Fernao Magalhaes sentis sin en paĝia lernejo ĉe la reĝa korto
en Lisbono kiel malliberigita birdo en mallarĝa kaĝo. Kie estis
libereco inter liaj denaskaj montoj kaj arbaroj? Kien perdiĝis gajaj
ludoj kun vilaĝaj kamaradoj? Kiamaniere vi povas ĉi tie pruvi, ke
en viaj vejnoj cirkulas kuraĝa, aŭdaca sango?
Ĉe la korto, estis ĉio rigida, afekta, oficialeca. Preskaŭ ĉiu
movo estis ĉi tie ordigita per severaj reguloj. Oni preskaŭ
antaŭfiksis ĉiun frazon, kiun vi rajtas aŭ ne rajtas diri.
La pensoj de Fernao estis daŭre en lia hejmo, inter la denaska
Sabroso. Li rememoris patrinon, Diegon, Isabellon kaj Tereson. Ankaŭ
Ginebron li rememoris nun ofte kaj kun amo, malgraŭ tio, ke ŝiaj
energiaj manoj tiomfoje bridis lian troan viglecon.
Ho, kiel malvolonte li forveturis el sia hejmo! Li sidis en la
kaleŝo apud Francisko, kiu sensukcese klopodis veki lian intereson
pri la regionoj, kiujn ili traveturis. Fernao komparis ilin kun
la denaska regiono, kiu ŝajnis al li des pli bela, ju pli li
malproksimiĝis de ĝi.
Sed poste aperis antaŭ ili la maro. Fernao tuj vekiĝis el sia
letargio. Lia brusto ektremis de emocio, kian li ankoraŭ neniam
sentis. Li kliniĝis el la kaleŝo kaj surprizege observis la vastan
akvospegulon de Atlantika oceano, kiu ŝajnis bruli en la brilo de la
subiranta suno.
Li ne povis rekonsciiĝi el sia raviĝo. Li jam ne rememoris
Sabroson, eĉ ne aŭdis la entuziasmajn kriojn de Francisko. Li nur
rigardis kaj rigardis.
Post kelktaga veturo ili ekvidis Lisbonon. Ĝi prezentis unu el
la plej belaj pejzaĝaspektoj, kiujn Fernao vidis dum la tuta
vojaĝo. Li povis lasi okulojn sur pitoreska miksaĵo de domoj, kies
blankeco okulfrapante elstaris el kadro de verdaj ĝardenoj. Tiuj
malsupreniĝis terasforme ĝis 1a haveno, kie ankris multaj ŝipoj.
La domojn superis temploturoj, monaĥejoj kaj palacoj.
Sed tio estis ankaŭ ĉio, kio ĉarmis lin. De kiam li alveturis
Lisbonon, atendis lin jam nur malagrablaĵoj. La simpla, sengracia
kaj iom embarasita vilaĝa knabo malkaŝis je ĉiu paŝo mankojn,
pri kiuj li mem ĝis nun ne sciis. Kio estis natura en Sabroso, tio
estis grava eraro kontraŭ societaj reguloj en Lisbono. Kiu estis en
Sabroso la unua, tiu estis en Lisbono unu el la lastaj. Pro tio ju
pli premis lin la rigidaj muroj de la reĝa palaco, des pli potence
aŭdiĝis en li sopiro je libereco, kiun promesis la malproksimaj
horizontoj de la vasta oceano.
Iam li denove profundiĝis en malgajan meditadon. Li eĉ ne rimarkis,
ke la lerneja ĉambro malpleniĝis. Li rigardis la belan urbon, sed
li ne perceptis ĝian ĉarmon.
Subite malfermiĝis pordo kaj en la lernejan ĉambron rapide eniris
Francisko.
"Do mi tamen ne eraris!" li vokis spirmanke. "Mi serĉas vin en
ĉiuj anguloj -- kaj vi estas netrovebla! Kaj kiam mi jam preskaŭ
malesperas, venas al mi ideo, ke vi estas eble denove ĉi tie sola!
Fernao, lasu jam rememorojn! Ni devos iri antaŭen, ĉiam supren,
ĉiam pli supren! Sed ne -- tiamaniere!"
"Ja... ĉe vi estas ĉio tiel alia," kontraŭdiris Fernao enpense.
"Mi dirus -- pli facila."
"Kion vi opinias per tio?"
"Vi scipovas elegante moviĝi, vi scipovas bele paroli, kun ĉiu vi
tuj amikiĝas, ĉiu konas vin -- vi atingos ĉe la kortego certe
sukceson. Sed mi?"
"Sensencaĵo!" diris abrupte Francisko. "Pardonu, ke mi tion diras
tiel malmilde, sed mi ripetas: sensencaĵo!"
"Kial?"
"Ĉu vi opinias, ke mi restos ĉi tie?"
Fernao preskaŭ mutiĝis per surprizego. Nur post momento li
demandis:
"Kaj kion vi faros?"
"La maro estas mia sopiro!
"Ĉu vere?"
"Jes. Mi intencis surprizi vin per tio nur pli poste, sed vidante
kiel vi ĉi tie tute sen kaŭzo turmentas vin, mi diras tion al vi
tuj. Kaj venu! Antaŭ ni kuŝas libera posttagmezo -- ni iros al la
haveno."
La knaboj malsupreniris al la kajo. Kun intereso ili observis
kolorabundan aron da ŝipoj. Unuj alveturis, aliaj fornaĝis. La tuta
haveno estis ununura tumulto de viglaj krioj, vera bildo de homa
formikejo.
Malgraŭ tio, ke atento de Fernao estis plenplene altirata al
la belega spektaklo, tamen liaj pensoj senĉese revenis al la
interparolo kun Francisko. Fine li demandis:
"Francisko, kiam vi decidiĝis pri tio?"
"Pri la maro? Ho, amiko, tion mi scias jam post du monatoj de restado
ĉi tie."
"Kiel vi kaptis tiun ideon?"
"Ĉu vi scias, kiu estas Pinto Zilhao?"
"Certe. Li estas tiu altstatura buklohara knabo, kun kiu vi
amikiĝis!"
"Li venis en Lisbonon du jarojn pli frue ol ni. Li jam konas ĉion
ĉi tie. Li diris al mi, ke ĉe la korto valoras ion nur tiu, kiu
havas influajn konatulojn. Alie vi restos en oficejo kaj ĝi estas
fino kun viaj revoj. Vi fariĝos unu el tiuj sensignifaj figuretoj,
da kiaj estas ĉi tie centoj. Kaj tio ne allogas min."
"Min ankaŭ ne," diris Fernao. "Sed kiel realigi tion?"
"Kiel? Unue ni devos instruiĝi. Ni lernos hispanan kaj latinan
lingvojn. Ni studos matematikon. Ni lernos priservi ŝipon kaj
mezuraparatojn. Ni lernos koni astronomion kaj geografion. Kaj poste
-- poste en la mondon por realigi niajn revojn."
Magalhaes rigardis al la amiko plena de admiro. Kiom li superas
lin ankaŭ en ĉi tiu rilato! Li estas ĉi tie ankaŭ malkontenta,
malgraŭ tio, ke li povus facile akomodiĝi kaj fariĝi sukcesplena
kortegano. Li ankaŭ sopiras malaperi de ĉi tie. Sed kiom alie li
agas ol Fernao! Kiom pli saĝe kaj pli ĝuste! Nenia senutila revado
kaj sopirado, sed celkonscia laboro!
"Francisko," li diris per plivigligita voĉo, "mi opinias, ke mi
faros la samon."
Ekde tiu tago komencis la knaboj obstine studi. Fremdaj lingvoj
plifaciligos al ili kontakton kun anoj de aliaj popoloj, kiujn ili
renkontos dum siaj vojaĝoj. Matematiko, naŭtiko kaj geografio estos
ilia alfabeto dum navigado en nekonataj maroj. Kono de astra ĉielo
estos por ili la sekura direktilo.
Fernao trankviliĝis. Penso, ke iam li forlasos ĉi tiun atmosferon,
helpis al li rompi pikilojn de ĉiuj malagrablaĵoj, per kiuj estis
la vivo ĉe reĝa kortego superplenigita. La studado tiom ekinteresis
lin, ke finante duan klason li estis laŭ prospero inter la plej
bonaj lernantoj. Li superis eĉ Franciskon.
Kiam ili havis liberan tempon, ambaŭ amikoj celis al la haveno. Tie
ili konstruis kuraĝajn revojn kaj faris planojn por estonteco.
En tiu tempo vekis grandan intereson ekspedicioj de Kristoforo
Kolumbo. Li estis ĵus reveninta el sia dua vojaĝo kaj eĥo de lia
famo trapenetris rapide el Hispanujo en Portugalujon. Kolumbo asertis
ke li malkovris okcidentan vojon al Hindujo, la lando de fabela
riĉeco, de multekostaj perloj kaj valorega spico.
Sed baldaŭ aŭdiĝis skeptikaj voĉoj, ke la nove malkovrita lando
ne estas Hindujo. Reĝaj paĝioj en Lisbono dupartiĝis. Unuj diris,
ke Kolumbo vere estis en Hindujo, aliaj neis tion. Inter ĉi tiuj
lastaj estis Fernao kaj ankaŭ Francisko.
En ilian konflikton intermetis sin ankaŭ preceptoro Martin Behaim,
unu el la plej famaj geografoj de tiama epoko. En dokta mondo li
estis konata sub la latina nomo Martin Bohemus, tio signifas Martin
Ĉeĥo (el Bohemio). Liaj gepatroj devenis nome el ĉeĥa urbo
Krumlovo kaj translokiĝis Nurenbergon. Tieaj loĝantoj nomis Martinon
germane "Behaim". Riĉajn geografajn konojn li ĉerpis ne nur el
libroj, sed ankaŭ el siaj propraj spertoj, kiujn li kolektis dum
vojaĝoj en malproksimajn landojn. En la jaro 1488 li partoprenis je
portugala ekspedicio en Afrikon, kiun gvidis Diego Kao.
Ĉi tiu ekspedicio atingis riveron Kongo. Sur la riverego ĝi
trapenetris en internan Afrikon. Tie Kao kaptis kelkajn negrojn,
kiujn li alveturigis por portugala reĝo Johano II.
Martin Behaim tre diferenciĝis de aliaj preceptoroj en la paĝia
lernejo. Tiuj ordinare nur prelegis siajn lekciojn kaj ne toleris,
ke la disĉiploj elparolu kontraŭdirojn aŭ dubojn pri tio, kion
ili estis aŭdintaj. Kontraste al tio Martin Behaim ofte instigis la
paĝiojn, ke ili demandu pri ĉio, kion ili ne komprenas aŭ pri kio
ili opinias alie. Li kompleze respondis eĉ je tiuj demandoj, kiuj ne
koncernis la instruatan temon.
Iam post vespermanĝo la paĝioj komencis polemikon pri tio, kian
formon havas la Tero. La klaso denove dugrupiĝis. Unu grupo
certigis, ke la Tero estas ebena kiel tabulo, la dua, ke ĝi estas
kugloforma.
Kiam el la diskuto fariĝis disputo, intervenis Francisko:
"Kial ni disputas pri la afero? Morgaŭ ni estos instruataj en
naŭtiko. Ni demandos majstron Behaim kaj li decidu!"
Kaj Martin Behaim decidis.
"Mi intencis prelegi ion alian," li komencis, kiam li estis aŭdinta
iliajn demandon kaj peton. "Sed ĉi tiu temo estas tiom multsignifa,
ke mi ne hezitas paroli pli volonte pri ĝi. Bonvolu nur permesi,
ke mi ne respondu rekte. Mi komencos per mallonga antaŭparolo el
historio, kiu mian eksplikon pli klarigos kaj apogos."
Okuloj de la knaboj ekbrilis.
La scienculo parolis pri tio, kiel la demando pri formo de Tero vekis
intereson de homaro jam en malproksimaj tempoj. Homoj jam en antikva
tempo supozis, ke 1a landoj tiam konataj -- Eŭropo, sudokcidenta
Azio, kaj norda Afriko -- estas nur parto de la tuta mondo. Sed ili
vane klopodis diveni kiaj landoj kuŝas orienten de Hindujo, kien
trapenetris armeo de Aleksandro la Granda. Kie finiĝas la oceano, en
kiun oni ŝipveturas el Mediteranea maro apud kolonoj de Heraklo? Kaj
kio troviĝas en suda direkto de nordafrika bordregiono?
Kelkaj grekaj sciencistoj, ekzemple Eratosthenes, Pythagoras,
Aristoteles kaj Ptolemaios, estis konvinkitaj, ke la Tero similas al
kuglo. Ili kalkultrovis eĉ longecon de tera radio kaj de perimetro.
Ili enkondukis sistemon de paraleloj kaj meridianoj, kieshelpe oni
povas determini geografian pozicion de ĉiu loko.
En frua mezepoko, kiam sur la ruinoj de Romana imperio estis fondataj
novaj ŝtataj formacioj kun feŭda organizo, la ideoj de antikvaj
scienculoj estis forgesitaj. Ĉirkaŭ la jaro 550 laŭ nia jarindiko
publikigis aleksandria komercisto Kosmas popularan libron titolitan
"La Kristana topografio". Laŭ tio, kio estas skribita en Biblio, li
imagis la Teron kiel ebenaĵon. Super ĝi estas firmamento kun steloj
kaj super ili troviĝas ĉielo.
Tiu ĉi supozo regis poste dum multaj jarcentoj.
"En dekunua ĝis dektria jarcentoj estis organizataj krucekspedicioj
kontraŭ Turkoj," daŭrigis sian klarigon Martin Behaim, "Eŭropanoj
konatiĝis kun novaj landoj, kun novaj popoloj, kun novaj produktoj.
Ili kutimiĝis al pipro, al cinamo, al kariofilburĝono kaj al aliaj
specoj de spico, kiuj estis importataj el Hindujo tra malnovaj
karavanvojoj al Mediteraneo, de kie alveturigis ilin Venecianoj
kaj Ĝenovanoj per siaj ŝipoj. En la jaro 1453 Turkoj militakiris
Konstantinoplon. Ĉiuj komercaj vojoj, troviĝis en sfero de ilia
hegemonio. Turkoj postulis de komercistoj altajn impostojn. La prezoj
de importataj produktoj rapide plialtiĝis. Pro tiu kaŭzo Eŭropanoj
serĉis tian vojon, kiu ne kondukus tra teritorioj regataj de Turkoj.
Tio estis la impulso al malkovraj navigadekspedicioj.
En Portugalujo interesiĝis pri la marvojaĝoj precipe princo Henriko
Naviganto, filo de reĝo Johano II. Li loksidiĝis en kastelo en
Sagreso, de kie li havis belan rigardon al la maro. Tie li fondis
unuan portugalan astronomian observejon kaj geografian lernejon. Li
invitis al si ĉiun homon, kiu scipovis diri ion interesan pri la
maro. Li studis kiun ajn vojaĝpriskribon. El libroj li eksciis,
ke Fenikoj ŝipveturis ĉirkaŭ Afriko en la direkto de oriento.
Li kredis, ke liaj maristoj sukcesos atingi la saman celon de
okcidento. Li ne ĝisvivis tion. Dum lia vivo estis malkovritaj nur
Kapverd-insuloj, Azoroj kaj Madeiro.
Esplornavigadon daŭrigis ankaŭ reĝo Johano II. Oni efektivigis la
ekspedicion de Kao al la rivero Kongo kaj kuraĝan ŝipveturon de
Bartolomeo Diaz, kiu atingis la plej sudan kabon de Afriko. La reĝo
nomis ĝin la kabo de Bona espero, ĉar li kredis, ke per ĉi tiu
direkto oni povas atingi Hindujon."
"Kaj tion provas nun Vasko da Gama?" demandis Francisko.
"Jes. Li elnaĝos kun kvar ŝipoj al la kabo de Bona Espero. Se
li sukcesos ĝin ĉirkaŭnaĝi, antaŭ li estos libera vojo en
Hindujon."
"Ĉu li povas esperi, ke li sukcesos en tio?"
"Certe," respondis Behaim, kaj paĝioj estis surprizitaj per firmeco
de lia voĉo. "Sed ni revenu al tio, kian formon havas nia Tero.
El nuntempaj scienculoj eminentas precipe florenca kuracisto Faolo
Toscanelli, kiu firme kredas, ke la Tero estas kugloforma. Lian
ideon sekvis Kristoforo Kolumbo, kiu solvis enigmon de la Atlantika
oceano."
"Majstro Behaim," prenis la vorton Magalhaes, "ĉu la lando, kiun
Kolumbo malkovris, estas vere Hindujo?"
"Laŭ mia firma konvinko ĝi ne estas Hindujo," diris decide Behaim.
"El la landoj, kiujn li malkovris, oni alportis en Eŭropon nenion
el tio, kion oni alportadis al ni el Hindujo: nek perlojn, nek
spicon, nek eburon, nek multvaloran silkon. Eble ekzistas iaj grandaj
insuloj, pri kiuj ni ĝis nun nenion sciis. -- Do, ni trairis en
rapideco evoluon de opinioj pri formo de la Tero de la plej malnovaj
tempoj ĝis nunaj tagoj. Kaj hodiaŭ --"
La preceptoro silentis momenton kaj li ŝajnis penege pripensi ion.
La aŭskultantoj streĉe observis lin. Fine iu demandis.
"Majstro Behaim, ĉu vi povas diri al ni vian opinion pri formo de la
Tero?"
"Mi?" respondis enpensigita Behaim. "Eble ĝi kaŭzos al mi
malagrablaĵojn, sed mi ne volas kaŝi antaŭ vi mian opinion. Atendu
momenton," li diris kaj rapide eliris el la lernejĉambro.
Post nelonga tempo li revenis. Li alportis strangan kuglon kun la
piedestalo.
Li starigis ĝin sur la tablon kaj nekutime ruĝiĝinte li diris
mallaŭte:
"Vi volis koni mian opinion pri la formo de la Tero. Do. -- jen ĝi
estas."
La disĉiploj rigardis la kuglon kaj la preceptoron miregigitaj,
embarasitaj.
Finfine iu el ili ekflustris:
"Ĉu tio prezentas la Teron?"
"Jes. Tiamaniere mi imagas ĝin. Mi nomas tiun ĉi kuglon la globuso.
Kaj laŭ mia scio ĝi estas la unua globuso, kiu estis ĝis nun
konstruita."
La paĝioj ekkomprenis, kial majstro Behaim menciis pri eventualaj
malagrablaĵoj. Lia opinio ja staras en akra kontrasto al doktrino
de eklezio. Laŭ ĉi tiu doktrino Tero similas al ebenaĵo; ĝi
estas firma centro, ĉirkaŭ kiu rotacias astroĉielaj korpoj --
Suno, Luno kaj planedoj. Kaj la doktrino de la eklezio egalas al
dogmo. Dogmo estas aserto, pri kiu oni ne rajtas dubi. Se iu provas
negacii la dogmon, li malgravigas aŭtoritaton de eklezio. Per tio li
skuus ankaŭ fundamentojn de la tuta feŭda sistemo en homa societo,
kiujn eklezio strebas ĉiuforte konservi. Homaro estas dividita en
du taĉmentojn. En unu estas reĝoj, nobeloj kaj potencaj ekleziaj
altranguloj -- en la dua obeemaj, laboremaj kaj humilaj servutuloj.
Kiu atakas la eklezian doktrinon pri Universo, tiu detruas ankaŭ
ĝian spritan instruon pri la aranĝo de homa societo. Kaj pro tio
la riskema kuraĝulo estu pelata antaŭ la eklezian tribunalon, li
estu proklamata kiel herezulo, li pentu pro sia kulpo en subteraj
turmentejoj, li sufokiĝu per la fumo kaj estu konsumata de flamoj
sur brulŝtiparo.
Martin Behaim venis al la firma konvinko, ke la Tero havas formon de
la kuglo. En sia laborejo li donis al sia ideo eĉ palpeblan formon
-- kaj nun li montras al la paĝioj rezulton de sia scienca serĉado.
Ege surprizitaj per aŭdaco de la maljuniĝanta scienculo,
kortuŝitaj per lia konfido kaj plenaj de scivolo, junuloj rapide
paŝis al la modelo.
Ĝi estas la kuglo, kies diametro mezuris ĉirkaŭ duonmetron.
Ĝi prezentis Teron laŭ imago de la granda geografo. Liajn
aŭskultantojn interesis precipe mondspacoj inter okcidenta marbordo
de Eŭropo kaj Afriko kaj inter la landoj, per kiuj finiĝis la
orienta parto de la mondo: Katajo, Hindujo, Cipango.[1] Tiujn spacojn
plenigis senfinaj maroj -- _Oceanus Meridionalis, Oceanus Orientalis
Indicus_ -- kaj multaj insuloj:
"Eble ili estas grandaj insuloj, pri kiuj ni ĝis nun nenion sciis,"
ripetis Fernao senvole la frazon de Behaim, fikse rigardante aron da
insuloj apud Cipango. "Ĉi tiu globuso pravigas opinion, ke Kolumbo
ne estis en Hindujo. Dumvoje li tamen devus ekvidi almenaŭ iun el
ili."
Samtempe li montris al la insuloj, kiuj troviĝis en triangulo
farita per surskriboj _Oceanus Orientalis Indicus, Oceanus Indicus
Superioris_, Kandino[2].
"Sed en tiu kazo la lando, kiun malkovris Kolumbo, devus kuŝi
oriente de Cipango?" diris Francisko.
"Vi pravas," kapjesis Behaim. "Mi opinias, ke mia globuso ĝuste en
ĉi tiuj lokoj estos baldaŭ funde kompletigita."
Kiam ili ĉion detale trarigardis kaj Behaim donis al ili apartajn
klarigojn, petis vorton denove Fernao Magalhaes:
"Majstro Behaim, mi pensas, ke nun jam ni ĉiuj konsentas kun via
opinio pri formo de la Tero. Sed se iu postulus pruvojn pri kugla
formo de la Tero... ĉu ekzistas tiuj pruvoj?"
"Ekzistas nur hipotezoj," respondis la scienculo. "Vi certe jam
rimarkis, ke observante sur horizonto ŝipon veturantan al ni, ni
vidas unue mastojn kaj nur poste ŝiptrunkon."
"Jes, tion ni vidis jam ofte," jesis ĉiuj vigle.
"El tio sekvas, ke nia Tero havas kurban surfacon. Kaj -- ĉar akvo
estas elasta -- ĉi tiu kurbiĝo povas havi nur la formon de la
kuglo."
"Ĉu ekzistas ankoraŭ io, kio pruvus la kuglan formon de la Tero?"
klopodis sciiĝi pli Fernao.
"Ombro, kiun ĵetas Tero dum mallumiĝo de la Luno, estas rondforma.
Ankaŭ el tio ni povas konkludi, ke ĝi estas kugloforma."
"Do... senpera pruvo ne ekzistas?"
"Mi ripetas: ekzistas nur hipotezoj."
"Kaj ĉu estus eble doni ian senperan pruvon?" demandis Fernao kaj
liaj vangoj brulis de emocio.
"Jes, tio estus ebla," respondis malrapide scienculo, akcentante
ĉiun vorton. "La plej bona pruvo estus -- ŝipveturo ĉirkaŭ la
terglobon de Oriento al Okcidento, aŭ de Okcidento orienten. Vi
estas junaj, la vivo kuŝas antaŭ vi. Mi estus feliĉa, se tion
sukcesus fari iu el vi."
En la klaso estis tombeja silento.
Martin Behaim prenis singarde globuson -- la unuan globuson en la
mondo -- kaj forlasis la lernejĉambron.