_Ut pictura poesis erit; similisque poesi_
_Sit pictura; refert par œmula quæque sororem,_
_Alternantque vices et nomina; muta poesis_
_Dicitur hæc, pictura loquens solet illa vocari._
_Quod fuit auditu gratum cecinere poetæ;_ {5.}
_Quod pulchrum aspectu pictores pingere curant:_
_Quæque poetarum numeris indigna fuêre,_
_Non eadem pictorum operam studiumq. merentur:_
_Ambæ quippe sacros ad religionis honores_
_Sydereos superant ignes, aulamque tonantis_ {10.}
_Ingressæ divûm aspectu, alloquioque fruuntur;_
_Oraque magna deûm, et dicta observata reportant,_
_Cœlestemque suorum operum mortalibus ignem._
_Inde per hunc orbem studiis coeuntibus errant,_
_Carpentes quæ digna sui, revolutaque lustrant_ {15.}
_Tempora, quærendis consortibus argumentis._
_Denique quæcunq. in cœlo, terraque, marique_
_Longius in tempus durare, ut pulchra, merentur,_
_Nobilitate sua, claroque insignia casu_
_Dives et ampla manet pictores atque poetas_ {20.}
_Materies; inde alta sonant per sæcula mundo_
_Nomina, magnanimis heroibus inde superstes_
_Gloria, perpetuoque operum miracula restant._
_Tantus inest divis honor artibus atque potestas._
_Non mihi Pieridum chorus hic, nec Apollo vocandus,_ {25.}
_Majus ut eloquium numeris, aut gratia fandi_
_Dogmaticis illustret opus rationibus horrens:_
_Cum nitidâ tantum et facili digesta loquelâ,_
_Ornari præcepta negent, contenta doceri._
_Nec mihi mens animusve fuit constringere nodos_ {30.}
_Artificum manibus, quos tantùm dirigit usus;_
_Indolis ut vigor inde potens obstrictus hebescat,_
_Normarum numero immani, geniumq. moretur:_
_Sed rerum ut pollens ars cognitione, gradatim_
_Naturæ sese insinuet, verique capacem_ {35.}
_Transeat in genium, geniusq. usu induat artem._
[Sidenote: Primum præceptum. i.e. pulchro.]
_Præcipua imprimis artisque potissima pars est,_
_Nôsse quid in rebus natura creârit ad artem_
_Pulchrius, idque modum juxta, mentemque vetustam:_
_Qua sine barbaries cæca et temeraria pulchrum_ {40.}
_Negligit, insultans ignotæ audacior arti,_
_Ut curare nequit, quæ non modo noverit esse;_
_Illud aput veteres fuit unde notabile dictum,_
_Nil pictore malo securius atque poeta._
_Cognita amas, et amata cupis, sequerisq. cupita;_ {45.}
_Passibus assequeris tandem quæ fervidus urges:_
_Illa tamen quæ pulchra decent; non omnia casus_
_Qualiacumque dabunt, etiamve simillima veris:_
_Nam quamcumque modo servili haud sufficit ipsam_
_Naturam exprimere ad vivum; sed ut arbiter artis,_ {50.}
_Seliget ex illa tantùm pulcherrima pictor._
_Quodque minus pulchrum, aut mendosum, corriget ipse_
_Marte suo, formæ veneres captando fugaces._
[Sidenote: II. De speculatione et praxi.]
_Utque manus grandi nil nomine practica dignum_
_Assequitur, purum arcanæ quam deficit artis_ {55.}
_Lumen, et in præceps abitura ut cæca vagatur;_
_Sic nihil ars operâ manuum privata supremum_
_Exequitur, sed languet iners uti vincta lacertos;_
_Dispositumque typum non linguâ pinxit Apelles._
_Ergo licèt totâ normam haud possimus in arte_ {60.}
_Ponere (cùm nequeant quæ sunt pulcherrima dici)_
_Nitimur hæc paucis, scrutati summa magistræ_
_Dogmata naturæ, artisque exemplaria prima_
_Altiùs intuiti; sic mens, habilisque facultas_
_Indolis excolitur, geniumque scientia complet;_ {65.}
_Luxuriansque in monstra furor compescitur arte:_
_Est modus in rebus, sunt certi denique fines,_
_Quos ultra citraque nequit consistere rectum._
[Sidenote: III. De Argumento.]
_His positis, erit optandum thema nobile, pulchrum,_
_Quodque venustatum circa formam atque colorem_ {70.}
_Sponte capax, amplam emeritæ mox præbeat arti_
_Materiam, retegens aliquid salis et documenti._
_Tandem opus aggredior; primoq. occurrit in albo_
_Disponenda typi, concepta potente Minervâ,_
_Machina, quæ nostris ~Inventio~ dicitur oris._ {75.}
[Sidenote: Inventio prima picturæ pars.]
_Ilia quidem priùs ingenuis instructa sororum_
_Artibus Aonidum, et Phœbi sublimior æstu._
[Sidenote: IV. Dispositio, sive operis totius œconomia.]
_Quræendasque inter posituras, luminis, umbræ,_
_Atque futurorum jam præsentire colorum_
_Par erit harmoniam, captando ab utrisque venustum._ {80.}
[Sidenote: V. Fidelitas argumenti.]
_Sit thematis genuina ac viva expressio, juxtà_
_Textum antiquorum, propriis cum tempore formis._
[Sidenote: VI. Inane rejiciendum.]
_Nec quod inane, nihil facit ad rem, sive videtur_
_Improprium, miniméque urgens, potiora tenebit_
_Ornamenta operis; tragicæ sed lege sororis,_ {85.}
_Summa ubi res agitur, vis summa requiritur artis._
_Ista labore gravi, studio, monitisque magistri_
_Ardua pars nequit addisci rarissima: namque,_
_Ni priùs æthereo rapuit quod ab axe Prometheus_
_Sit jubar infusum menti cum flamine vitæ,_ {90.}
_Mortali haud cuivis divina hæc munera dantur;_
_Non uti Dædaleam licet omnibus ire Corinthum._
_Ægypto informis quondam pictura reperta,_
_Græcorum studiis, et mentis acumine crevit:_
_Egregiis tandem illustrata, et adulta magistris,_ {95.}
_Naturam visa est miro superare labore._
_Quos inter, graphidos gymnasia prima fuêre_
_Portus Athenarum, Sicyon, Rhodes, atque Corinthus,_
_Disparia inter se, modicùm ratione laboris;_
_Ut patet ex veterum statuis, formæ atque decoris_
_Achetypis; queis posterior nil protulit Ætas_ {100.}
_Condignum, et non inferius longè, arte, modoque_.
[Sidenote: VII. Graphis, seu positura, secunda picturæ pars.]
_Horum igitur vera ad normam Positura legetur:_
_Grandia, inæqualis, formosaque partibus amplis_
_Anteriora dabit membra, in contraria motu_
_Diverso variata, suo librataque centro._ {105.}
_Membrorumque sinus ignis flammantis ad instar,_
_Serpenti undantes flexu; sed lævia, plana,_
_Magnaque signa, quasi sine tubere subdita tactu,_
_Ex longo deducta fluant, non secta minutim._
_Insertisque toris sint nota ligamina, juxta_ {110.}
_Compagem anatomes, et membrificatio Græco_
_Deformata modo, paucisque expressa lacertis,_
_Qualis apud veteres; totoque Eurythmia partes_
_Componat; genitumque suo generante sequenti_
_Sit minus, et puncto videantur cuncta sub uno._ {115.}
_Regula certa licet nequeat prospectica dici,_
_Aut complementum graphidos; sed in arte juvamen_
_Et modus accelerans operandi: at corpora falso_
_Sub visu in multis referens, mendosa labascit;_
_Nam geometralem nunquam sunt corpora juxtà_ {120.}
_Mensuram depicta oculis, sed qualia visa_.
[Sidenote: VIII. Varietas in figuris.]
_Non eadem formæ species, non omnibus ætas_
_Æqualis, similisque color, crinesque figuris:_
_Nam variis velut orta plagis gens dispare vultu est._ {125.}
[Sidenote: IX. Figura sit una cum membris et vestibus.
X. Mutorum actiones imitandæ.]
_Singula membra, suo capiti conformia, fiant_
_Unum idemque simul corpus cum vestibus ipsis:_
_Mutorumque silens positura imitabitur actus._
[Sidenote: XI. Figura princeps.]
_Prima figurarum, seu princeps dramatis, ultrò_
_Prosiliat media in tabula, sub lumine primo_ {130.}
_Pulchrior ante alias, reliquis nec operta figuris._
[Sidenote: XII. Figurarum globi, seu cumuli.]
_Agglomerata simul sint membra, ipsæque figuræ_
_Stipentur, circumque globos locus usque vacabit;_
_Nè, malè dispersis dum visus ubique figuris_
_Dividitur, cunctisque operis fervente tumultu_ {135.}
_Partibus implicitis, crepitans confusio surgat._
[Sidenote: XIII. Positurarum diversitas in cumulis.]
_Inque figurarum cumulis non omnibus idem_
_Corporis inflexus, motusque; vel artubus omnes_
_Conversis pariter non connitantur eodem;_
_Sed quædam in diversa trahant contraria membra,_ {140.}
_Transverséque aliis pugnent, et cætera frangant._
_Pluribus adversis aversam oppone figuram,_
_Pectoribusque humeros, et dextera membra sinistris._
_Seu multis constabit opus, paucisve figuris._
[Sidenote: XIV. Tabulæ libramentum.]
_Altera pars tabulæ vacuo ne frigida campo,_ {145.}
_Aut deserta fiet, dum pluribus altera formis_
_Fervida mole sua supremam exurgit ad oram._
_Sed tibi sic positis respondeat utraque rebus,_
_Ut si aliquid sursum se parte attollat in unâ,_
_Sic aliquid parte ex aliâ consurgat, et ambas_ {150.}
_Æquiparet, geminas cumulando æqualiter oras._
[Sidenote: XV. Numerus figurarum.]
_Pluribus implicitum personis drama supremo_
_In genere ut rarum est; multis ita densa figuris_
_Rarior est tabula excellens; vel adhuc ferè nulla_
_Præstitit in multis, quod vix bene præstat in unâ:_ {155.}
_Quippe solet rerum nimio dispersa tumultu,_
_Majestate carere gravi, requieque decora;_
_Nec speciosa nitet vacuo nisi libera campo._
_Sed, si opere in magno, plures thema grande requirat_
_Esse figurarum cumulos, spectabitur unà_ {160.}
_Machina tota rei; non singula quæque seorsim._
[Sidenote: XVI. Internodia et pedes, exhibendi.]
_Præcipua extremis raro internodia membris_
_Adbdita sint: sed summa pedum vestigia nunquam._
[Sidenote: XVII. Motus manuum motui capitis jungendus.]
_Gratia nulla manet, motusque, vigorque figuras_
_Retro aliis subter majori ex parte latentes,_ {165.}
_Ni capitis motum manibus comitentur agendo._
[Sidenote: XVIII. Quæ fugienda in distributione et compositione.]
_Difficiles fugito aspectus, contractaque visu_
_Membra sub ingrato, motusque, actusq. coactos;_
_Quodq. refert signis, rectos quodammodo tractus,_
_Sive parallelos plures simul, et vel acutas,_ {170.}
_Vel geometrales, (ut quadra, triangula,) formas:_
_Ingratamque pari signorum ex ordine quandam_
_Symmetriam: sed præcipua in contraria semper_
_Signa volunt duci transversa, ut diximus antè._
_Summa igitur ratio signorum habeatur in omni_ {175.}
_Composito; dat enim reliquis pretium, atq. vigorem._
[Sidenote: XIX. Natura genio accommodanda.]
[Sidenote: XX. Signa antiqua naturæ modum constituunt.]
_Non ita naturæ astrictè sis cuique revinctus,_
_Hanc præter nihil ut genio studioque relinquas;_
_Nec sine teste rei natura, artisque magistra,_ {180.}
_Quidlibet ingenio, memor ut tantummodo rerum,_
_Pingere posse putes; errorum est plurima sylva,_
_Multiplicesque viæ, bene agendi terminus unus;_
_Linea recta velut sola est, et mille recurvæ._
_Sed juxta antiquos naturam imitabere pulchram,_ {185.}
_Qualem forma rei propria, objectumque requirit._
[Sidenote: XXI. Sola figura quomodo tractanda.]
_Non te igitur lateant antiqua numismata, gemmæ,_
_Vasa, typi, statuæ, cælataque marmora signis,_
_Quodq. refert specie veterum post sæcula mentem;_
_Splendidior quippe ex illis assurgit imago,_ {190.}
_Magnaque se rerum facies aperit meditanti;_
_Tunc nostri tenuem sæcli miserebere sortem,_
_Cùm spes nulla siet redituræ æqualis in ævum._
_Exquisita siet formâ, dum sola figura_
_Pingitur; et multis variata coloribus esto._
[Sidenote: XXII. Quid in pannis observandum.]
_Lati, ampliq. sinus pannorum, et nobilis ordo_ {195.}
_Membra sequens, subter latitantia, lumine et umbrâ_
_Exprimet; ille licet transversus sæpe feratur,_
_Et circumfusos pannorum porrigat extra_
_Membra sinus; non contiguos, ipsisque figuræ_
_Partibus impressos, quasi pannus adhæreat illis;_ {200.}
_Sed modicè expressos cum lumine servet et umbris:_
[Sidenote: XXIII. Quid multum conferat ad tabulæ ornamentum.
XXIV. Ornamentum auri et gemmarum. XXV. Prototypus. XXVI.
Convenientia rerum cum scena. XXVII. Charites et nobilitas.
XXVIII. Res quæque locum suum teneat.]
_Quæque intermissis passim sunt dissita vanis,_
_Copulet, inductis subtérve, supérve lacernis_
_Et membra, ut magnis, paucisque expressa lacertis,_
_Majestate aliis præstant, forma, atque decore:_ {205.}
_Haud secus in pannis, quos supra optavimus amplos,_
_Perpaucos sinuum flexus, rugasque, striasque,_
_Membra super, versu faciles, inducere præstat._
_Naturæque rei proprius sit pannus, abundans_
_Patriciis; succinctus erit, crassusque bubulcis,_ {210.}
_Mancipiisque; levis, teneris, gracilisque puellis._
_Inque cavis maculisque umbrarum aliquando tumescet,_
_Lumen ut excipiens, operis quà massa requirit,_
_Latius extendat, sublatisque aggreget umbris._
_Nobilia arma juvant virtutum, ornantque figuras,_ {215.}
_Qualia musarum, belli, cultusque deorum._
_Nec sit opus nimiùm gemmis auroq. refertum;_
_Rara etenim magno in pretio, sed plurima vili._
_Quæ deinde ex vero nequeunt præsente videri,_
_Prototypum prius illorum formare juvabit._ {220.}
_Conveniat locus, atque habitus: ritusq. decusque_
_Servetur: sit nobilitas, charitumque venustas,_
_(Rarum homini munus, cœlo, non arte petendum.)_
_Naturæ sit ubique tenor, ratioque sequenda._ {225.}
_Non vicina pedum tabulato excelsa tonantis_
_Astra domus depicta gerent, nubesque notosque;_
_Nec mare depressum laquearia summa, vel orcum:_
_Marmoreamque feret cannis vaga pergula molem:_
_Congrua sed propriâ semper statione locentur._
[Sidenote: XXIX. Affectus.]
_Hæc præter, motus animorum, et corde repostos_ {230.}
_Exprimere affectus, paucisque coloribus ipsam_
_Pingere posse animam, atque, oculis præbere videndam,_
_~Hoc opus, hic labor est. Pauci, quos æquus amavit~_
_~Jupiter, aut ardens evexit ad æthera virtus,~_
_Dis similes, potuere manu miracula tanta._ {235.}
_Hos ego rhetoribus tractandos desero; tantùm_
_Egregii antiquum memorabo sophisma magistri_,
_~Verius affectus animi vigor exprimit ardens,~_
_~Solliciti nimiùm quam sedula cura laboris.~_
[Sidenote: XXX. Gothorum ornamenta fugienda.]
[Sidenote: Chromatice tertia pars picturæ.]
_Denique nil sapiat Gothorum barbara trito_ {240.}
_Ornamenta modo, sæclorum et monstra malorum:_
_Queis ubi bella, famem, et pestem, discordia, luxus,_
_Et Romanorum res grandior intulit orbi,_
_Ingenuæ periere artes, periere superbæ_
_Artificum moles; sua tunc miracula vidit_ {245.}
_Ignibus absumi pictura; latere coacta_
_Fornicibus, sortem et reliquam confidere cryptis;_
_Marmoribusque diu sculptura jacere sepultis._
_Imperium interea, scelerum gravitate fatiscens,_
_Horrida nox totum invasit, donoque superni_ {250.}
_Luminis indignum, errorum caligine mersit,_
_Impiaque ignaris damnavit sæcla tenebris._
_Unde coloratum graiis huc usque magistris_
_Nil superest tantorum hominum, quod mente modoque_
_Nostrates juvet artifices, doceatque laborem;_ {255.}
_Nec qui chromatices nobis, hoc tempore, partes_
_Restituat, quales Zeuxis tractaverat olim,_
_Hujus quando magnâ velut arte æquavit Apellem_
_Pictorum Archigraphum, meruitque coloribus altam_
_Nominis æterni famam, toto orbe sonantem._ {260.}
_Hæc quidem ut in tabulis fallax, sed grata venustas,_
_Et complementum graphidos (mirabile visu)_
_Pulchra vocabatur, sed subdola, lena sororis:_
_Non tamen hoc lenocinium, fucusque, dolusque_
_Dedecori fuit unquam; illi sed semper honori,_ {265.}
_Laudibus et meritis; hanc ergo nosse juvabit._
_Lux varium, vivumque dabit, nullum umbra, colorem._
_Quo magis adversum est corpus, lucique propinquum,_
_Clarius est lumen; nam debilitatur eundo._
_Quo magis est corpus directum, oculisque propinquum,_ {270.}
_Conspicitur melius; nam visus hebescit eundo._
[Sidenote: XXXI. Tonorum luminum et umbrarum ratio.]
_Ergo in corporibus, quæ visa adversa, rotundis,_
_Integra sint, extrema abscedant perdita signis_
_Confusis, non præcipiti labantur in umbram_
_Clara gradu, nec adumbrata in clara alta repentè,_ {275.}
_Prorumpant; sed erit sensim hinc atque inde meatus_
_Lucis et umbrarum; capitisque unius ad instar,_
_Totum opus, ex multis quamquam sit partibus, unus_
_Luminis umbrarumque globus tantummodo fiet,_
_Sive duas, vel tres ad summum, ubi grandius esset_ {280.}
_Divisum pegma in partes statione remotas._
_Sintque ita discreti inter se, ratione colorum,_
_Luminis, umbrarumque, antrorsum ut corpora clara_
_Obscura umbrarum requies spectanda relinquat;_
_Claroque exiliant umbrata atque aspera campo._ {285.}
_Ac veluti in speculis convexis, eminet ante_
_Asperior reipsâ vigor, et vis aucta colorum_
_Partibus adversis; magis et fuga rupta retrorsum_
_Illorum est (ut visa minùs vergentibus oris)_
_Corporibus dabimus formas hoc more rotundas._ {290.}
_Mente modoque igitur plastes, et pictor, eodem_
_Dispositum tractabit opus: quæ sculptor in orbem_
_Atterit, hæc rupto procul abscedente colore_
_Assequitur pictor, fugientiaque illa retrorsum_ {295.}
_Jam signata minùs confusa coloribus aufert:_
_Anteriora quidem directè adversa, colore_
_Integra vivaci, summo cum lumine et umbra_
_Antrorsum distincta refert, velut aspera visu._
_Sicque super planum inducit leucoma colores._
_Hos velut ex ipsâ naturâ immotus eodem_ {300.}
_Intuitu circum statuas daret inde rotundas._
[Sidenote: XXXII. Corpora densa et opaca cum translucentibus.]
_Densa figurarum solidis quæ corpora formis_
_Subdita sunt tactu, non translucent, sed opaca_
_In translucendi spacio ut super aera, nubes,_
_Lympida stagna undarum, et inania cætera debent_ {305.}
_Asperiora illis prope circumstantibus esse;_
_Ut distincta magis firmo cum lumine et umbra,_
_Et gravioribus ut sustenta coloribus, inter_
_Aerias species subsistant semper opaca:_
_Sed contra, procul abscedant perlucida, densis_ {310.}
_Corporibus leviora; uti nubes, aer, et undæ._
[Sidenote: XXXIII. Non duo ex cœlo lumina in tabulam æqualia.]
_Non poterunt diversa locis duo lumina eádem_
_In tabulâ paria admitti, aut æqualia pingi:_
_Majus at in mediam lumen cadet usque tabellam_
_Latius infusum, primis qua summa figuris_ {315.}
_Res agitur, circumque oras minuetur eundo:_
_Utque in progressu jubar attenuatur ab ortu_
_Solis, ad occasum paulatìm, et cessat eundo;_
_Sic tabulis lumen, tota in compage colorum,_
_Primo à fonte, minus sensim declinat eundo._ {320.}
_Majus ut in statuis, per compita stantibus urbis,_
_Lumen habent partes superæ, minus inferiores;_
_Idem erit in tabulis: majorque nec umbra, vel ater_
_Membra figurarum intrabit color, atque secabit:_
_Corpora sed circum umbra cavis latitabit oberrans:_ {325.}
_Atquè ita quæretur lux opportuna figuris,_
_Ut late infusum lumen lata umbra sequatur._
_Unde, nec immeritò, fertur Titianus ubique_
_Lucis et umbrarum Normam appellâsse Racemum._
[Sidenote: XXXIV. Album et nigrum.]
_Purum album esse potest propiusque magisque remotum:_ {330.}
_Cum nigro antevenit propiùs; fugit absq. remotum._
_Purum autem nigrum antrorsum venit usque propinquum._
_Lux fucata suo tingit, miscetque colore_
_Corpora, sicque suo, per quem lux funditur, aer._
[Sidenote: XXXV. Colorum reflectio.]
_Corpora juncta simul, circumfusosque colores_ {335.}
_Excipiunt, propriumque aliis radiosa reflectunt._
[Sidenote: XXXVI. Unio colorum.]
_Pluribus in solidis liquida sub luce propinquis,_
_Participes, mixtosque simul decet esse colores._
_Hanc Normam Veneti pictores ritè sequuti,_
_(Quæ fuit antiquis corruptio dicta colorum)_ {340.}
_Cùm plures opere in magno posuêre figuras;_
_Nè conjuncta simul variorum inimica colorum_
_Congeries formam implicitam, et concisa minutis_
_Membra daret pannis, totam unamquamque figuram_
_Affini, aut uno tantùm vestire colore,_ {345.}
_Sunt soliti; variando tonis tunicamq. togamq._
_Carbaseosque sinus, vel amicum in lumine et umbra_
_Contiguis circum rebus sociando colorem._
[Sidenote: XXXVII. Aër interpositus.]
_Qua minus est spacii aërii, aut quà purior aër,_
_Cuncta magis distincta patent, speciesq. reservant:_ {350.}
_Quâque magis densus nebulis, aut plurimus aër_
_Amplum inter fuerit spatium porrectus, in auras_
_Confundet rerum species, et perdet inanes._
[Sidenote: XXXVII. Distantiarum relatio.]
_Anteriora magis semper finita, remotis_
_Incertis dominentur et abscedentibus, idque_
_More relativo, ut majora minoribus extent._ {355.}
[Sidenote: XXXIX. Corpora procul distantia.]
_Cuncta minuta procul massam densantur in unam;_
_Ut folia arboribus sylvarum, et in æquore fluctus._
[Sidenote: XL. Contigua et dissita. XLI. Contraria
extrema fugienda. XLII. Tonus et color varii.]
_Contigua inter se coëant, sed dissita distent,_
_Distabuntque tamen grato, et discrimine parvo._ {360.}
_Extrema extremis contraria jungere noli;_
_Sed medio sint usque gradu sociata coloris._
_Corporum erit tonus atque color variatus ubique;_
_Quærat amicitiam retro; ferus emicet ante._
[Sidenote: XLIII. Luminis delectus.]
_Supremum in tabulis lumen captare diei,_ {365.}
_Insanus labor artificum; cùm attingere tantùm_
_Non pigmenta queant: auream sed vespere lucem;_
_Seu modicùm mane albentem; sive ætheris actam_
_Post hyemem nimbis transfuso sole caducam;_
_Seu nebulis fultam accipient, tonitruque rubentem._ {370.}
[Sidenote: XLIV. Quædam circa praxim.]
_Lævia quæ lucent, veluti crystalla, metalla,_
_Ligna, ossa, et lapides; villosa, ut vellera, pelles,_
_Barbæ, aqueique oculi, crines, holoserica, plumæ;_
_Et liquida, ut stagnans aqua, reflexæque sub undis_
_Corporeæ species, et aquis contermina cuncta,_ {375.}
_Subter ad extremum liquidè sint picta, superque_
_Luminibus percussa suis, signisque repostis._
[Sidenote: XLV. Campus tabulæ. XLVI. Color vividus, non
tamen pallidus.]
_Area, vel campus tabulæ vagus esto, levisque_
_Abscedat latus, liquidèque bene unctus amicis_
_Tota ex mole coloribus, unâ sive patellâ;_ {380.}
_Quæque cadunt retro in campum, confinia campo._
_Vividus esto color, nimio non pallidus albo;_
_Adversisque locis ingestus plurimus ardens:_
_Sed levitèr parcèque datus vergentibus oris._
[Sidenote: XLVII. Umbra. XLVIII. Ex una patella sit
tabula.]
_Cuncta labore simul coëant, velut umbrâ in eâdem._ {385.}
_Tota sit tabula ex unâ depicta patellâ._
[Sidenote: XLIX. Speculum pictorum magister.]
_Multa ex naturâ speculum præclara docebit;_
_Quæque procul sero spatiis spectantur in amplis._
[Sidenote: L. Dimidia figura, vel integra ante alias.]
_Dimidia effigies, quæ sola, vel integra plures_ {390.}
_Ante alias posita ad lucem, stat proxima visu,_
_Et latis spectanda locis, oculisque remota,_
_Luminis umbrarumque gradu sit picta supremo._
[Sidenote: LI. Effigies.]
_Partibus in minimis imitatio justa juvabit_
_Effigiem, alternas referendo tempore eodem_
_Consimiles partes; cum luminis atque coloris_ {395.}
_Compositis, justisque tonis; tunc parta labore_
_Si facili et vegeto micat ardens, viva videtur._
[Sidenote: LII. Locus tabulæ. LIII. Lumina lata. LIV.
Quantitas luminis loci in quo tabula est exponenda.]
_Visa loco angusto tenerè pingantur, amico_
_Juncta colore, graduque; procul quæ picta, feroci_
_Sint et in æquali variata colore, tonoque._ {400.}
_Grandia signa volunt spacia ampla, ferosque colores._
_Lumina lata, unctas simul undique copulet umbras_
_Extremus labor. In tabulas demissa fenestris_
_Si fuerit lux parva, color clarissimus esto:_
_Vividus at contra, obscurusque, in lumine aperto._ {405.}
[Sidenote: LV. Errores et vitia picturæ.]
_Quæ vacuis divisa cavis, vitare memento;_
_Trita, minuta, simul quæ non stipata dehiscunt;_
_Barbara, cruda oculis, rugis fucata colorum,_
_Luminis umbrarumque tonis æqualia cuncta;_
_Fœda, cruenta, cruces, obscœna, ingrata, chimeras,_ {410.}
_Sordidaque et misera, et vel acuta, vel aspera tactu;_
_Quæque dabunt formæ, temerè congesta, ruinam,_
_Implicitas aliis confundent mixtaque partes._
[Sidenote: LVI. Prudentia in pictore.]
_Dumque fugis vitiosa, cave in contraria labi_
_Damna mali; vitium extremis nam semper inhæret._ {415.}
[Sidenote: LVII. Elegantium idea tabularum.]
_Pulchra gradu summo, graphidos stabilita vetustæ_
_Nobilibu signis, sunt grandia, dissita, pura,_
_Tersa, velut minimè confusa, labore ligata,_
_Partibus ex magnis paucisque efficta, colorum_
_Corporibus distincta feris, sed semper amicis._ {420.}
[Sidenote: LVIII. Pintor tyro.]
_Qui bene cœpit, uti facti jam fertur habere_
_Dimidium; picturam ita nil, sub limine primo_
_Ingrediens, puer, offendit damnosius arti,_
_Quàm varia errorum genera, ignorante magistro,_
_Ex pravis libare ~Typis~ mentemque veneno_ {425.}
_Inficere in toto quod non abstergitur ævo._
[Sidenote: LIX. Ars debet servire pictori non pictor arti.]
_Nec graphidos rudis artis adhuc citò qualiacunque_
_Corpora viva super, studium meditabitur, ante_
_Illorum quam symmetriam, internodia, formam_
_Noverit, inspectis, docto evolvente magistro,_ {430.}
_~Archetypis~, dulcesque dolos præsenserit artis._
_Plusque manu ante oculos quam voce docebitur usus._
_Quære artem quæcumque juvant; fuge quæque repugnant._
[Sidenote: LX. Oculos recreant diverstias et operis facilitas, quæ
speciatim ars dictur.]
_Corpora diversæ naturæ juncta placebunt;_
_Sic ea quæ facili contempta labore videntur:_ {435.}
_Æthereus quippe ignis inest et spiritus illis;_
_Mente diu versata, manu celeranda repenti._
_Arsque laborque operis grata sic fraude latebit:_
_Maxima deinde erit ars, nihil artis inesse videri._
[Sidenote: LXI. Archetypus in mente apographum in tela.]
_Nec prius inducas tabulæ, pigmenta colorum,_ {440.}
_Expensi quàm signa typi stabilita nitescant,_
_Et menti præsens operis sit pegma futuri._
[Sidenote: LXII. Circinus in oculis.]
_Prævaleat sensus rationi, quæ officit arti_
_Conspicuæ; inque oculis tantummodo circinus esto._
[Sidenote: LXIII. Superbia pictori nocet plurimùm.]
_Utere doctorum monitis, nec sperne superbus_ {445.}
_Discere, quæ de te fuerit sententia vulgi._
_Est cæcus nam quisque suis in rebus, et expers_
_Judicii, prolemque suam miratur amatque._
_Ast ubi consilium deerit sapientis amici,_
_Id tempus dabit, atque mora intermissa labori._ {450.}
_Non facilis tamen ad nutus, et inania vulgi_
_Dicta, levis mutabis opus, geniumque relinques:_
_Nam qui parte sua sperat bene posse mereri_
_Multivaga de plebe, nocet sibi, nec placet ulli._
[Sidenote: LXIV. γνῶθι σεαυτὸν. LXV. Quod mente
conceperis manu comproba.]
_Cumq. opere in proprio soleat se pingere pictor,_ {455.}
_(Prolem adeo sibi ferre parem natura suevit)_
_Proderit imprimis pictori γνῶθι σεαυτὸν,_
_Ut data quæ genio colat, abstineat que negatis._
_Fructibus utque suus nunquam est sapor, atque venustas_
_Floribus, insueto in fundo, præcoce sub anni_ {460.}
_Tempore, quos cultus violentus et ignis adegit:_
_Sic nunquam, nimio quæ sunt extorta labore,_
_Et picta invito genio, nunquam illa placebunt._
_Vera super meditando, manûs labor improbus adsit._
_Nec tamen obtundat genium, mentisq. vigorem._ {465.}
[Sidenote: LXVI. Matutinum tempus labori aptum.]
_Optima nostrorum pars matutina dierum,_
_Difficili hanc igitur potiorem impende labori._
[Sidenote: LXVII. Singulis diebus aliquid faciendum.
LXVIII. Affectus inobservati et naturales. LXIX. Non
desint pugillares.]
_Nulla dies abeat, quin linea ducta supersit._
_Perq. vias, vultus hominum, motusq. notabis_
_Libertate sua proprios, positasque figuras_
_Ex sese faciles, ut inobservatus, habebis._ {470.}
_Mox quodcumque mari, terris, et in aëre pulchrum_
_Contigerit, chartis propera mandare paratis,_
_Dum præsens animo species tibi fervet hianti._
_Non epulis nimis indulget pictura, meroque_ {475.}
_Parcit: amicorum nisi cum sermone benigno_
_Exhaustam reparet mentem recreata; sed inde_
_Litibus, et curis, in cœlebe libera vita,_
_Secessus procul à turba, strepituque remotos,_
_Villarum, rurisque beata silentia quærit._ {480.}
_Namque recollecto, totâ incumbente Minervâ,_
_Ingenio, rerum species præsentior extat;_
_Commodiusque operis compagem amplectitur omnem._
_Infami tibi non potior sit avara peculî_
_Cura, aurique fames, modicâ quam sorte beato,_ {485.}
_Nominis æterni, et laudis pruritus habendæ,_
_Condignæ pulchrorum operum mercedis in ævum._
_Judicium, docile ingenium, cor nobile, sensus_
_Sublimes, firmum corpus, florensque juventa,_
_Commoda res, labor, artis amor, doctusque magister;_ {490.}
_Et quamcumque voles occasio porrigat ansam,_
_Ni genius quidam adfuerit, sydusque benignum,_
_Dotibus his tantis, nec adhuc ars tanta paratur._
_Distat ab ingenio longè manus. Optima doctis_
_Censentur, quæ parva minus; latet omnibus error;_ {495.}
_Vitaque tam longæ brevior non sufficit arti._
_Desinimus nam posse senes, cùm scire periti_
_Incipimus, doctamque manum gravat ægra senectus;_
_Nec gelidis fervet juvenilis in artubus ardor._
_Quare agite, O juvenes, placido quos sydere natos_ {500.}
_Pacifera studia allectant tranquilla Minervæ;_
_Quosque suo fovet igne, sibique optavit alumnos!_
_Eja agite, atque animis ingentem ingentibus artem_
_Exercete alacres, dum strenua corda juventus_
_Viribus extimulat vegetis, patiensque laborum est;_ {505.}
_Dum vacua errorum, nulloque imbuta sapore_
_Pura nitet mens, et rerum sitibunda novarum,_
_Præsentes haurit species, atque humida servat._
[Sidenote: LXX. Ordo studiorum.]
_In geometrali priùs arte parumpèr adulti,_
_Signa antiqua super Graiorum addiscite formam;_ {510.}
_Nec mora, nec requies, noctuque diuque labori,_
_Illorum menti atque modo, vos donec agendi_
_Praxis ab assiduo faciles assueverit usu._
_Mox, ubi judicium emensis adoleverit annis,_
_Singula quæ celebrant primæ exemplaria classis,_ {515.}
_Romani, Veneti, Parmenses, atque Bononi,_
_Partibus in cunctis pedetentìm, atque ordine recto,_
_Ut monitum suprà est, vos expendisse juvabit._
_Hos apud invenit Raphael miracula summo_
_Ducta modo, veneresque habuit, quas nemo deinceps._ {520.}
_Quidquid erat formæ scivit Bonarota potenter._
_Julius à puero musarum eductus in antris,_
_Aonias reseravit opes, graphicâque poesi_
_Quæ non visa prius, sed tantùm audita poetis,_
_Ante oculos spectanda dedit sacraria Phœbi:_ {525.}
_Quæque coronatis complevit bella triumphis_
_Heroum fortuna potens, casusque decoros,_
_Nobilius reipsâ antiqua pinxisse videtur._
_Clarior ante alios Corregius extitit, ampla_
_Luce superfusa, circum coëuntibus umbris,_ {530.}
_Pingendique modo grandi, et tractando colore_
_Corpora. Amicitiamque, gradusque, dolosque colorum,_
_Compagemque ita disposuit Titianus, ut inde_
_Divus appellatus, magnis sit honoribus auctus,_
_Fortunæque bonis: quos sedulus Hannibal omnes_ {535.}
_In propriam mentem, atque modum mirâ arte coëgit._
[Sidenote: LXXI. Natura et experientia artem perficiunt.]
_Plurimus inde labor ~Tabulas~ imitando juvabit_
_Egregias, operumque ~Typos~; sed plura docebit_
_~Natura~ ante oculos præsens; nam firmat et auget_
_Vim genii, ex illâque artem experientia complet._ {540.}
_Multa supercilio quæ ~Commentaria~ dicent._
_Hæc ego, dum memoror subitura volubilis ævi_
_Cuncta vices, variisque olim peritura ruinis,_
_Pauca sophismata sum graphica immortalibus ausus_ {545.}
_Credere pieriis, Romæ meditatus: ad Alpes,_
_Dum super insanas moles, inimicaque castra_
_Borbonidum decus et vindex Lodoicus avorum,_
_Fulminat ardenti dextrâ, patriæque resurgens_
_Gallicus Alcides premit Hispani ora Leonis._ {550.}