
tion, kio okazis. Ĉu estas eble, ke ilia admiralo estu morta? Ke li
forlasu ilin en la momento, kiam li kondukis ilin tra la plej malbona
parto de la grandioza vojo?
Teruregiĝinte ili rigardis la lokon, kie li malaperis. Eble tio
estas nur malbona sonĝo. Eble la admiralo elstaros el kvietaj ondoj,
kiuj forlavos al li postsignojn de la akceptitaj vundoj. Kiu ja
kondukus la ekspedicion al Molukoj kaj hejmen, en Hispanujon?
Sed la oceano estis trankvila kaj ondetoj senkulpe balanciĝis,
kvazaŭ en ilia sino ne troviĝus homo, sur kies ŝultro kuŝis
grandega ŝarĝo de la plej aŭdaca kaj plej fama ekspedicio de ĉiuj
tempoj kaj de ĉiuj popoloj...
Kaj ili tamen ankoraŭ unufoje ekvidis lin.
La insulanoj tiras el akvo kadavron de la admiralo, ili portas
ĝin sur la bordon, ili ĝojkrias, dancas, ĵetas lancojn alten.
Malfortigitaj, sangomakulitaj maristoj prenas siajn armilojn. Ili
liberigos almenaŭ kadavron de la admiralo.
Ĉiuj rigardas Serraon. Ili atendas lian ordonon.
Serrao komprenas ilin. Ankaŭ li ŝatus doni sian vivon por tio, ke
la korpo de lia komandanto ne estu malestimita.
Sed la prudento venkas. Admiralo mortis, sed ni devas finigi lian
verkon. La vojo hejmen estas ankoraŭ longa kaj tie embuskas nin
centoj da danĝeroj. Oni bezonos ĉiun viron.
La okuloj de la maristoj pendas sur Serrao.
"Ĉu ni ekatakos?" demandas iuj malpacience.
"Ne," respondas Serrao.
Ili rigardas lin ne komprenante.
"Ni sendos tien tradukiston. Ni ofertos al ili varojn aŭ armilojn,
ke ili redonu al ni korpon de la admiralo."
Ĉiuj sekvas per okuloj la komerciston-tradukanton retenante
spiradon. Sed la kolero de la venkintaj batalantoj por libereco
estis pli granda ol ilia avideco je armiloj. Ili respondis, ke ili
ne redonos la kadavron de sia plej granda malamiko eĉ por ĉiuj
trezoroj de la mondo.
Serrao kun peza koro donis ordonon por reveturo al karaveloj. Tie
ekregis konsterniĝo. Neniu atendis tian malvenkon. Neniu povis
kredi, ke admiralo estas morta.
Ruinigita Pigafetta foriras en sian kajuton kaj tie li skribas en
sian taglibron:
"... Tiel ili senvivigis nian spegulon, nian lumon, nian konsolon,
nian fidelan estron. Kiam ili vundis lin, li turniĝis ankoraŭ
kelkfoje al ni por vidi, ĉu ni ĉiuj atingis la boatojn.
Lia ĉefa virto estis memkonfido kaj persistemo eĉ en la plej
malbonaj momentoj de la vivo. Ekzemple malsaton li toleris pli bone
ol ni ĉiuj kune. Bonege li konis legi marmapojn kaj li scipovis
gvidi ŝipojn pli majstre ol ĉiuj liaj ŝipgvidistoj. La plej
bona pruvo, kiajn kapablojn havis ĉi tiu viro, estas fakto, ke li
ĉirkaŭveturis Teron -- ĉar en la momento, kiam li mortis, ĝi
estis kvazaŭ ĉirkaŭveturita malgraŭ tio, ke li ne havis en tio
iun antaŭulon."
Kaj dume ferdekoj de ŝipoj de Magalhaes tremegas de kolero, bedaŭro
kaj antaŭtimo. Kio sekvos? Kiu gvidos la ekspedicion dum plua
navigado?
Post interkonsilo estis elektita kiel komandanto Duarte Barbosa,
bofrato de Magalhaes.
La restado sur insulo Cebuo fariĝis danĝera. Indiĝenoj malkaŝis
multajn signojn, ke Eŭropanoj estas ne bonvenataj gastoj. Pro tio la
ekspedicio faris rapide preparojn por forveturo.
Ĉiuj laboris en febra rapideco. Nur malsanuloj alrigardis la
plilongan labortempon nenion farante. Ili estis multaj, preskaŭ
ĉiuj partoprenintoj de la ekspedicio al Maktano, inter ili ankaŭ
Pigafetta. Sago trafis lin rekte en la frunton. Ĝi estis pafita el
granda distanco, tiel ke Pigafetta estis nur malgrave gratvundita.
Sed ĉar la sago estis venenigita, minacis danĝero, ke la veneno
penetros en tutan korpon.
Ankaŭ Henriko estis vundita. Li kuŝis apud admirala estra ponteto
kaj malgaje rigardis al la firmamento. La morto de admiralo dolorigis
lin pli multe ol propra vundo. Li luktis ĉe flanko de sia sinjoro
kiel leono. Vane. Lia sinjoro kaj komandanto ne vivas plu. Kia
sinjoro li estis! Li kondutis al sia sklavo ĉiam afable, neniam
batis lin, neniam tro ŝarĝis lin per laboro. Kaj dumvoje sur
Pacifiko li promesis al Henriko, ke reveninte hejmen, li nuligos lian
sklavecon. Henriko estos denove libera kaj nekatenita, kiel en sia
infanaĝo. Se li volos, li povos resti en familio de Magalhaes, sed
se estos lia sopiro, li povos reveni en sian patrujon. Kaj nun -- la
morto de Magalhaes ruinigis ĉion. Kiu ja kredas lin, ke oni promesis
al li liberecon?
Suno brulegis. La vundo en flanko doloregis. En cerbo de Henriko
estis ununura demando: "Kio nun estos kun mi?"
Sur la ferdeko paŝis Barbosa. Nova rango ebriigis lin. Ĉie li estis
videbla kaj aŭdebla. Ĉien disvastiĝis liaj arogantaj ordonoj.
Kiam li vidis la kuŝantan sklavon, li kriis:
"Kial vi ĉi tie kuŝripozas?"
"Mi estas vundita, sinjoro kapitano," respondis Henriko.
"Vundita! Vundita!" kriegis Barbosa. "Niaj homoj povus morti de la
laboro, kaj vi kuŝripozos! Eble vi opinias, ke post morto de la
admiralo vi jam ne bezonos labori?"
"Ne, sinjoro kapitano."
"Ĉesu kun tiu kapitano, vi ja devas jam scii, ke mi estas
vicadmiralo!"
"Al mi forfluis multe da sango, sinjoro vicadmiralo."
"Jam estu en magazeno, vi maldiligentulo!"
"Mi vere ne povas, sinjoro vicadmiralo!"
"Vi mallaboremulo!" ekkriis Barbosa kaj saltis al li. "Do vi vere
opinias, ke vi ne obeos? Sed pri tio ne eraru, vi hundo!"
La korpo de Henriko ektremis de la piedbato, kiun donis al li Barbosa
por akcenti siajn vortojn.
La vundita sklavo kun granda peno leviĝis. Li treniĝis al la
balustrado. Poste li sidiĝis en ŝalupon, kiu veturis al la bordo por
varoj. Li volis rektiĝi, sed li ekĝemis. Doloris lin la vundo el
batalo kaj ankaŭ piedbato de Barbosa. Tiu bruligis la korpon, sed
ankoraŭ pli multe la animon.
La piedbaton por ĉio, kion li faris por la admiralo. Kompatinda
admiralo! Se li scius, kio okazis kun lia sklavo! Li jam scipovus
bridi la sovaĝan Barbosan! Sed nun? Kiu defendos la sklavon, kiu ne
havas sinjoron? Ĉiuj ordonos lin, ĉiuj donos al li laboron, ĉiuj
batos lin. Plena da kontuzmakuloj kaj malfermitaj vundoj li veturos
kun ili en Hispanujon renkonten al la plej malhela estonteco.
Ne! Li ne veturos kun ili! La admiralo estas morta, ĉu koncernas lin
iu alia? Li saltos sur la bordon, malaperos en la densaĵoj, atendos
ĝis forveturo de la karaveloj kaj poste li prezentos sin antaŭ
reĝo de Cebuo. Iun tempon li vivos sur la insulo kaj poste li jam
iamaniere atingos Sumatron.
Sed la piedbato brulis kaj flamigis en la animo danĝeran fajron. La
vicadmiralo devos penti pro sia brutaleco!
Henriko elboatiĝis kaj iris en loĝejon de la reĝo. Tie ili
interkonsentiĝis pri la plano, kiamaniere venĝi sin je la Hispanoj.
Sekvantan tagon li aperis apud la vicadmiralo.
"Kion vi volas ĉi tie denove?" malamike ektraktis lin Barbosa. "Mi
ordonis al vi labori en la magazeno!"
"Jes, sinjoro vicadmiralo," respondis humile la sklavo. "Mi laboras
tie. Sed mi alportas al vi sciigon de la reĝo."
"Kion li volas ankoraŭ?"
"Li sciigas al vi, ke li sendos al hispana reĝo riĉajn donacojn.
Bonvolu veni por ili sur la insulon. La reĝo preparis por ĉiuj
sinjoroj kapitanoj kaj oficiroj solenan tagmanĝon por adiaŭo."
"Kiam?"
"Hodiaŭ."
Duarte Barbosa kontente ridis. Bone komenciĝas lia kariero. Apenaŭ
li fariĝis la vicadmiralo, jam li kolektas riĉaĵojn!
"Sciigu la reĝon, ke ni dankas pro lia invito. A1 la tagmanĝo ni
venos."
Henriko faris profundan komplimenton kaj malaperis.
Dum konsilo de oficiroj aŭdiĝis voĉoj de malkonfido. Estas
strange, ke la reĝo invitas ĉiujn oficirojn.
Ankaŭ Serrao ne konsentis kun la propono viziti la reĝon. Sed kiam
Barbosa kulpigis lin pro la malkuraĝo, li ĉesis protesti.
Dudek naŭ oficiroj enŝalupiĝis. Ili iris tiamaniere, kiel oni
kutimis iradi al festenaj regaloj. En festaj vestoj, sen armiloj.
Kelkaj havis malpezajn spadetojn.
En frunto de la procesio iris Serrao kun Barbosa. Malantaŭ ili
ceteraj oficiroj. La procesion fermis Spinoza kaj Carvalho.
Kelkajn momentojn ili iris tra stratoj de la urbo ne rimarkinte ion
okulfrapantan. Sed subite viviĝis ĉiuj kabanoj, dometoj, stratoj,
el ĉiuj flankoj kuregis al malgranda procesio indiĝenoj kun armiloj
en la manoj.
La ekatako estis tiom rapida, ke Hispanoj ne havis tempon por
forkuri, kaj por defendo ili havis neniujn armilojn. La komandantaro
de la ekspedicio de Magalhaes estis falĉata kiel herbo.
Nur du viroj sukcesis kursavi sin. Ili estis Carvalho kaj Spinoza,
kiuj deteniĝis per alligo de la ŝalupo. Kiam ili ekvidis la
armitajn indiĝenojn, ili forkuris, surŝalupiĝis kaj feliĉe
atingis karavelojn.
Carvalho transprenis komandon sur la ŝipoj. Karaveloj proksimiĝis
al firma tero kaj bombardistoj komencis pafegi sur la bordon.
La kanonpafaĵoj konfuzigis vicojn da insulanoj. Ilia kriego
plifortiĝis. Kelkaj kabanoj ruiniĝis.
"Fajron!" komandis ree kaj ree Carvalho.
Novaj bategoj, nova kriego.
Subite ĉio silentiĝis.
Sur la bordo aperis procesio de indiĝenoj. Ili kondukis unu
oficiron. La maristoj el karaveloj vidis, ke lia blanka vesto estas
tute makulita de sango.
"Jen Serrao!" vokis Pigafetta, kiu ne povis partopreni la viziton de
la urbo pro sia vundiĝo.
Estis li.
"Ne pafu!" li vokis per malforta voĉo.
Sur karaveloj neniu eĉ spiris.
"Carvalho, savu min! Se vi donos al ili bombardilojn, ili forlasos
min libera!"
"Kio okazis kun la ceteraj?"
"Ili estas mortaj!"
En ĉi tiu momento Carvalho konsciiĝis, ke post murdiĝo de la
oficiroj li povos fariĝi la admiralo.
Rapide decidita li respondis:
"Kun la sovaĝuloj ni jam ne povas trakti! Ni ne kredas al ili!"
"Carvalho, eble vi ne lasos min ĉi tie perei!" ekĝemis vundita
Serrao.
"Mi bedaŭras, sed mi ne povas helpi vin," respondis kun senkompata
apatio Carvalho. Kaj turniĝinte al la maristoj li komandis:
"Streĉu velojn!"
Neniu moviĝis.
"Ĉu vi ne komprenis?" kriegis Carvalho kaj li tute ruĝiĝis. Elcano
stariĝis antaŭ li. Li rigardis rigide la novan komandanton. Lia
rigardo estis plena de malestimo, kiam li diris:
"Sed tion vi ne opinias serioze, sinjoro Carvalho?"
"Kial ne? Eble vi volas, ke mi ĵetu en pereon tutan ekspedicion pro
unu homo?"
"Admiralo Magalhaes agus sur via loko tute alie," respondis Elcano.
"Se vi mem ne estas sufiĉe kuraĝa, ni batalos eĉ sen vi -- ĉu vi
komprenas?"
"Bonege!" grimacis Carvalho. "Se iu post Maktano kaj post hodiaŭa
murdiĝo havas inklinon perei, mi tute ne kontraŭstaras!"
"Kiu iros memvole kun mi?" demandis Elcano kaj lia rigardo hardiĝis
de aŭdaco kaj decido.
"Mi!" diris senhezite Pigafetta.
"Mi!" decidiĝis ankaŭ Spinoza.
"Mi!" ekĝemis Garcia, venkante grandan doloron en la tuta korpo. En
batalo sur Maktano li ricevis kelkajn gravajn vundojn. Li estis unu
el tiuj, kiuj defendis la cedon de Magalhaes ĝis la lasta momento.
Nun skuegis lin altgrada febro.
Tio estis ĉio.
Tri viroj.
La ceteraj estis terurigitaj kaj silentis. Ili klinis kapojn, ne
volante renkonti rigardojn de la bravaj kunuloj.
"Hontu!" vokis indigne Elcano.
"Mi ja diris tion al vi!" ĝojis pro sia venko Carvalho. "Streĉu
velojn!"
La maristoj malrapide disiris.
Veloj streĉiĝis. La karaveloj forveturis.
De la bordo ili aŭdis senesperegan krion. Jen forlasita kaj
perfidita Serrao falis sub la batoj de kolerigitaj indiĝenoj.
Ĝi estis malgaja veturo de insulo Cebuo. Ĉiuj maristoj estis kvazaŭ
lamigitaj. Ili sentis, ke jam ne estas ĉi tie forta mano, kiu tiom
majstre gvidis ilin.
Novan admiralon ili malestimis. Ili malamegis lin pro lia fieco, kiun
li montris al Serrao. Ili hontis antaŭ si mem. Ili ja devis iri en
malegalan batalon. Pli volonte morti en batalo, ol vivi tiamaniere.
Baldaŭ montriĝis, ke la nombro de maristoj ne sufiĉas por priservi
tri ŝipojn. Ili ja restis jam nur cent ok. Inter ili estis multaj
vunditoj.
Ili decidiĝis neniigi unu ŝipon. Kiun? Concepcion estis la plej
kaduka. Ili transportis provizojn kaj ĉion, kio iel valoris, en du
restantajn karavelojn. Concepcion ili forbruligis.
El la tuta ekspedicio restis jam nur Viktorio kaj Trinidado...
Ili veturis -- kien ili veturis? Kiu sciis, kien ili veturas? Jen
ili veturas okcidenten, jen suden, tuj denove orienten. Konsterniĝo
kaj teruro falis sur la karavelojn. Ili baraktiĝas en ĉi tiuj
malproksimaj maroj senpove, ili similas al du sableroj en la dezerto,
denove aperas tiu minaca fantomo el Pacifiko -- malsato -- malsanoj
-- -- --
Konsterniĝo kaj teruro falis sur la karavelojn. Do tiaj estos finoj
de la ekspedicio, kiu ekveturis kun tiom da esperoj?
Kiam ŝajnis, ke jam estas ĉio perdita, ili veturis al Borneo. Ili
estis akceptitaj de la indiĝena loĝantaro afable kaj amike.
Tie ili restis sufiĉe longan tempon. Ili aĉetis nutraĵojn kaj
riparis ŝipojn. Precipe Trinidado estis jam kaduka.
Iam ili vidis grandan nombron de indiĝenaj boatoj, kiuj veturis
el la haveno. Carvalho, terurigita jam per batalo sur Maktano kaj
malkonfida per atako en Cebuo, kredis, ke boatoj intencas ataki la
karavelojn. Por malebligi tion, li mem donis ordonon al atako.
Hispanoj sukcesis atingi la vastan maron. Nur de la kaptitoj ili
estis informitaj, ke la batalo estis superflua, ĉar indiĝenoj ne
havis militistajn planojn.
En tiu batalo pereis kelkaj Hispanoj -- inter ili ankaŭ Carvalho.
Kiu nun gvidos la ekspedicion? Kiu alia ol Elcano, kiu montris plej
multe da aŭdaco kaj energio el ĉiuj maristoj kaj estas ankaŭ plej
sperta! Kaj plie -- jen homo, kiu eliris el vicoj de ŝipanaro, li
certe komprenos la ĝeneralan sopiron reveni kiel eble plej baldaŭ
en Hispanujon.
Ĉiuj jam volis hejmen. Ili sopiris je tio pli akre kaj pli elemente
ol en San Julian kaj en la trapasejo. Tiam ili nur antaŭsentis la
danĝeron, al kiu ili iras renkonten. Sed nun ili jam sciis, kion ili
povos atendi, kaj tial for, for de ĉi tiuj lokoj, kie ĉe ĉiu paŝo
embuskas la morto!
Sopirante reveni ĉiuj estis pretaj forgesi la originan planon de la
veturo de Magalhaes.
Ĉiuj -- nur ununura ne.
Elcano!
Li kunvokis la maristojn.
"Kamaradoj," li diris, "mi konas vian sopiron. Ankaŭ mi jam ŝatus
esti en Hispanujo. Sed vi ne rajtas forgesi, kion intencis nia granda
admiralo: atingi Molukojn. Ĉu ni perfidu liajn planojn? Ĉu ni
malkuraĝe rezignu pri tio, je kio li tiom sopiris -- kiam ni venkis
jam tiom da malhelpaĵoj?"
La maristoj embarasite silentis.
Elcano daŭrigis:
"La granda admiralo oferis por sia ideo vivon. Ĉu vi ne opinias,
ke estas nia devo daŭrigi lian verkon, finigi ĝin? Ni ofte agis
maljuste kontraŭ li. Ankaŭ mi estis inter la erariĝintoj,
kiuj ne komprenis lin. Mi bedaŭras tion. Ni devos reĝustigi la
maljustaĵojn, kiujn ni faris kontraŭ li dum lia vivo. Rememoru,
kiel li kondutis al ni dumvoje sur Pacifiko! Rememoru Maktanon! Li
ja povis resti en Trinidado kaj sendi en la batalon nur nin! Kaj kia
estis la fakto! Ĉu vi rememoras, kiel aŭdace li batalis? Kiel li
ŝirmis nian cedon, vidante, ke la batalo estas jam perdita?"
La partoprenintoj de la ekspedicio al Maktano kapjesis. La staturo de
admiralo subite aperis antaŭ ili. --
Elcano entuziasmiĝis:
"Kamaradoj, granda admiralo vivis kaj batalis kune kun ni ĝis lasta
spiro. Li oferis vivon por sia ideo kaj por ni. Do -- fidelecon por
fideleco! Mi proklamas al vi, ke mi dediĉos ĉiujn miajn fortojn al
ununura celo: plenumi testamenton de la admiralo. Ĉi tiu testamento
signifas -- veturon al Molukoj kaj poste hejmen, en Hispanujon!"
Elcano sukcesis gajni ĉiujn maristojn por plenumo de la testamento
de Magalhaes.
Sed -- kie troviĝas Molukoj?
Ĉi tie estas tia miksaĵo da insuloj, ke du karaveloj veturas inter
ili kiel du vaglumoj. Neniu konas la vojon al Molukoj.
Post kelkmonata vaga veturo ili atingis malgrandan insuleton. Areto
da Hispanoj sub gvido de Elcano penetris en apudmaran vilaĝon.
Malajoj forkuris, sed du kaptitoj estis tamen alkondukitaj sur la
ŝipon.
Elcano alparolis ilin rekte:
"Kie estas Molukoj?"
La kaptitoj silentis. Ĉu ili ne komprenis? Elcano ripetis la
demandon ankoraŭ pli akcente.
Subite unu indiĝeno plivigliĝis:
"Moloko?"
"Jes. Moloko!" ripetis Elcano ĝojigite.
La indiĝeno montris al la sudo kaj promesis, ke li alkondukos tien
la ekspedicion. Ili navigadis unu semajnon, sed Molukoj ĉiam ne
aperis. Nur la sepan tagon ili ekvidis kelkajn kanusformajn insulojn.
"Moloko!" ekkriis Malajo.
Molukoj, la celo de ilia veturo! Sopiro de Magalhaes! Lando de
Francisko Serrao!
Kiamaniere bonvenigos ilin la amiko de admiralo? Kaj kiel li estos
sendube ruinigita, ĝis ili diros al li pri morto de la granda
admiralo kaj de Juan Serrao!
Sed Francisko Serrao ne bonvenigis ilin. Li jam estis unu duonjaron
-- morta!
Li mortis kiel viktimo de rivaleco kaj ekspansio de Portugalujo kaj
Hispanujo.
Portugaloj volis malebligi la ekspedicion de Magalhaes tuj de la
komenco. Unue ili intervenis pere de sia ambasadoro Alvarez, poste
ili sendis sur la maron sian ŝiparon, antaŭ kiu la ekspedicio
forflugis sendube nur pro tio, ke Magalhaes gvidis la karavelojn el
vasta oceano al Afriko.
Forpasis monatoj kaj pri heroaj marnavigantoj estis nenio aŭdebla.
Poste alveturis en Hispanujon perfida Gomez kun San Antonio. Li ja
ne ricevis rekompencon, kiun li atendis, male li estis arestita,
sed la nomon de Magalhaes li tamen makulis per fiaj kalumnioj.
Ambasadoroj de Manuelo tiel eksciis, ke la ekspedicio jam atingis
sudan promontoron de Ameriko, kaj nun ĝi certe veturas rekte al
Molukoj!
Ĉu Portugalujo permesu ŝtelon de la insuloj, kie kreskas
multekostaj spicoj?
Novan militŝiparon al Molukoj!
Sensukcese. Pri karaveloj de Magalhaes absolute neniu postsigno...
Sed ili certe baldaŭ alveturos. Kaj Serrao konatigos Magalhaeson,
sian amikon de infaneco, kun ĉiuj komercaj sekretoj. Tion oni devas
malebligi!
Al Molukoj alveturis portugala ambasadoro. Li vizitis Franciskon
Serraon kaj dum la traktado li verŝis en trinkaĵon de nenion
antaŭvidanta malkovrinto de Molukoj fortefikan venenon...
Tiel pereis Francisko Serrao. Ĝi okazis en la sama tempo, kiam
Magalhaes troviĝis sur la insulo Cebuo.
Molukoj ravis maristojn per sia beleco kaj precipe per malkareco de
multekosta spico. Por bagatelaĵo vi aĉetas ĉi tie centkilogramon
da kariofilo, hejme vi vendos ĝin kaj vi fariĝos riĉulo. Vere.
Molukoj estis indaj de tiel longa veturo!
Ili restis sur la insuloj ĉirkaŭ ses semajnojn. Dum la tuta tempo
ili interŝanĝis ŝtofojn kaj aliajn varojn por multekosta spico.
Kiam ili volis finfine en decembro 1521 ekveturi, ili konstatis, ke
ŝipo Trinidado havas en suba parto grandan truon, per kiu penetris en
ĝin senĉese akvo. Estis necese fari ĝeneralan riparon.
Elcano insistis reveturi hejmen. Ĉiumomente povis aperi apud
Molukoj portugalaj ŝipoj, kiuj havus kun hispanaj konkurantoj
neniun kompaton.
Tial estis decidite, ke ili veturos en du direktojn: Elcano kun
Viktorio daŭrigos la veturon okcidenten, Spinoza kun Trinidado
elektos pli mallongan vojon al meza parto de Ameriko, al tiuj
lokoj, kiujn atingis Balboa kun siaj homoj. Tie li ekrilatos kun
aliaj hispanaj ŝipoj, kiuj estas en orienta parto de Dario, li
sendos al ili varojn trans terkolon de Dario kaj mem sen ŝarĝo li
ĉirkaŭveturos Sudan Amerikon.
Maristoj estis dividitaj egalnombre al ambaŭ ŝipoj.
Ĉiuj estis profunde kortuŝitaj, kiam Viktorio streĉis velojn kaj
ekveturis okcidenten.
La karavelo Trinidado post finiĝo de riparoj celdirektis orienten.
Sed ĝi ne havis feliĉon. Distanco al meza parto de amerika
kontinento estis multe pli granda, ol la kapitanoj supozis. La
provizoj malaperis. La veloj disŝiriĝis. Ŝnuregoj traŝiriĝis.
La maristoj estis turmentataj de skorbuto. Multaj el ili mortis de
malsato.
Spinoza vidis, ke li ne atingos celon. Tial li decidiĝis veturi
returnen al Molukoj.
Li alveturis tien en la tempo, kiam apud la insuloj ankris portugala
ŝipanaro. Pezaj militkrozoŝipoj rapidegis al Trinidado, por ke la
karavelo ne malaperu al ili. Sed la kaduka ŝipo jam droniĝis.
Apenaŭ Portugaloj forportis ĝian valoran ŝarĝon, ĝi subakviĝis.
La ŝipanaro de Trinidado estis kaptita kaj arestita. Hispana
registaro intervenis pli poste en Lisbono, ke ili estu liberigitaj.
La intertraktado daŭris kelkajn jarojn. Dume multaj el la kaptitaj
maristoj mortis en malliberejo sekve de neaŭdataj suferoj. Kiam ili
estis finfine en la jaro 1527 liberigitaj, restis vivantaj nur tri
viroj. Unu el ili estis komandanto de la malfeliĉa ŝipo Spinoza, la
dua maristo Garcia, kies forta korpo rezistis ĉiujn suferojn.
El kvin ŝipoj de Magalhaes restis unusola: Viktorio.
Ĉu ĝi sukcesos plenumi testamenton de Magalhaes? Ĉu ĝi atingos
sian celon?
Elcano tion firme intencis. La vojo de Molukoj estis al li jam
konata. Li sciis, ke li devos veturi ĉiam okcidenten, eventuale
sudokcidenten. Ĝis li atingos Afrikon, tiam li sentos sin kiel
hejme.
Do iun vojeraron li ne timis.
Sed Viktorion kaj ties ŝipanaron embuskis alia danĝero: Portugaloj.
La ŝipo veturis tra la duonmondo, kiu laŭ divido de papo apartenis
al Portugaloj. Ve al Viktorio, se ĝin vidos iu malamika ŝipo!
Elcano devis veturi tra vasta Hinda oceano, eviti la portugalajn
ŝipojn kaj koloniojn, veturi sen albordiĝo, ĉiam antaŭen --
Pli longe ol kvaronjaron daŭris ĉi tiu heroa veturo de Molukoj
al kabo de Bona Espero. Sur la ŝipo denove furiozis malsato, venis
malsanoj. Apud kabo de Bona Espero trafis ilin akra tempesto. Trans
la ferdekon ruliĝis tiom grandaj ondoj, ke maristoj devis esti
alligitaj per ŝnuregoj, por ne esti forprenitaj en la maron. La
ŝipo krevis, ĝemis, jam estis rompita eĉ la masto, maristoj
malesperiĝis, sed Elcano ne rezignis.
Kiel facila estus reveturi iomete returnen, viziti iun havenon kaj
aĉeti nutraĵojn kaj medikamentojn, kies manko estis tiom urĝa!
Sed Elcano ne volis ĵeti la ŝipon kun maristoj en ankoraŭ pli
malbonan danĝeron, ol estis tempestoj kaj rokaro. Ja en la haveno
ili renkontus Portugalojn kaj tio signifus finon por Viktorio,
por la ŝipanaro, por la multekosta ŝarĝo de spicoj, por ĉiuj
ferdeklibroj, kiujn tiom zorgeme skribas Francisko Albo, por la
taglibro, en kiu tiom interese priskribas ĉiun tagon de la veturo
Pigafetta -- tio signifus finon por testamento de admiralo.
Kaj tial elteni -- antaŭen en Hispanion!
Du monatojn ili luktis apud kabo de Bona Espero. Poste la maro
kompatis ilin.
Nepriskribeble suferante ili veturis norden laŭlonge de Afriko. Ili
formanĝis provizojn da rizo.
Fine Elcano vidis, ke ili ne ĝisveturos. Maristoj estis nuraj ostoj
kaj haŭtoj. La morto ŝvebis en la aero.
Ĉu jam ekzistas neniu ebleco por savi nin?
Post nelonge ili veturos ĉirkaŭ Kapverd-insuloj. Ĉi tiuj insuloj
apartenas ja al Portugaloj -- sed ĉu ne estus eble akiri nutraĵojn
per ia ruzo?
Elcano decidiĝis al danĝera entrepreno. Kelkaj ordonoj kaj Viktorio
ŝanĝis direkton. Ĝi veturis al Santiago.
Ili ankris antaŭ la haveno. Elcano kunvokis ĉiujn sanajn virojn;
"Ni ne devas malkaŝi nin," li diris al ili. "Se ili demandos vin, de
kie ni veturas, diru, ke ni veturis al Ameriko, tempesto rompis nian
ĉefstabon, tial ni revenas hejmen. Neniu malkaŝu, ke ni estas resto
de ekspedicio de Magalhaes!"
La boato de Viktorio veturis en la havenon, kie ankris portugalaj
krozoŝipoj. Inter maristoj estis ankaŭ Pigafetta.
Hispanoj rakontis, pri kio instruis ilin Elcano. La Portugaloj kredis
tion...
Kaj jam oni veturigis al Viktorio necesajn provizojn, rizon, viandon,
freŝan akvon.
Pigafetta parolis kun oficisto. Dum la parolo li eksciis, ke estas
ĵaŭdo.
"Eble vi eraras, sinjoro," diris Pigafetta ridetante. "Hodiaŭ estas
merkredo."
"Ne mi, sed vi eraras, sinjoro. Hodiaŭ estas ĵaŭdo."
"Tio ne estas ebla!" ne povis kompreni la aferon Pigafetta. Li
ja ĉiutage skribis en sian taglibron kaj scias certe, ke estas
merkredo.
"Jen vi dormoforgesis unu tagon," ekridis la oficisto. "Demandu kiun
ajn vi volas. Ĉu diros al vi, ke estas ĵaŭdo."
Pigafetta ne povis klarigi al si ĉi tiun enigmon.
Elcano estis kun aĉeto kontenta. Li gaje rigardis la maristojn.
Iliaj okuloj brilis, sed la movoj estis malrapidaj, senvivaj.
Kiajn ruinojn li alveturigos en Hispanujon! Kaj kiom ili devos
ankoraŭ labori, antaŭ ol ili atingos sian hejmon! Viktorio bezonas
ĝeneralajn riparojn. Tra multaj truoj fluas en ĝin akvo. Kelkaj
maristoj devas seninterrompe, tage kaj nokte, stari apud ĉerpiloj
por elĉerpi akvon!
Rigardo al ruinigaj maristoj vekis en Elcano novan ideon. Se ili tiom
bone sukcesis aĉeti nutraĵojn, ĉu ne estus eble aĉeti ankaŭ
kelkajn sklavojn? Li ja ne havas sufiĉe da mono, sed ĉu ili ne
havas superflue da pagiloj en varoj?
Ŝalupo kun dek tri maristoj veturis denove en la havenon.
"Ĉu vi deziras ankoraŭ ion, sinjoroj?" bonvenigis ilin oficisto kun
afabla rido. Li estis ĝojigita, ke li faris kun Hispanoj bonegan
komercaĵon.
"Ĉu vi povas vendi al ni kelkajn sklavojn? En nian ŝipon fluas
akvo, ni jam estas malfortigitaj de senĉesa ĉerpado."
"Volonte, sinjoroj!" ridetis kompleze la oficisto. "Ni havas fortajn
negrojn. La prezoj estas kompreneble iomete pli altaj ol via
hejmlando."
"Ni pagos bone."
La oficisto venigis kelkajn negrojn.
Prezo estis baldaŭ interkonsentita. Hispanoj ne marĉandis.
"Eble ne ĝenos vin," diris la maristo, kiu estis komisiita fari
aĉeton, "se ni pagos per varoj."
"Tute ne. La varoj estas egalvaloraj kiel mono. Kaj kion vi havas?"
"Venu kun ni al la ŝalupo!"
"Volonte, sinjoroj."
Ili venis al la ŝalupo. Sur ĝia fundo kuŝis tri sakoj da kariofilo
kaj muskataj nuksoj.
La oficisto palpis en la sakon, eltiris manplaton da kariofilo,
alflaris ĝin -- kaj malfermegis okulojn. Jen la plej bela varo, kiun
alveturigas portugalaj ŝipoj el Molukoj!
Li apenaŭ regis sin.
"Pardonu, sinjoroj, mi venos tuj." Li diris rapide kaj malaperis en
gvardia dometo.
"Oni ŝajnas, ke li ion antaŭsentas," ektimis unu el la maristoj.
"Ĝi aspektas tiel!"
"Ni forkuru!"
Ili enŝalupiĝis.
Sed jam estis malfrue. El la dometo kuregis patrolo.
Hispanoj estis tuj kaptitaj. Kelkaj soldatoj kuris al krozoŝipoj.
La gvidanta oficisto rapidis al la loko, kie ankris Viktorio.
"Mi instigas vin en la nomo de Portugalujo pri eldono de via ŝipo!"
li vokis al Elcano.
Tiu jam kelkajn momentojn maltrankvile observis, kio okazas sur la
bordo. Kiam li vidis strangan malkvieton, li ordonis prepari velojn.
"Ĉu mi rajtas demandi, kial?"
"Ĉar vi alveturas el portugalaj kolonioj kaj veturigas spicojn!"
Elcano vidis, ke ĉio estas malkaŝita.
Li turniĝis al la oficisto per dorso kaj ordonis:
"Streĉu velojn! Antaŭen!"
La maristojn sur la insulo li jam devas oferi. Cetere hispana
registaro insistos pri ties liberigo.
Ĉio dependis nun de la rapideco.
En streĉitajn velojn ekblovis vento. Viktorio ekveturis.
Kaj jam komencis persekuti ĝin pezaj krozoŝipoj.
Komencis sovaĝa vetveturo. Ĉu Viktorio estos venkita? Ĉu ĝi
fariĝos kaptaĵo de Portugaloj? Aŭ ĉu ĝi estos dronigita?
Maristoj sciis, pri kio temas. Ili subite perdis ĉiun lacecon,
senfortecon. Ĉiu laboris per ĉiuj siaj fortoj.
Viktorio flugis kiel grandega birdo. Eble ankoraŭ neniam ĝi veturis
tiom rapide. Distanco inter ĝi kaj krozoŝipoj ĉiam pligrandiĝis.
Viktorio forkuras kaj -- kursavas sin! Ĝi perdiĝas sur bluetaj
akvoj de Atlantika oceano kiel malgranda punkto. Ĝi malaperas el
vidatingo de senpovaj Portugaloj --
"Tio estis veturo, ĉu, sinjoro kapitano?" diris Pigafetta kaj viŝis
sian ŝvitintan frunton.
"Vi pravas," ridetis feliĉa Elcano. "Ili ja pellacigis nin
rimarkinde, sed ĉefa afero, ke ni tamen forkuris. Nun, mi esperas,
ni jam venkis."
"Kiel ili povis diveni, ke ni ne veturas el Ameriko?"
"Versimile laŭ la spicoj. Ĝi estis malsingardemo -- nu, kion fari.
Domaĝe pri niaj knaboj! Ili estas arestitaj kaj ni devos labori
ankoraŭ pli multe.
Ili silentiĝis.
Post momento diris Pigafetta:
"Sed unu aferon mi ne povas kompreni, sinjoro kapitano. Tiuj homoj
sur Kapverdoj asertis, ke estas ĵaŭdo!"
"Kaj?"
"Laŭ miaj enskriboj devus esti merkredo."
"Unu tago -- nu, oni povas facile erari. Eble vi iun tagon ne
enskribis."
"Mi scias tute precize, ke mi skribis en taglibron ĉiutage!"
"En tiu kazo mi ne komprenas tion."
"Mi ankaŭ ne," miris Pigafetta kaj foriris en subferdekon. Li volis
reordigi siajn enskribojn. Sed li povis reordigi ilin kiel ajn li
volis, diferenco de unu tago restis ĉiam.
Pigafetta ne konis gravan fakton, kiu klarigus al li diferencon en la
dato.
La Tero rotacias ĉirkaŭ sia akso en direkto de okcidento al
oriento. Ĉi tiun movon ĝi faras dum unu tago, tio estas dum 24
horoj. Se iu ŝipo ĉirkaŭveturas terglobon en direkto de ĝia
movo, tio signifas de okcidento al oriento, ĝi rotacias ĉirkaŭ la
terakso unuoble pli ol la Tero mem. Kiam ĝi atingas lokojn, el kiuj
ĝi, iam forveturis, ĝi konstatas, ke ĝi estas je unu tago antaŭe:
ĝia ŝipanaro havas ekzemple dimanĉon, sed ceteraj loĝantoj nur
sabaton.
Se la ŝipo veturas en kontraŭa direkto, ol la Tero rotacias, tio
estas de oriento al okcidento -- kaj tio okazis al ekspedicio de
Magalhaes -- ĝi turniĝas ĉirkaŭ la terakso unuoble malpli ol la
Tero. Post alveturo al elirloko ĝi konstatas, ke ĝi estas je unu
tago malantaŭe: sur Kapverdaj insuloj oni havis ĵaŭdon, Pigafetta
havis merkredon.
Por eviti ĉi tiun diferencon en la datoj, estas fiksita tiel nomata
limo de la dato. Ĝi estas idea linio, kiu tiriĝas proksimume
laŭlonge de 180-a meridiano. Ŝipoj, kiuj transveturas ĉi tiun
linion, ŝanĝas sian daton je unu tago. Tiuj, kiuj veturas de
oriento al okcidento, unu tagon ellasas kaj havas ekzemple post
dimanĉo tuj mardon. Kiuj veturas de okcidento al oriento, havas
dufoje la saman tagon: post dimanĉo ili havas ankoraŭ unufoje
dimanĉon.
Viktorio rapidegis al hispanaj bordoj. Elcano instigis maristojn al
ĉiam pli granda rapideco.
Iliaj suferoj tute ne estis finitaj. Eĉ se ili havis nutraĵojn,
ilia nombro estis tro malgranda por fari ĉiujn laborojn, precipe por
ĉerpi akvon el interno de Viktorio. Ili sentis tre urĝe mankon de
dek tri homoj, kiujn ili devis postlasi sur Kapverdaj insuloj.
Fine ili atingis -- post dumonata veturo -- la hejman teron. La 6-an
de septembro 1522 ili enveturis Sanlucaron. Du tagojn pli poste
Sevilon, de kie ili forveturis antaŭ tri jaroj.
Ilia vojaĝo superis ĉion, kio ĝis tiu tempo estis farita rilate al
malkovraj navigadveturoj.
Ĉu Bartolomeo Diaz atingis kabon de Bona Espero? Ĉu Kristoforo
Kolumbo malkovris Amerikon? Ĉu Vasco da Gama ĉirkaŭveturis Afrikon
kaj naĝante sur maro atingis Hindujon? Ĉu Balboa vidis Sudan maron?
Ĉu Francisko Serrao trovis Molukojn?
Jes, ili atingis, malkovris, vidis, trovis.
Sed la ekspedicio de Magalhaes ĉirkaŭveturis tutan terglobon! Ĝi
alportis nediskuteblan pruvon, ke la Tero estas kugloforma! Ĝi
forigis ĉiujn fabelojn, ke la Tero estas ebena tabulo, sur kies fino
estas eble falegi en abismon! Ĝi kuraĝigis marnavigantojn al pluaj
malkovroj! Ĝi kaŭzis neantaŭvidatan ekfloradon de geografio!
La ekspedicio atingis ĉion, kion Fernao Magalhaes atendis de ĝi.
Tuj post alveturo de Viktorio en Senlucaron flugis la venka sciigo
tra tuta Hispanujo. Homamasoj rapidis en Sevilon, kien estis la
ekspedicio alveturonta.
Kie estas la kvin ŝipoj, kiuj forveturis de ĉi tie antaŭ tri
jaroj? Santiago estas frakasita apud la bordoj de Suda Ameriko.
Antonio sekrete forkuris de trapasejo de Magalhaes.
Concepcion ili devis bruligi post batalo sur Maktano kaj perfido en
Cebuo.
Trinidado ripozas ĉe bordoj de ĉarma lando de multekostaj spicoj.
Unusola Viktorio veturas en la havenon.
Kaj kie estas la 265 maristoj, kiuj forveturis de ĉi tie antaŭ tri
jaroj kun tiom kuraĝaj esperoj?
La tuta vojo ĉirkaŭ la mondon estas borderita per ili: ili estas
en Brazilio, en San Julian, en Pacifiko, sur Maktano, en Cebuo, sur
Borneo; sur Molukoj en Hinda oceano, apud kabo de Bona Espero, en
Atlantika oceano. Kelkaj estas ankoraŭ nun arestitaj sur Molukoj
kaj sur Kapverdaj insuloj.
Kaj ĉi tiu grupeto -- jen ĉiuj, kiuj revenis?
Jes, ĉi tiuj dek ok mizeruloj, palaj, malfortigitaj, elĉerpitaj,
malsanaj, kiuj iras en la preĝejon nudpiedaj, en la ĉemizoj, kun
longaj kandeloj en la manoj -- jen tuta restaĵo de la ekspedicio!
Kaj jam venas senditoj de la reĝo. Kapitano Elcano iru tuj al la
kortego -- Lia Reĝa Moŝto atendas lin.
La reĝo Karolo -- intertempe li fariĝis la imperiestro de Germanujo
-- aŭskultis raporton de Elcano kaj kontente skuis la kapon. Vere,
jen sukceso! La tuta mondo parolas kaj longe parolos pri hispanaj
marnavigantoj. Scienculoj estos devigataj klini la kapojn antaŭ
homoj, kiuj realigis ĉi tiun ŝipveturon. Por multekostaj spicoj,
kiujn alveturigis Viktorio, oni enspezos tiom da mono, ke per ĝi
estos kovritaj ĉiuj elspezoj kaŭzitaj de la ekspedicio, sinjoro
Haro ricevos ĉion, kio apartenas al li, kaj krom tio ankoraŭ
grandega monsumo fariĝos la havaĵo de la reĝa trezorejo. Molukoj
kuŝas sur nia parto de la terglobo. Portugaloj havas kaŭzon por
plendi. Cetere, se ili volos, ni vendos Molukojn al ili, ni ricevos
de ili grandan kompenspagon kaj ili veturadu tien ankaŭ estonte.
Kapitano Elcano, vi faris por nia lando kaj por nia reĝa trezorejo
netakseblajn servojn, do vi meritas ankaŭ rekompencon!
Kaj feliĉa Elcano estis superŝutata per honoroj de ĉiuj flankoj.
Li fariĝis la hispana hidalgo. Lia nobela blazono portis oran
ŝlosilon en ruĝa kampo, sub ĝi signojn de la spicoj: muskatajn
nuksojn, kariofilon kaj cinamon. Sur la blazono serpentumis rubando
kun surskribo: Vi unua ĉirkaŭveturis min. -- Krom tio li ricevis
grandan dumvivan renton.
Ankaŭ ceteraj maristoj kaj familioj de postvivantoj estis riĉe
rekompecitaj.
Portugalujo lasis por si hegemonion super Molukoj, sed ĉar ili
kuŝis sur tiu parto de la terglobo, kiu laŭ divido de papo
apartenis al Hispanoj, ili devis pagi al hispana reĝo multajn
milionojn da kronoj. Pli poste oni konstatis, ke tiu mono estis
pagita malprave: sciencistoj nome elkalkulis, ke Molukoj kuŝas sur
la parto portugala!
Ĉie regis ĝojo, emocio, entuziasmo. Ĉien trapenetris la nekredebla
sciigo, ke la Tero estis ĉirkaŭveturita. Ĉie oni devis ekkredi, ke
la Tero havas formon de kuglo. Ĉie oni laŭdis kuraĝon, aŭdacon
kaj persistemon de tiuj, kiuj realigis tiel miregindan ekspedicion.
Kaj meze de tiu ĝenerala gloro nur unu nomon preskaŭ neniu
rememorigis. Nur unu nomo kvazaŭ ne ekzistus:
Fernao Magalhaes.