La 18-an de septembro 1499 tuta Lisbono muĝis. En la haveno
premiĝis netravideblaj popolamasoj, kiuj alvenis bonvenigi Vaskon da
Gama, la malkovrinton de marvojo en Hindujon.
"Honorajn lokojn okupis reprezentantoj de Hispanujo, Italujo,
Germanujo, Francujo kaj Nederlando. Tuj malantaŭ ili troviĝis
aroj da riĉaj komercistoj, kiuj antaŭvidis profundajn ŝanĝojn
en ekonomia vivo de la tuta Eŭropo, kaŭzitajn per ĉi tiu fama
malkovro.
Reĝo de Portugalujo Manuelo la Granda venis kun ĉiu pompo de
sia kortego. Malgraŭ tio, ke li klopodis aspekti trankvila kaj
dignoplena, li ne povis subpremi signojn de forta emocio. Li ja
ekspedis Vaskon da Gama al malproksima vojo ĉirkaŭ Afriko, kiun
realigi provis Portugaloj jam tutajn jardekojn! Ne nur Vasko da Gama,
sed ankaŭ li, Manuelo la Granda, estos enskribita en la historio
kiel venkinto super la oceano!
Apud la reĝa sekvantaro staris paĝioj en modele ordigitaj vicoj.
Inter ili estis ankaŭ Fernao Magalhaes.
Li estis jam deknaŭjara. La kortega vivo ne ŝanĝis lin. Ĉiam
li estis serioza, malparolema, homevitema. Ĉiam li pensis nur pri
studo kaj pri sia revo -- veturi trans la maron kaj malkovri novajn
landojn.
Lia malserena izolemo malaperis nur tiam, kiam li kontaktis kun
du homoj: kun Francisko Serrao kaj kun scienculo Martin Behaim.
La sperta kaj sprita preceptoro baldaŭ ekkonis, kial Fernao tiom
interesiĝas pri liaj prelegoj. Li konis el propra sperto la ĉarmon
de tiuj strangaj momentoj, kiam homon kaptas sopiro fari ion grandan,
ion senliman. Kiam oni ŝatus vaste svingi la manon por katenkapti
ĉion, kio de homo forkuras. Li bone konis la ardan flameton en la
okuloj, kiu ekbruliĝas pro la sopiro kaj decidemo. Tian flameton li
vidis en okuloj de Fernao ofte, kiam li rakontis pri la maro. Kaj
Martin Behaim nutris sin, subtenis, stimulis: Fernao bone tion sentis
kaj li estis pro tio tre dankema al sia instruisto.
Kaj kun Francisko ligis lin la malnova amikeco. Ambaŭ junuloj bone
komprenis unu la alian kaj faris ĉion en harmonia konkordo.
Ankaŭ hodiaŭ ili staris kune kaj malpacience rigardis al observa
turo. Tuj matene alveturis rapida karavelo de komercisto Artur
Rodriguez, kiu hazarde renkontis la ŝipojn de Vasko da Gama.
Rodriguez alportis informon, ke la ekspedicio tagmeze atingos
Lisbonon. Nun estis jam la dua posttagmeze kaj ĉiuj komencis
fariĝi malpaciencaj.
Finfine ektondris kanonoj.
Observantoj ekvidis en malproksimo pintojn de ŝipoj kaj donis signon
al la artileriistoj. Tri kanonpafoj komunikis al Lisbono, ke la
ekspedicio de Vasko da Gama alveturas.
La ariĝintaj popolamasoj nepriskribeble entuziasmiĝis. Homoj
bravokriis, ridis, ploris, ĉirkaŭbrakis unu la alian, starigis sin
sur la pintojn, saltetis alten --
Malproksime sur la horizonto aperis malhelaj punktoj, kvazaŭ el
ondoj de oceano elgrimpus strangaj skaraboj. Ili alproksimiĝis
malrapide, tre malrapide, estis jam preskaŭ vespero, kiam la
ŝipoj albordiĝis kaj ĵetis ankrojn. En tiu momento eksonis ĉiuj
sonoriloj en Lisbono. En la ĝojkrion de la popolamasoj miksiĝis
surdigantaj pafoj de la bombkanonoj. Lisbono tremis sub pafado.
Reĝo Manuelo la Granda sendis sian orumitan ŝipeton renkonte al
la karavelo de la admiralo. Vasko da Gama malsupreniras en ĝin per
ŝnurega ŝtupetaro, li albordiĝas, venas antaŭ la reĝon kaj faras
profundan komplimenton. Li volas ion diri, sed li ne povas. La kruda
maristo, kiu regis ŝipojn, homojn kaj oceanojn, ne estas kapabla
regi sian kortuŝon.
Ankaŭ la amasoj fariĝas senmovaj, senvortaj. Sed kiam la rego
ĉirkaŭbrakas Vaskon da Gama, ili vekiĝas el sia raviĝsilento kaj
la haveno denove bruegas.
Vasko da Gama turnas sin al siaj karaveloj. Li mansignas al la
maristoj, kvazaŭ li volus doni al la popolo signon, ke la meritoj
pri ĉi tiu granda venko de Portugalujo ne apartenas nur al li. Nova
torento de ĝojego, novaj salvoj el bombkanonoj. Ankaŭ la karaveloj
tondrobruas. La artileriistoj staras apud siaj kanonoj kaj pafegas.
Ceteraj maristoj rigardas en mirego la neviditan aperaĵon. Ili ja
antaŭvidis, ke oni bonvenigos ilin glore. Sed ĉi tiu pompo superis
ĉiujn iliajn imagojn. Kion signifas ĉiuj suferoj de la senfina
vojaĝo? Ilian admiralon ĉirkaŭbrakas mem la reĝo! Kaj ĉi tiu
ĉirkaŭbrako apartenas ankaŭ al ili! Sekvas ordono elŝipiĝi kaj
aranĝi triumfan marŝon tra la urbo en la reĝan palacon al riĉa
festena regalo.
La stratoj, tra kiuj marŝas la maristoj, ondiĝas per sennombraj
aroj da homoj. Frontoj de domoj, fenestroj kaj tegmentoj estas
plenplenigitaj de alrigardantoj, knaboj trapenetras inter maturaj
homoj antaŭen por pli bone vidi -- Kaj oni povis ja ion vidi!
En la frunto de la marŝtaĉmento iris maristoj en strangaj
vestaĵoj, kiujn ili akiris en malproksimaj fremdaj landoj. Iliaj
vizaĝoj, brunigitaj de sunradioj, sulkigitaj de marakvoj kaj
ventegoj, maldikigitaj de suferado kaj malsato, rakontis sufiĉe pri
la travivitaj turmentoj.
En la momento, kiam ili alpaŝis la stratojn de Lisbono, iliaj
animoj estis superplenaj ne nur per ekzalta ĝojo. Krom senfina
feliĉo kuŝiĝis sur ilin peza vualo -- rememoroj je dekoj da
fidelaj kamaradoj, kiuj pereis dumvoje.
Ili iras inter ĝojkriantaj popolamasoj, sed iliaj okuloj estas
direktitaj ien en malproksimon. Ili vidas en ĉi tiuj neforgeseblaj
momentoj denove la kabon de Bona Espero, Mozambikon, Melindon,
Koĥinon kaj Kalikuton, ili luktas kun la ondoj de Hinda oceano,
ili entombigas en ondojn siajn kamaradojn, kiuj ne estis kapablaj
rezisti al teruraj malsanoj. Ili iras kaj pli volonte ne rigardas al
entuziasmigitaj amasoj, sed malproksimen antaŭen. Eble ĉiu en la
maro de kapoj ekvidus tiun plej karan, je kiu li sopiris plej multe,
la kapon de sia patrino, de patro, de edzino, de infano -- sed eble
li ekvidus ankaŭ larĝe malfermitajn kaj konsternitajn okulojn de
tiuj, kiuj vane serĉis en la vicoj da maristoj sian familianon. Ja
-- ju pli proksimiĝas la marŝtaĉmento al la reĝa palaco, des pli
ofte oni aŭdas inter la ĝojego malesperajn ekkriojn de tiuj, kiuj
jam kun absoluta certeco konvinkiĝis, ke ilia edzo, fianĉo, patro,
filo aŭ frato ne revenis...
Aparta grupo de maristoj portis sur veluraj kusenoj multekostajn
donacojn, kiujn sendis al portugala reĝo la regnestroj de
malkovritaj landoj. La rigardantoj admiris ponardojn kun oraj
manteniloj ornamitaj per briliantoj, orientajn sabrojn kaj glavojn,
orajn juvelojn, gemojn kaj ŝnurojn da perloj, artajn kestetojn el
eburo, delikatajn ŝtofojn, sed plej scivole ili observis Hindojn,
kiujn alveturigis la maristoj en Eŭropon kiel trofeon de la venko...
Nur poste vidiĝis Vasko da Gama. Li paŝis flanke de la reĝo,
ĉirkaŭita de noblaj korteganoj, altrangaj oficiroj, episkopoj kaj
ĉefepiskopoj. Li aspektis serioze kaj nepre ne ridetis.
"Kial li estas tiom serioza?" oni aŭdis mirigitajn voĉojn.
"Eble pro tio, ke al li mortis dumvoje tiom da maristoj."
"Laŭdire ankaŭ lia frato Paolo pereis."
"Kiom da maristoj forlasis Lisbonon?"
"Cent kvindek."
"Kaj jen -- terure! -- mi kalkulis ilin -- jen marŝas nur kvindek
kvin da ili!"
"Kvar ŝipoj forveturis kaj revenis nur du!"
"Nova pruvo, ke la kajon de nia haveno ni ne nomas 'La kajo de larmoj
kaj de la ĝojo' senkaŭze!..."
Tuta Lisbono parolis nur pri la ekspedicio de Vasko da Gama. Eble
plej vigla diskuto estis en paĝia lernejo. Ĉiujn ravis la brila kaj
impona bonvenigo.
Preceptoroj vole nevole ĉesis instrui kaj parolis pri la venkinta
malkovrinto. Ili ne bezonis devigi sin al tio, ĉar ankaŭ ili estis
plenaj da sincera admiro al lia faro.
Tiamaniere kreskis la fama marnaviganto en okuloj de entuziasmigita
junularo al heroa modelo de perfekteco. En la paĝia lernejo
troviĝis en tiuj tagoj ne eĉ unu junulo, kiu ne sopirus fari
ion ĝuste tiel grandiozan kiel Vasko da Gama. Inter la plej
entuziasmigitaj admirantoj estis Fernao kaj Francisko.
Kelkajn tagojn post alveturo de Vasko da Gama diris majstro Behaim al
la disĉiploj:
"Mi devas informi vin, ke morgaŭ antaŭtagmeze anstataŭ normala
instruado oni aranĝos por vi prelegon."
"Pri kio?" ili demandis avide.
"Pri la vojaĝo en Hindujon."
"Kaj kiu -- kiu prelegos?" la junuloj preskaŭ ĉesis spiri. "Vasko
da Gama."
Estis feliĉo, ke la lernejĉambro troviĝis en konstruaĵo kun
fortaj muroj, kiuj obtuzigis ĉiujn sonojn. Ĉar la junuloj post ĉi
tiu sciigo subite forgesis ĉiujn regulojn de disciplinita konduto...
La sekvantan tagon la junuloj ariĝis en la plej granda
lernejĉambro. La katedro estis solene ornamita. Antaŭe staris
vico da brakseĝoj. Sur ilin sidiĝis la reĝo kun korteganoj kaj
preceptoroj.
La junaj aŭskultantoj salutis la reĝon kaj poste ilia intereso tute
koncentriĝis al la fama marnaviganto.
Li estis ankoraŭ relative juna. Ĉiu lia movo malkaŝis memkonfidan
homon. Eĉ ĉi tie, malantaŭ la katedro, en la medio, kiu estis por
li tute fremda li ne embarasiĝis. Li faris profundan komplimenton al
la reĝo kaj komencis prelegi:
"Lia Moŝto reĝo Manuelo la Granda invitis min, ke mi rakontu al
vi, junaj amikoj, ion pri mia vojaĝo. Kompreneble mi ne estas
Cicero nek Demosthenes kaj pli bone mi scipovas regi la oceanojn ol
vortojn. Malgraŭ tio mi volonte plenumas la deziron de lia Reĝa
Moŝto, al kiu mi tiom ŝuldas por ĉiu helpo. Estas antaŭ ĉio lia
merito, ke mi sukcesis realigi la malnovan sopiron de nia popolo --
ĉirkaŭveturon de Afriko."
Post ĉi tiu enkonduko ekparolis Vasko da Gama pri tio, kio okazis
antaŭ lia ekspedicio: subigo de surteraj vojoj al Hindujo de Turkoj,
manko de orientaj varoj en Eŭropo, serĉado de nova vojo al Hindujo
tra la maro. Provoj de Henriko Naviganto kaj de Johano la Dua,
Vojaĝo de Bartolomeo Diaz, kiu en la jaro 1486 atingis la plej sudan
kabon de Afriko kaj revenis nur pro tiu kaŭzo, ke liaj maristoj
rifuzis ŝipveturi pluen.
Novan vojon al Hindujo ne serĉis kompreneble nur Portugaloj, sed
ankaŭ Hispanoj. Dume Portugaloj celdirektis orienten, Hispanoj
klopodis atingi Hindujon en direkto okcidenta. Inter ambaŭ landoj
ekestis konkurado. Ĉiu volis alveturi Hindujon kiel unua. Ĉiu volis
konkeri komercon kun multekosta spico por si. Ĉi tiu konkurado
ŝanĝiĝis al malkaŝa malamikeco. Hispanaj kaj portugalaj ŝipoj
renkontiĝanto nur la vasta maro senrespekte dronigi unu la alian.
Tiam la papo dividis la mondon en du duonojn: okcidentan kaj
orientan. Ĉiuj landoj en okcidenta parto, kiuj ĝis nun ne estis
regataj de kristanaj regnestroj, devis aparteni al Hispanujo.
Portugalujo estis rajtigita okupi tiajn landojn en zono orienta.
Limo inter ambaŭ partoj direktis de nordo al sudo kaj troviĝis en
distanco de 370 leguoj okcidenten de Kapverdaj insuloj.
Dum ĉi tiu stato oni aranĝis ekspedicion de Vasko da Gama. Li
gvidis kvar ŝipojn, kiuj estis ekipitaj kun granda zorgemo. Kiam li
rakontis, kiuj personoj helpis al li efektivigi la grandan plenon, li
dediĉis dankajn vortojn al Bartolomeo Diaz:
"Por ke vi povu kompreni la grandecon de lia koro, vi devas konscii,
kio okazis. Diaz ŝipveturis Hindujon. Li ja malkovris novajn
landojn, sed la celon de sia vojaĝo li ne atingis. Li estis pro
tio certe ĉagrenita. Kaj jen post jaroj -- li eksciis, ke iu alia
volas provi tion, en kio li malsukcesis. Diaz povis ĵaluzi je
la nova ekspedicio. Li povis deziri al ĝi malsukceson. Li povis
sekretigi ĉion kio al la nova ekspedicio helpus. Sed Bartolomeo
Diaz? Apenaŭ li eksciis pri mia vojaĝo, li tuj vizitis min kaj
prezentis al mi ĉiujn siajn riĉajn spertojn. Li atentigis min pri
ĉiuj malhelpaĵoj, kiujn mi devos venki. Li donis al mi konsilon,
kiamaniere pliperfektigi konstruon de la ŝipoj, ke ili rezistu al
ĉiuj uraganoj. Li rekomendis al mi ŝipdirektilistojn, kiuj gvidus
min sekure al la kabo de Bona Espero.
Mi scipovis tuj valorigi, kion signifas por mi la konsiloj de Diaz.
Sed nur dumvoje mi ekkonis, kiel mi veturus sen ili. Ne estis eĉ
unu tago, en kiu mi ne rememorus kun profunda dankemo tiun bravan
marnaviganton kaj noblan homon.
Kaj kiel Bartolomeo Diaz -- tiel devas agi ĉiu homo, kiu pensas pri
prospero de ĉiuj, ne nur pri propra profito. Tiel, mi esperas, agos
en la vivo ankaŭ vi..."
Ĉirkaŭveturinte la kabon de Bona Espero, la ekspedicio ekveturis
nordorienten. Vasko da Gama nomis lokojn, kiujn ili vizitis:
Delago, Zambezo, Mozambiko, Mombaso, Melindo. El Melindo ili naĝis
ankoraŭ dudek tagojn tra la Hinda oceano sub gvido de kristana
ŝipdirektilisto. Finfine ili atingis Kalikuton -- Ili troviĝis en
Hindujo.
Du monatojn ili komercis kun indiĝenoj. Dum tiu tuta tempo Vasko da
Gama pro singardo ne elŝipiĝis.
"Sed la tempo de nia restado proksimiĝis al la fino. Mi komprenis,
ke mi jam ne povas plu prokrasti nian viziton al la reĝo. Mi
komunikis, kiam mi vizitos lin.
La reĝo akceptis nin ŝajne amike. Li evidente intencis blindigi
nin per sia lukso. Liaj vestaĵoj estis ornamitaj per multekostaj
juveloj. Sur la manoj li havis braceletojn, sur kiuj brilis grandaj
diamantoj. Ĉirkaŭ la kolo li havis volvitan ŝnuron da perloj.
En liaj orelaŭrikloj estis grandaj truoj, el kiuj pendis oraj
orelringoj kun perlaj ornamaĵoj.
Apud reĝo staris liaj paĝioj, vestitaj en silko. Unu knabo tenis
super la reĝo ruĝan sunombrelon, kies firmaj partoj estis faritaj
el oro kaj juveloj. Aliflanke staris paĝio tenanta ujon, kiu estis
ankaŭ el oro. La reĝo sputis en ĝin. Li senĉese maĉis ian verdan
folion. La sukon li elsuĉis kaj reston elsputis. Per tiu maĉado
liaj dentoj kaj lipoj fariĝis fajre ruĝaj.
Helpe de interpretisto mi parolis kun la reĝo sufiĉe longan tempon.
Poste ni adiaŭis kaj volis forlasi palacon. Reĝaj servistoj
kondukis nin tra komplikitaj koridoroj en apartan ejon, kie ili
neatendite forlasis nin. Ilia malĝentileco mirigis nin, sed tro
baldaŭ ni estis instruitaj. Venis sendito de la reĝo kaj li diris
al ni, ke ni estas kaptitoj.
Mi postulis lin, ke li diru al Samorino -- tiel nomiĝis la reĝo
-- pri kio mi interkonsentis kun mia frato Paolo: se mi ne revenos
en la termino, kiun mi antaŭe fiksis, niaj karaveloj forveturos en
Portugalujon kaj ili revenos kun grandega ŝiparo, kiu terniveligos
Kalikuton.
La reĝon timigis la minaco kaj post kelkaj tagoj li ordonis al siaj
armitoj, ke ili akompanu nin en plena sekureco al la bordo. Tuj poste
ni forlasis Kalikuton kaj ŝipveturis reen. Dum la reveturo okazis
nenio eksterordinara.
Tiamaniere estis la unuan fojon ĉirkaŭveturita Afriko de portugalaj
maristoj. La vojo al Hindujo estas konata. Nia komerco povos flori po
senfinaj eblaĵoj. Kaj nun vi eble opinias, amikoj, ke ĉiuj taskoj
estas plenumitaj. Ĝi estus kompreneble granda eraro. Kion faris ni,
tio estis nur komenco. La ĉefaj laboroj nur atendas nin."
Kaj ĉi tie parolis Vasko da Gama pri tio, kiamaniere estas necese
sekurigi la navigadon al Hindujo. Arabaj komercistoj, kiuj ĝis nun
peris la komercan trafikon inter Hindujo kaj mediteraneaj teritorioj,
klopodos malebligi la portugalan penetradon en Azion. La indiĝena
loĝantaro ne estas favora al Portugaloj; ĝi devos esti akirita vole
nevole. Kaj multaj aliaj taskoj estas plenumotaj.
"Mi estas feliĉa," finis sian prelegon Vasko da Gama, "ke mi ricevis
honoron paroli al reĝaj paĝioj. En vi kuŝas estonteco de nia
popolo. Vi devos plenumi la taskojn, kiujn mi menciis. Se iu volas
fariĝi maristo, estas necese, ke li estu tuta viro. Li devas havi
spinon pli firman ol estas masto, vidpovon pli akran ol falko kaj
forton pli grandan ol leono. Li devas sukcese moki furiozon de la
oceano, ne plendi, kiam ventego disŝiras velojn. Li devas scipovi
kunpremi la dentojn kaj stariĝi pli firme, kiam iu kamarado estas
antaŭ liaj okuloj malsuprenĵetita en embuskajn ondojn. Li devas
scipovi suferi malsaton, soifon, laciĝon, varmegon kaj froston,
skorbuton. Li devas senŝancele kredi al sia komandanto ankaŭ se
ŝajne ĉio estas perdita. Li devas daŭre naĝi al sia celo, ankaŭ
se lin teruras nekonataj malproksimoj kaj premas arda sopiro al la
hejmo.
Tion ĉion devas scipovi ĉiu ordinara maristo. Sed ĉi tiuj
kvalitoj devas esti dekobligitaj en persono de tiu, kiu volas esti
la kapitano, la admiralo. Kaj vi, junaj amikoj, fariĝos iam la
komandantoj."
La okuloj de junuloj ekflamis de entuziasmo. Ektondris surdiga
aplaŭdo.
Ankaŭ reĝo Manuelo la Granda kontente ridetis. Bone tion diris Vasko
da Gama al liaj paĝioj. Estis necese entuziasmigi ilin por grandaj
faroj, vipveki ilian aventuremon. Ĉiu venka batalo de portugalaj
maristoj signifos ja subigon de nova lando por Lia Reĝa Moŝto.
Ĉiu el ĉi tiuj junaj vivoj, perdita en malproksimaj oceanoj kaj
nekonataj kontinentoj, signifos pluan pliriĉigon de portugala regno.
Post la prelego iris Francisko kun Fernao al la haveno. Ili havis
impreson, kvazaŭ la spiro de malproksimaj landoj estus hodiaŭ pli
arda ol alifoje. Ili silentis.
"Kredu al mi, Fernao," diris fine Francisko, "eble estus pli bone, se
mi ne aŭdus Vaskon da Gama."
"Kial?" rigardis al li mirigite Fernao.
"Ĉu ne estas sensenca flamigi la sopiron, kiu estas ĉiam ne
plenumita kaj provizore -- kiel ŝajnas -- ne plenumebla?"
"Ni ne malesperu. Prelego de Vasko da Gama instruis min, ke ili
bezonos nin."
"Sed kiam venos nia vico? Estas ĉi tie filoj de pli nobelaj
hidalgoj, kaj ili estos preferataj. Ni povos ĉe la kortego senutile
pasigi nian tempon, sufoki niajn sopirojn. Kaj intertempe la ŝipoj
alnaĝas kaj fornaĝas -- ho, povi enpenetri iun el ili kaj veturi en
malproksimojn!"
"Ni devas atendi, Francisko. Eble unu jaron, eble kvin jarojn --"
"Atendi, atendi -- kaj ĉiam nur atendi! Kaj dume estos ĉio
malkovrita kaj por ni restos nenio. Madeiro, Azoroj, Kapverdaj
insuloj, vojaĝoj de Kolumbo -- kaj nun krom ĉio ankoraŭ Hindujo!
Ĉu vi pensas, ke la mondo estas senfina?"
"Ne timu, Francisko," diris Fernao kaj lia voĉo estis malmola kaj
firma. "La mondo estas sufiĉe granda, ankaŭ por ni io restos."