Silá'y iwan nati't muling pagbalikán
ang tahanang dampa n~g mag-ináng hirang,
doo'y nag-iisá ang maysakít lamang
pagka't ang binata'y sandaling lumisan.
Samantala namáng siya'y nag-iisá
at nag-aantabáy sa anák na sintá,
libong panalan~gin ang sumaalala
upang magkapalad ang bunsong dalaga.
Aniya'y mangyaring ang hatíd na tahi
ay magíng mainam, doon sa may ari,
upang bayaran na, nang siya'y mádali
at huwag gabihín sa kanyáng pag-uwi.
Kaya't n~g mátanáw ang giliw na bunso'y
sumaligaya na ang sumikdóng puso,
n~guni't anóng lakí n~g dusang bumugso
nang makita niyang luha'y tumutulo.
Halos nápahiyaw at halos nátindíg
sa kinahihigáng sirasirang baníg,
na, sabay ang wikang--¿Anó, Teta? ¿Bakit?
¿anó ang nangyari't ikaw'y tumatan~gis?
--Iná ko! Iná ko! Tayo'y walang palad!--
ang sagót ni Teta't sabáy napayakap
sa giliw na iná--
--¿Anó't umiiyak
ka?--
--Akó'y sinuba niyong taong sukáb;
Pagka't di inamin ang haing pagsintá,
niyong walang budhí't taong palamara,
na kung kaya lamang nagpagawa palá
ay upang masunód ang masamang pita.
N~guni't nang tumangí akó't di umamin
ay pinagtangkaáng akó'y gahasain,
salamat na lamang at aking napigil
sa bilís n~g isang tampál na maríin.
Dito inihayag niyong binibini
ang lahát n~g bagay na m~ga nangyari,
dapwa'y sa gitna pa niyong pagsasabi
ay siyang pagdatíng n~g lilong lalaki.
Na tagláy sa loob ang paghigantihán
iyong binibining sa kanyá'y tumampál
ó kung dili kaya'y sa tulong n~g yaman
ay nasang bulagin ang m~ga magulang.
Pagka't di bihira ang amá ó iná
na pagkakatanáw sa munting halagá
ay silá pang agád ang nag-áabóy na
sa puri n~g isáng anák na dalaga.
Dapwa'y hindi pa man halos nakapasok
sa munting pintuan ang buhóng na loob
ay biglang náhinto, nan~giníg ang tuhod,
at munti na sanang siya'y nápaluhód.
Sapagka't nákitang sa kanyá ang titig
niyong nápatayong babaing maysakít ...
yaón ang babai na kanyáng inamís!...
yaón ang babaing sa kanyá'y nanalig!...
Ang pan~galan niya na may _dong_ kaugnáy
kung bukhín sa labi n~g m~ga upahán,
doon ay nádin~gíg sa bibíg ni Atang
na may halong n~gitn~git at dustang paghalay.
--Ang lalaking iyan--ang sabi ni Teta--
ang sa akin iná'y ibig gumahasa,
--Taong walang budhi!--aní n~g matanda--
¿at nan~gahás ka pa na dito'y magsadya?...
Di ka na nan~giming dito'y makaratíng
na akay n~g iyong pagnanasang halíng?
¿di ka na pinasok niyong salagimsím
kung sino ang iyóng tinangkang gahisín?
Nang dahil sa iyo: ang bukó'y bumuká't
nang magíng bulaklák ay agád nalantá,
at saka sa n~gayó'y pagnanasaan pa
na iyong halayin ang nipót na bun~ga?
Ang lalong masiba't may taksíl na loob
ay hihigtán mo pa kung sa pagkabuktót;
marahil námali, sa iyo, ang Diyos, ...
ginawa kang tao'y bagay magíng hayop!...
Marami pa sanang bubukhín sa bibíg
yaong bumabakás n~g matindíng sulít;
n~guni't nápahinto sapagka't nádin~gíg
ang guló sa daan; sigawa't paglait.
Sangdaang katao, humigít kumulang,
ang nagsisidatíng at naghihiyawan;
at ang bawa't isá'y may hawak na urang
na ipangbubugbóg sa kinagalitan.
¿Nasaan--anilá--iyang walang lin~gap,
taong mapang-apí sa m~ga mahirap?
Nádin~gíg ang gayón n~g mayamang oslák;
pinasók ang budhi n~g malakíng sindák.
Lumin~gaslin~gas na at sumulingsuling,
waring humahanap n~g dapat tun~guhin,
litó na ang isip, puso'y nalalagím,
pagka't nákilalang siya'y pápatayín.
Hindi na mangyaring siya'y makatanan
pagka't nalilibíd n~g tao ang bahay
at bawa't sandaling ipag-alinlan~gan
ay isáng lundág pa n~g kasakunaan.
Kaya't nang matantong wala nang pag-asa't
saan man tumun~go'y kamatayan niya,
nanikluhód agád sa haráp ni Ata't
humin~ging saklolo na iligtás siya.
¡Iyon ang mayamang sa tulong n~g pilak
ay laging umapí sa m~ga mahirap!
¡Iyon ang mayaman!... N~gayó'y nasisindák
sa haráp n~g m~ga palaging hinabág!...
Mákita ang gayón n~g babaing galít
na lunónglunó na ang dating maban~gis,
panasukang awa't ang dating inibig
ay pinapagkanlóng sa sulok n~g silíd.
Kisápmatá lamang, at, kung di'y nag-abot
ang kinagalita't ang m~ga may poot;
sandali na lamang at disi'y natapos
ang buhay n~g tao na mapangbusabos.