Liefde, gij almachtige, gij weet wel, dat het soms schijnt, alsof een
mensch zich aan uw macht heeft ontworsteld. Alle zachte gevoelens,
die de menschen vereenigen, schijnen in zijn hart gestorven. Reeds
strekt de waanzin zijn klauwen uit naar den ongelukkige; maar dan komt
gij in uwe almacht, gij 's levens goede engel en 't verschrompelde
hart bloeit opnieuw als de staf van den heilige.
Niemand kan gieriger zijn dan de predikant van Broby, niemand
meer van alle menschen verwijderd dan hij door boosheid en
onbarmhartigheid. Zijn kamers worden den heelen winter niet verwarmd,
hij zit op een ongeverfde houten bank, hij kleedt zich in lompen,
leeft van droog brood en wordt woedend als een bedelaar bij hem
aanklopt. Hij laat het paard honger lijden in den stal en verkoopt het
hooi; zijn koeien knagen 't dorre gras aan den kant van den weg en
't mos van de huismuren, en men kan zijn uitgehongerde schapen tot
op den weg hooren blaten.
De boeren gooien hem 't eten toe, wat de honden niet willen eten en
de kleeren, die de armen niet meer willen dragen. Zijn hand is steeds
uitgestrekt om te bedelen, zijn rug gebogen om te danken. Zoodra hij
een muntstuk ziet, trilt zijn hart van onrust, tot het in zijn zak
zit en wee hem, die niet op den vervaldag zijn pacht betaalt.
Hij trouwde laat, en 't was beter geweest als hij 't nooit gedaan
had. Van verdriet en vermoeienis stierf zijn vrouw. Nu dient zijn
dochter bij vreemden. Hij wordt oud; maar de ouderdom verlicht zijn
zwaren arbeid niet. De waanzin der gierigheid is over hem gekomen.
Maar op een schoonen dag in 't begin van Augustus komt een zware
koets, door vier paarden getrokken, den Brobyheuvel op. Een deftige
oude dame komt aanrijden in galatoilet met koetsier en palfrenier
en een juffrouw van gezelschap. Zij komt den predikant van Broby
bezoeken. Zij heeft hem gekend in haar jeugd.
Zij hadden elkaar liefgehad, terwijl hij huisonderwijzer was op
het buiten van haar vader, maar haar trotsche familie belette het
huwelijk. En nu komt zij den Brobyheuvel oprijden om hem te zien, vóór
zij sterft. Alles wat het leven haar nog geven kan is den geliefde
van haar jeugd weer te zien.
De deftige oude dame zit te droomen in haar koets. Zij rijdt niet
den Brobyheuvel op naar een kleine, armoedige pastorie. Zij is op weg
naar 't koele, donkere prieel beneden in 't park, waar haar geliefde
wacht. Zij ziet hem voor zich! Hij is jong, hij kust haar, hij heeft
haar lief. Nu ze weet dat ze hem zien zal, stijgt zijn beeld voor haar
op met wonderlijke helderheid. Hoe mooi is hij toch. Hij kan dwepen,
hij kan gloeien, hij vult haar ziel met verrukking.
Nu is ze geel bleek, vervallen en oud. Hij herkent haar misschien
niet, zestig jaar oud, als ze nu is, maar ze komt ook niet om gezien
te worden, maar om te zien, om den geliefde van haar jeugd te zien,
die ongedeerd door den tand des tijds, nog altijd jong en mooi en
warm van hart is.
Zij komt ver weg, zoo ver weg, dat ze nooit iets van een predikant
van Broby gehoord heeft.
Nu ratelt de koets den heuvel op en nu ziet zij de pastorie boven op
den top liggen.
"Om Godswil," jammert een bedelaar aan den kant van den weg, "geef
een arm man een penning."
De voorname dame geeft hem een zilverstuk en vraagt of de pastorie
van Broby hier dicht bij is.
De bedelaar ziet haar met sluwen, scherpen blik aan. "De pastorie
ligt daar," zegt hij, "maar de dominé is niet thuis; er is niemand
thuis in de pastorie."
De deftige oude dame ziet er uit alsof ze een flauwte nabij was. Het
koele prieel verdwijnt, haar geliefde is er niet. Hoe kon ze ook
hopen hem na veertig jaar terug te vinden.
Wat wilde de freule in de pastorie!
De freule was gekomen om den dominé te bezoeken. Zij had hem vroeger
gekend.
Zestig mijlen en veertig jaar hadden hen gescheiden. En bij elke mijl,
die ze dichterbij gekomen is, heeft ze een jaar achter zich gelaten
met al zijn lasten en zorgen. En nu ze de pastorie heeft bereikt is
ze weer een twintigjarig meisje zonder zorg en zonder herinneringen.
De bedelaar staat haar aan te zien en voor zijn oogen wordt ze van
zestig twintig en van twintig weer zestig jaar oud.
"De dominé komt van middag weer thuis," zegt hij. "De freule doet
't best met naar de herberg in Bro te rijden en van middag weer terug
te komen. Dan sta ik er voor in, dat hij weer thuis is."
Een oogenblik later rolt de zware koets met de kleine oude dame den
heuvel af naar de herberg; maar de bedelaar staat haar na te zien en
beeft over 't heele lichaam. Hij had wel op de knieën willen vallen en
't wagenspoor kussen.
Keurig gekleed, gewasschen en geschoren, met schoenen met glimmende
gespen aan, met zijden kousen, met geplooide kraag en manchetten
staat de dominé van Broby op dien zelfden middag voor de vrouw van
den proost in Bro.
"Een deftige dame, de dochter van een graaf! hoe kunt u meenen, dat
ik, arme man! die in mijn huis noodigen kan. Mijn vloeren zijn zwart,
mijn mooie kamer is zonder meubelen, de zolder in de zaal is groen
van schimmel en vocht! Help mij, lieve Mevrouw. Denk er aan dat ze
de dochter van een graaf is!"
"Kunt u niet zeggen dat u op reis is."
"Lieve Mevrouw, ze heeft 40 mijl gereisd om mij, arme man! te zien. Ze
weet niet hoe ik het heb. Ik heb geen bed om haar te logeeren. Ik
heb niet eens een bed voor haar dienstboden."
"Welnu, laat haar dan heengaan."
"Lieve, beste Mevrouw! Begrijpt u dan niet wat ik meen? Ik wil liever
alles geven wat ik heb, alles wat ik met vlijt en moeite heb bijeen
gegaard, dan dat ze weg zou gaan, zonder dat ik haar onder mijn dak
ontvangen had. Ze was twintig jaar, toen ik haar het laatst zag;
dat is nu veertig jaar geleden, denk daarom, lieve Mevrouw. Help mij,
zoodat ik haar bij mij ontvangen kan. Hier is geld als dat helpen kan,
maar hier is meer dan geld noodig."
O, Eros, de vrouwen hebben U lief. Ze doen liever honderd moeielijke
dingen voor U, dan één voor andere goden.
In 't huis van den proost worden kamers en de keuken en de
provisiekamer leeggedragen.
Als de proost van zijn catechisatie terugkomt, vindt hij de kamers
leeg en kijkt om de deur van de keuken om naar zijn middageten te
vragen en vindt daar niemand. Geen eten, zijn vrouw is er niet en
evenmin de dienstboden. Wat is daaraan te doen! Eros wil het zoo. Eros,
de machtige!
En op den middag komt dan de zware wagen den Brobyheuvel
opschommelen. En het kleine oude dametje zit er aan te denken of er
nu niet weer een nieuwe tegenspoed komen zal, en of het nu werkelijk
waar is dat zij de eenige vreugde van haar leven genieten zal.
En daar draait de koets de pastorie in, maar houdt stil in het hek. Het
groote hek is te klein, de koets te breed. De koetsier knalt met de
zweep. De paarden zetten aan, de knecht vloekt, maar 't achterste
wiel van de koets zit vast en blijft vast zitten. De gravendochter
kan niet in den tuin van haar geliefde komen.
Maar daar komt iemand. Hij is het! Hij licht haar uit den wagen. Hij
draagt haar met onverzwakte kracht en drukt haar in de armen even warm
als vroeger voor veertig jaar. Zij ziet hem in de oogen. Zij stralen,
zooals ze deden toen ze nog pas vijf en twintig zomers gezien hadden.
Een storm van aandoeningen, een stroom van warmte bruist haar door de
ziel. Ze herinnert zich, dat hij haar eens de trap van 't terras heeft
opgedragen. Ze had gemeend dat haar liefde al die jaren geleefd had,
maar ze was toch vergeten wat het was, in sterke armen gesloten te
worden en in jonge, stralende oogen te zien.
Zij ziet niet dat hij oud is. Zij ziet alleen in zijn oogen.
Zij ziet de zwarte vloeren niet, noch de zolderingen die groen van
vochtigheid zijn, zij ziet alleen zijn stralende oogen. De predikant
van Broby is een statig man. Hij is zelfs mooi op dit oogenblik. Hij
wordt innemend alleen door haar aan te zien. Hij hoort zijn stem,
zijn heldere, sterke stem, die klinkt als een liefkozing. Zóó spreekt
hij alleen tot haar. Wat had hij toch meubels van den proost noodig
in zijn leege kamers, wat had hij eten en dienstboden van noode. De
oude dame zou dat alles bijna niet gemist hebben.
Hoort zij zijn stem niet? Ziet ze zijn oogen niet? Nooit, nooit te
voren is ze zóo gelukkig geweest. Hoe sierlijk buigt hij, sierlijk
en fier als was zij een vorstin en hij haar gunsteling. Hij spreekt
zooals ouden van dagen doen, met vele stereotype gezegden, als hij
tot haar spreekt.
Zij glimlacht maar en is gelukkig!
Tegen den avond biedt hij haar den arm en ze wandelen in zijn ouden
vervallen tuin. Zij ziet niet dat die leelijk en slecht onderhouden is;
vergroeide struiken worden tot geschoren hagen, 't onkruid tot zachte,
smaragdgroene grasperken in haar oogen. Lange lanen beschaduwen haar
en door 't donkere loof ziet zij witte beelden schemeren van jeugd,
trouw, hoop en liefde.
Ze weet, dat hij getrouwd geweest is, maar ze denkt er niet aan. Hij
is immers vijf en twintig, zij twintig jaar. Hij is zeker niet ouder,
jong en vol kracht als hij is. Is hij dezelfde, die eens de gierige
dominé van Bro worden zal. Hij! die glimlachende jongeling? Soms suist
het in zijn ooren. Zouden 't boden van een donkere toekomst zijn? Maar
de ellende der armen, de vloek der bedrogenen, de schimpscheuten der
verachting, de spotliederen, de hoon, dat alles bestaat nog niet voor
hem. Zijn hart brandt van eene reine, onschuldige liefde. Die fiere,
jonge man zal nooit geld zóó liefhebben, dat hij in 't stof, ja in 't
vuil kruipen zal om het op te rapen, van de voorbijgangers bedelen,
vernedering, schande, koude en honger verdragen om het machtig te
worden. Zal hij zijn kind honger laten lijden, zijn vrouw pijn doen,
alleen om dat ellendige geld! Dat is immers onmogelijk. Zoo kan hij
niet zijn. Hij is een goed mensch, zooals anderen. Hij is geen monster.
De geliefde van zijn jeugd gaat niet aan de zijde van een verachte
ellendeling, die 't ambt, dat hij gewaagd heeft te aanvaarden,
onwaardig is. Neen, Eros, almachtige God, ten minste dezen avond
niet. Dezen avond is hij niet de predikant van Broby en ook den
volgenden en den daaropvolgenden niet.
Den dag daarna vertrekt zij. Het hek is breeder gemaakt. De koets
rolt den Brobyheuvel af zoo snel als uitgeruste paarden loopen kunnen.
Welk een droom, welk een heerlijken droom! Geen enkele wolk in al
die drie dagen.
Zij reed glimlachende terug naar haar kasteel en haar
herinneringen. Nooit hoorde zij zijn naam meer noemen, zij vroeg
nooit naar hem. Zij wenschte niet anders dan dezen droom steeds weer
te droomen, zoolang ze leefde.
De predikant van Broby zat in zijn eenzaam huis en schreide, schreide
als een wanhopende. Zij had hem jong gemaakt! Zou hij nu weer oud
moeten worden? Zou de booze geest terugkomen? Zou hij weer verachtelijk
moeten worden, verachtelijk als hij geweest was?