La karaveloj trankvile balancis sur la ondoj de Hinda oceano. Favora
vento pelis ilin al Hindujo.
Fernao kun Francisko, kiu jam iomete resaniĝis, staris sur
antaŭkilo de la ŝipo. Enpensiĝitaj ili rigardis la bluetajn
akvojn. Ili enspiris ties salan odoron kaj raviĝis per ties
nemezurebla vasteco. Kaj ili revis.
"Mi opinias, ke Sequeira post alveturo en Hindujon informos pri vi la
vicreĝon," diris Francisko. "Kaj tiu -- vi ja konas lin -- scipovas
puni, sed ankaŭ rekompenci."
"Eĥ," refutis Magalhaes. "Sed por diri la veron... mi ja volus esti
kapitano. Jen... havi disciplinitan, aŭdacan, obstinan ŝipanaron,
bone konstruitan, firman ŝipon --"
"Kaj Franciskon Serraon ŝipgvidiston -- mi ja almenaŭ esperas, ke
vi akceptus min?" ridis Francisko.
"Tute ne! Vi tamen estus kapitano sur alia ŝipo kaj ni veturus kune
por malkovri novajn landojn. Ekkoni novajn regionojn! Mondo estas ja
tiom vastega! Sed kial paroli pri tio. Ĝis nun ni faris ankoraŭ tro
malmulte."
"Vi estas ĉiam la modesta Fernao el Tras-os-Montes. Vi vidos, ke
post reveno en Hindujon oni rangaltigos vin. Vicreĝo Almeida ne
apartenas al tiuj, kiuj malatentas grandajn farojn."
Sed en Hindujo okazis dum ilia foresto grandaj ŝanĝoj. Almeida
estis kalumniita ĉe la reĝa kortego kaj senigita de sia ofico.
La vicreĝo fariĝis duko Albukerk, homo malmilda, venĝema kaj
senrespekta.
Fernao ne estis rangaltigita, ja eĉ laŭdon li ne ricevis. La nova
vicreĝo forigis ĉiujn homojn, kiuj sub gvidado de Almeida montris
sin bonaj kaj lertaj. Kaj tia montriĝis ankaŭ Magalhaes. Pro tiu
kaŭzo li estis forsendita kun ŝipoj en Lisbonon.
Ordono por forveturo venis tute neatendite. Francisko petis ankoraŭ
en lasta momento aŭdiencon ĉe la vicreĝo. Li volis veturi kun
Fernao, sed lia peto ne estis plenumita.
Kaj tamen ŝajnis, ke Magalhaes restos en Hindujo. La ŝipo, sur kiu
li veturis, enmarĉiĝis sur malprofundejo. Minacis danĝero, ke ĝi
dronos kun la tuta ŝipŝarĝo kaj kun la homoj. Al oficiroj tute ne
venis ideo komenci savlaborojn. Senhezite ili rapidegis al boatoj por
lokigi sin tie la unuaj. Maristoj okupis alvenon al la boatoj kaj
stariĝis minace kontraŭ la egoistaj komandantoj.
Magalhaes tuj ekkomprenis, ke konflikto sur la dronanta ŝipo
signifus plenan katastrofon. Malatentante la terurigitajn oficirojn
li aliĝis -- mem hidalgo -- al la maristoj.
"La ŝipo dronos nur post kelkaj horoj," li trankviligis ŝipanaron.
"Ni lasu oficirojn forveturi al la bordo. Ili resendos al ni boatojn
kaj ni tamen havos sufiĉe da tempo por saviĝi."
Kaj jam sonis sur la ferdeko liaj koncizaj kaj precizaj ordonoj. El
ili oni rekonis ne nur subigan energion, sed ankaŭ trankviligan
certecon kaj memkonfidon.
Estis merito de Magalhaes, ke neniu dronis. Oni sukcesis ankaŭ savi
tutan ŝipŝarĝon.
Pli frue, ol ĝi estis ekster danĝero, ceteraj ŝipoj estis jam
malaperintaj post la horizonto.
En ĉi tiuj danĝeraj horoj montriĝis, kiom pli proksime staras
Magalhaes al ordinaraj homoj ol al parvenua kasto de hidalgoj. Neniel
li estimis ĉi tiujn fieregajn homojn, kiu kun malŝato rigardis
"plebon". Li malrespektis la orumon de ilia ĝentile cizelita parolo,
eleganta konduto kaj entuta ekstera ĝentileco, per kiu ili ofte
kaŝis internan povrecon, vantecon kaj mankon de memestimo.
Nek por ĉi tiu faro estis Magalhaes laŭdita. Vicreĝo ege ŝatus
forsendi lin denove Portugalujon, sed ĉiujn restintajn ŝipojn li
bezonis por novaj konkeroj.
Li faris preparojn por batalo kontraŭ hinda urbo Goao.
La tagon antaŭ forveturo alkuris Francisko tute radianta: "Mi
gratulas vin, Fernao!"
"Pro kio?"
"Pro via, nome ankaŭ pro mia -- mallonge dirite pro nia rangaltigo!"
"Ĉu ni estas rangaltigitaj?" demandis malkonfide Magalhaes.
"Jes!" ĝojis Francisko. "Ĉu vi rememoras, kion mi deziris al
vi, kiam ni veturis el Malako! Kaj jam ĝi estas fakto! Vi estas
kapitano kaj mi via unua oficiro!"
Fernao ne kredis siajn orelojn. Kio okazis? Ĉu vicreĝo ŝanĝis
sian opinion? Aŭ ĉu tio estas unu el ŝercoj de eterne gaja
Francisko?
"Kiu diris tion al vi?" li demandis.
"Legu!" haltigis lin anstataŭ respondo feliĉa Francisko kaj
disvolvis antaŭ mirigita amiko pergamenrulaĵon subskribitan de
vicreĝo. Fernao kaptis ĝin avide. Francisko ne ŝercis. Magalhaes
estas nomita la kapitano de ŝipo Salvador kaj Francisko Serrao estis
lia unua oficiro.
Amikoj ĉirkaŭbrakis unu la alian.
Sed ilia entuziasmo baldaŭ malvarmiĝis. Ankoraŭ la saman vesperon
ili eksciis, ke vicreĝo faris multe da tiaj rangaltigoj. Li ne
faris tion kun intenco honorigi iun, sed nur pro tio, ke li ne
havis sufiĉe da spertaj kapitanoj kaj oficiroj por sia aventura
entrepreno.
En la batalo apud Goao Portugaloj venkis.
Post kelkaj monatoj indiĝenoj denove ribelis kontraŭ okupantoj.
Tiam ankris la portugala ŝiparo en mallarĝa kaj longa golfo. Akvo
estis tie malprofunda, elveturo al la golfo estis sufiĉe malfacila.
Ĉi tiun cirkonstancon eluzis la indiĝenoj. Ĉe alveturejo ili
dronigis multajn boatojn ŝarĝitajn per ŝtonoj. Elveturo al vasta
maro estis preskaŭ neebla. Ŝipoj de la konkerantoj estis kiel en
kaptilo.
La indiĝenoj volis pereigi ilin per fajro. De sur ambaŭ bordoj ili
ĵetegis al lignaj karaveloj nubojn da fajraj sagoj. Laŭ fluo de la
rivero, kiu fluis en la golfon, ili sendis brulantajn pramboatojn.
Portugaloj moviĝis al elveturejo paŝon post paŝo. Nur post kelkaj
semajnoj ili sukcesis elgliti el terura faŭko de danĝero.
Vicreĝo Albukerk volis venĝi sin je la urbo. Por tiu celo li arigis
portugalan ŝiparon el tuta Hinda oceano en havenon de Coĥin, kie li
amikiĝis kun raĝo.
Li kunvokis militan konferencon de kapitanoj kaj oficiroj. Li
komunikis al ili sian decidon: oni tuj veturos al Goao. La urbo devas
esti konkerota je ĉiu prezo. Hindoj devas senti, ke portugala
potenco estas nekadukigebla, malgraŭ unuopaj malsukcesoj.
Li demandis kapitanojn, kion ili opinias pri la afero.
La kapitanoj sciis, ke ĝi estas entrepreno tre danĝera. La
ŝipanaro estas elĉerpita kaj malfortigita pro travivintaj suferoj
dum batalo en golfo. Ŝipoj estas plenaj de vunditoj. Sed kiamaniere
tion diri al la ĉefkomandanto, se li ne toleras kontraŭdirojn?
Vicreĝo estas ja kiel ciklono: li furioziĝos kaj neniigos ĉiun,
kiu stariĝos sin en lian vojon. La demando, kion opinias pri la
afero kapitanoj, estis prezentite nur por ŝajnigi ĝentilecon.
Albukerk ĉirkaŭrigardis la kunvenintajn virojn kaj sur lia vizaĝo
aperis kontenta rideto. Jes, tion li ŝatis: blindan obeemon sen
kontraŭdiroj.
Subite la ĉeestantaro rigidiĝis. Ĉiuj rigardis al la kuraĝulo,
kiu anoncis sin por paroli. Kiu estas tiom kuraĝa, tiom stulte
kuraĝa?
Estis Fernao Magalhaes.
Li ne scipovis subpremi sian opinion, se ĝi estis alia ol tiu de la
estro. Li ne scipovis kaŝi sian konvinkon. Ĉu li parolis malmulte?
Jes. Sed se li ion diris, ĉiu sciis, ke malantaŭ liaj vortoj staras
firma kaj neskuebla konvinko da prudenta viro.
"Kion vi deziras, kapitano?" mezuris lin per detruiga rigardo
vicreĝo.
"Mi ne povas konsenti pri via propono, sinjoro vicreĝo," diris
malrapide kun akcento je ĉiu vorto Magalhaes.
La kapitanoj ektremiĝis, atendante eksplodon.
Albukerk ruĝiĝis.
"Pri kio vi ne povas konsenti?" li kriis furioze.
"Pri la tuja atako kontraŭ Goao," diris trankvile Fernao.
"Kaŭzoj!" la voĉo de vicreĝo siblis kiel svingo de vipo.
"La ŝipanaro bezonas pli longdaŭran ripozon."
"Ĉu tio estas ĉio?"
"Jes!"
"Kapitano," kriegis vicreĝo, "kaj ĉu vi ne opinias, ke vi ion
kaŝis antaŭ mi!"
"Mi diris mian opinion. Mi ne scias, kion mi aldonu."
"Kaj kial vi ne diras rekte, ke vi timas?"
Post ĉi tiuj vortoj Magalhaes rigardis sian komandanton, sed li ne
vidis lin. Antaŭ liaj okuloj subite reviviĝis ĉiuj bataloj, kiujn
li partoprenis. La ĉeestantoj scias, kiamaniere li kondutis en ili.
Scias tion ankaŭ la vicreĝo. Ĉu li rememorigu tion al li?
Pro tio li silentis. En lia silento estis fiereco de brava homo kaj
profunda malestimo pri eldirita arogantaĵo.
Tio ekscitis la vicreĝon ankoraŭ pli. Li sentis preskaŭ elementan
neceson faligi ĉi tiun homon en polvon, humiligi lin, ridindigi,
ofendi. En lia voĉo tremis senmezura malamo:
"Cetere, en la batalo mi bezonos nur bravajn maristojn. Malkuraĝuloj
povas resti en Coĥin."
Fernao iomete paliĝis, sed li devigis sin resti trankvila:
"Vi mem scias plej bone, ke inter niaj vicoj ne ekzistas
malkuraĝuloj. Ni havas nur multajn malfortigitajn kaj malsanajn
maristojn."
Post fino de konferenco venis kelkaj kapitanoj al Magalhaes kaj
avertis lin antaŭ similaj scenoj. Ili ankaŭ ne konsentas kun la
vicreĝo, sed kial inciti lin kontraŭ si, se li tamen faros, kion li
volas?
Fernao silentis. Sed li sciis, ke ankaŭ en estonteco li ne agos
alimaniere.
Kaj ili veturis al Goao.
Albukerk pelis militistaron en batalon kun neaŭdita brutaleco kaj --
li venkis.
Tuj poste li kondukis ŝiparon al Malako. Ĝi estis venĝo por
malvenko, kiun tie suferis Sequeira.
Li malatentis superforton de malaja raĝo. Li ĵetis sur la bordon
siajn armitojn en kunpremitaj batallinioj. Oni batalis senkompate kaj
longe.
Ankaŭ Malako estis venkita per frakasiga sturmo de Portugaloj.
Per ĉi tiuj venkoj fariĝis Albukerk la plej timata konkeranto de
sudaziaj landoj.
Ŝajnis, ke meze de neaŭdata potenco kaj famo li forgesis
Magalhaeson kaj lian kontraŭstaron en Coĥin. Neniam li eĉ per unu
vorto menciis la kapitanon, kiu kuraĝus publike kontraŭstari lin.
Ĉu eble sufiĉis al li, ke batalo apud Goao pravigis lin? Aŭ ĉu li
estis tiom grandanima?
Sed la vicreĝo ne forgesis.
Post kiam li ordigis cirkonstancojn en Malako, li preparis grandan
ekspedicion de komerca ŝiparo kun donacoj por reĝo Manuelo. Kun ĝi
estis forveturontaj multaj homoj, kiuj estis por li salo en okuloj.
Inter tiuj estis ankaŭ Fernao Magalhaes.
Vesperon antaŭ forveturo promenis Fernao kun Francisko sur la kajo.
Ili parolis malmulte. Eble ĝuste pro tio, ke ili volis diri al si
tro multe. Ili antaŭsentis, ke ilia disigo daŭros tre longe.
Jaroj de la fidela amikeco defilis en iliaj rememoroj. Sabroso,
Lisbono, Hindujo, Malako. Esperoj kaj disreviĝoj. Revoj kaj
realo. La tuta vivo estis kiel tiuj ondoj, kiuj murmuretis en la
haveno. Ĝi ŝanĝiĝis, ŝvelis, rompiĝis kaj ondetiĝis. Estis la
tagoj de la feliĉo kaj ankaŭ tiuj de la malespero. Kaj super ĉio
tiriĝis arĝenta fadeno de ilia fidela amikeco. Ĉu ĝi estos nun
disŝirita per kruda tuŝo de fremda mano? Ne, tio ne okazos. Ili
estu malproksimigitaj kiom ajn, ili ĉiam estos kune.
Francisko ŝatus diri al Fernao, ke li prezentis peton pro li al la
vicreĝo. Sed kial tion diri, se li nenion sukcesis?
"Ne zorgu pri fremdaj sortoj, kapitano Serrao," diris al li vicreĝo.
"Mi ne estas kapitano, sinjoro admiralo," korektis lin Francisko.
"Se mi diras 'kapitano', do vi estas kapitano," provis rideti
Albukerk. "Hodiaŭ mi subskribis dekreton, per kiu vi estas
rangaltigita je kapitano. Kaj kio vian peton koncernas, mi ne povas
plenumi ĝin."
"Sinjoro admiralo, de la infaneco ni estas la plej bonaj amikoj,"
insistis Francisko. "Vi farus por ni ambaŭ grandan afablaĵon, se vi
lasus Magalhaeson ĉi tie."
"Nepensebla! La pli altaj interesoj postulas, ke kapitano Magalhaes
forveturu en Lisbonon. Lia Reĝa Moŝto jam scios, kiamaniere okupi
lin, ke tio servu al prospero de la patrujo."
Francisko foriris de la vicreĝo kun pikiga doloro en la animo. Dum
aliaj cirkonstancoj li havus grandan ĝojon pro sia rangaltigo. Sed
nun malserenigis lin Albukerk per la malafabla decido, kontraŭ kiu
ne ekzistis ia kontraŭdiro.
Amikoj haltis apud la haveno, kie ankris komercaj ŝipoj.
"Kion vi entreprenos en Lisbono, Fernao?"
"Mi ankoraŭ ne scias."
"Sed apud la kortego vi ne restos?"
"Francisko!"
Kiel povus resti apud reĝa kortego tiu, kiu konatiĝis kun libereco
de vastaj spacoj! Kaj kiel povus tie resti Fernao, kies animo estis
forbruligata da la sopiro ekkoni novajn regionojn, malkovri landojn,
kien piedo de Eŭropano ĝis nun ne enpaŝis!
"Mi skribos al vi," diras denove post momento Francisko. "Kaj vi
ankaŭ skribu al mi! Kaj revenu ĉi tien kiel eble plej baldaŭ!"
"Mi revenos, Francisko. Ankoraŭ mi ne scias, kiam ĉi tio okazos,
sed mi certe revenos. Vi mankos al mi ĉe ĉiu paŝo."
Ili denove longe kaj senvorte rigardis malhelajn ondojn. Ĉiam ili
sciis, kion signifas unu por la alia. Sed plene konsciiĝis ili pri
tio nur nun, en la momento de la adiaŭo.
El ŝipoj aŭdiĝis signalo, ke la ŝipanaro devas reveni.
La amikoj ĉirkaŭbrakis unu la alian, premis al si reciproke manojn
kaj Fernao malsupreniris al la boato.
"Adiaŭ, Francisko!" li vokis duonsufokite, kiam kelkaj remiloj
tuŝis la akonivelon.
"Adiaŭ, Fernao! Kaj -- ĝis la revido!"
Dum la matenkrepusko ŝipoj forlasis Malakon.
Fernao ne estis troige sentema. Li vidis kaj travivis tro multe.
Sed tamen la adiaŭo kun Francisko postlasis en lia animo impreson,
kvazaŭ iu kara mortus al li. Li sciis, ke tian amikon li jam ne
trovos.
Iam -- ĵus ili estis traveturintaj danĝerajn lokojn apud kabo de
Bona Espero -- venis al li sur ferdeko oficiro, kun kiu li loĝis en
komuna kabino.
"Mi ricevis sciigon," li komencis, "ke la gvidanta kapitano sur flaga
ŝipo portas de vicreĝo leterojn, kiuj estas destinitaj por la
reĝo. Inter ili estas laŭdire ankaŭ leteroj pri ni."
"Pri kiu?"
"Pri vi, pri mi, nu -- ankoraŭ pri kelkaj, kiujn li volis forigi.
Unuaj opinias, ke pro ĝojo el siaj venkoj li laŭdas nin, aliaj
timas, ke li nigrigis nin."
"Nu, ni vidos. Baldaŭ ni estos en Lisbono," diris Magalhaes
trankvile.
Tiu "baldaŭ" daŭris ja semajnojn, sed fine ili tamen ekvidis la
havenon, kiun Fernao forlasis antaŭ sep jaroj.
Kiom Lisbono intertempe ŝanĝiĝis!
Jam apud alveturejo en la havenon oni rimarkas, kial ĝi pli kreskis
kaj akomodiĝis al la grava rolo, kiun ĝi komencas ludi en eŭropa
kaj tutmonda historio de ĝis nun malatentata Portugalujo. La
ŝiphaltejo estas plenplenigita de ŝipoj. Sed ili jam ne estas
nur ŝipoj portugalaj, kiel tio estis antaŭe. Sur unuj flirtas
flagoj anglaj, sur aliaj germanaj, ĉi tie vi vidas denove la
holandajn. Jes, Eŭropo migras en Lisbonon, dume Venecio nur
timigite alrigardas ĉi tiun ne atenditan kaj por ĝi tiom pereigan
ŝanĝon. Kaj se vi eniras la urbon, eĉ via spiro preskaŭ haltiĝas
kaj vi brilblindiĝas rigardante grandegajn azenojn, kiuj estas
plenigataj per alveturigata varo. Kaj kia varo ĝi estas! La hindaj
ŝtofoj kaj silko, kotono, eburo, ora polvo, perloj, sukero, vino,
sudaj fruktoj, salo -- kaj super ĉio spico, sakoj, aroj da sakoj
plenaj de multekosta spico!
Ĉu vi opinias, Fernao, ke Lisbono malfermas siajn brakojn por
bonvenigi kaj ĉirkaŭbraki unun el tiuj, kiuj per sia propra sango
preparis ĝian ekfloron kaj kapturniĝe kreskantan famon? Ĉu vi
opinias, ke la kanonsalvoj, kiuj tondras super la urbo kaj haveno,
estas pafataj por honorigi tiujn, kiuj riskis siajn vivojn por
Portugalujo? Vi stulta! Kion signifas por reĝo Manuelo kaj por
enlandaj kaj eksterlandaj komercistoj la vivoj de maristoj? Por ili
estas ĉefa, ke karaveloj estas plenaj de multekosta varo kaj belegaj
donacoj, kiujn sendas al Lia Reĝa Moŝto nobla kaj meritplena
vicreĝo de Hindujo! Delegitojn kaj senditojn kun informoj pri la
nove malkovritaj, konkeritaj kaj sklavigitaj landoj akceptas Manuelo
la Granda kua malfermitaj brakoj. Sed vi, kapitano Magalhaes, atendu,
ĝis venos via vico. Lia majesto ja akceptas al aŭdienco ĉiun
hidalgon, kiu revenas el malproksimaj vojaĝoj, sed vi devas atendi
kelkajn semajnojn, ĝis vi estos invitata en reĝan salonon...
Vi ne estas ĉi tie sola. Vi ĉiuj staras en longa vico, unu kun
peto, dua kun postulo, tiu por prezenti sin, alia por danki --
Kaj jam proksimiĝas reĝo Manuelo la Granda al vi. Jen faru
profundan komplimenton, nun la ceremoniestro laŭte vokas vian nomon
-- kapitano Fernao Magalhaes! -- ĉu vi aŭdas, kiel ĝi sonas en la
grandampleksa salono? Kaj kio okazos en sekvanta momento? Kion diros
Lia Majesto? Streĉu orelojn kaj bone memoru, kion vi aŭdos! Ĝi
estas granda, grava, multsignifa momento, eble ĝi decidos pri via
tuta vivo!
"Magalhaes!" ripetas la reĝo post ceremoniestro kaj sur lia vizaĝo
aperas ombro de indigno kaj esprimo de malrespekto. "Magalhaes? Jes,
mi rememoras. La raporto de vicreĝo pri lia konduto estis tre klara.
Li estas la kapitano, kiu ĉiam montris malmulte da kuraĝo kaj
aŭdaco. Ni ne haltigu nin -- daŭrigu!"
Fernao ne sciis, kiamaniere li ŝancelforlasis la aŭdiencan salonon.