Isang bagong Creso kung sa kayamanan
at isang Atila sa kaugalian,
isang Carlo-Magno sa nauutusan
at Cingong alipin sa pinápasukan.
Walang karan~galang di nasa kaniya,
ang lahát ay daíg, sa m~ga pamansá,
walang linilin~gap na katwirang ibá
liban sa katwiran n~g kanyáng bituka.
Wikang kababayan, ay isang salita
na ang kahulugán, sa kanyá, ay bula;
¿kalahi, ay anó? ¿anó kung madusta
may salapi lamang na sukat mápala?
Sa loob n~g bahay na pinápasukang
gawaang tabako'y walang pakundan~gan
sa m~ga mahirap na nan~gag-aaráw
na kung pagmurahín ay gayón na lamang.
N~guni't kung sa haráp n~g namumuhunan
ay piping mistula at mababang asal,
sumagót pa'y waring binibining banál
na hindi marunong magtaás n~g tanáw.
Itó ang ginoong sa dukha ay hari
datapwa'y alipin niyóng may salapi,
at siya rin namán ang taong mayari
n~g m~ga gawaing kay Teta'y patahi.
Siya'y, nagpagawa sa ating dalaga
n~guni't hindi dahil kailan~gan niya,
kung hindi sapagka't ang tagláy na gandá
niyong binibini'y kanyáng pinipita.
Yao'y isáng silo, laláng at pakana
upang maihayag ang tagláy na nasa,
ang nasang mahalay na palaging gawa
sa m~ga dalagang kanyáng manggagawa.
Kaya't nang mákitang si Teta'y dumating
na dalá sa kamáy ang m~ga tahiin
ay agad iniwan ang m~ga kapiling
na m~ga upaháng sa kanyá'y nádaíng.
At biglang tinapos ang kaniláng usap
sa wikang gahasa na lubhang matigás:
--Kung hindi sang-ayon--aniya--sa awás
sa upa, ay dapat na kayó'y lumayas.
At ang kakulan~gán ninyóng inuusig
ay di mangyayaring bayaran pa, kahit
magsakdál. Sulong na, at baka mag init
pa ang aking ulo, kayó'y máhagupít.
Masabi ang gayón, ay agád iniwan
ang m~ga kapulong na kanyáng upahán,
at saka tinun~go ang kinalalagyán
n~g ating dalagang di lubhang nag-antáy.
Datapwa'y hindi man nakuhang minasíd
ang pagkakayari n~g pagawang damít,
agád inialók ang kanyáng pag-ibig
na wari ay batang matakaw at sabík.
Sa wikang malambót ay inisáisá
ang maraming yamang ihahandóg niya
--Tangapín mo lamang inéng yaríng sintá'y
di na kailan~gan ang maghanap ka pa,
--Mahál na ginoo--anáng binibini--
nagkámali ka po sa hain mong kasi,
akó'y maralita't walang yamang iwi,
n~guni't di marunong magbilí n~g puri.
Ang pag-ibig ko po'y di siyang dahilán
kung kaya nárito sa iyong harapán,
akó'y náparito n~g upang mákamtán,
ang sapát na upa sa gawa kong tagláy.
Ipagpatawad po kung di ko matanggáp
ang inihahain na iyong pagliyag,
may kapantáy ka po, ikáw ay humanap,
at huwag habagín ang gaya kong hamak.
--Oo't mangyayari ang iyong tinuran
na akó'y humanap n~g aking kapantáy
kung hindi n~ga sana, ang nálalarawan,
dini sa puso ko'y larawan mo Tetay.
Iyong pag-isipin: ikáw ay magandá,
sa iyo'y di bagay ang maghirap ka pa;
n~guni't kung tanggapín ang aking pagsintá
ay masusunód mo ang lahát n~g pita.
Ikáw magíng akin, at bukas na bukas,
may bahay kang bató't sarisaring hiyas,
may sasakyán ka pa't hindi maglalakád,
at salaping labis sa gugol mong lahát.
Mádin~gíg ang gayón n~g ating dalaga'y
nagtindíg sa upo, ang mukha'y namulá,
at biglang naparam sa noong magandá
iyong kaamuang laging dinádalá.
--Di ko akalain--ang wikang matigás--
na ikáw'y mámali sa iyong pangmalas;
akala mo yata'y sapagka't mahirap
ay nárarapa na sa ningníng n~g pilak?
Akó'y marálita, at kung di gamitin
ang munti kong lakás ay hindi kakain,
datapwa'y libo mang hirap ang danasin,
ang handóg mong sintá'y hindi maaamin.
Di ko kailan~gan ang magandáng hiyas,
ni ang titiraháng bahay na mataás ...
ang buntón n~g yama'y pisanin mang lahát ...
walang kabuluhán sa aking paglin~gap.
¿Ang kataasan ba nitóng batóng bahay
ay tataas kaya sa pulang kakamtán?
¿at ang m~ga ningníng n~g hiyas at yama'y
makatakíp kaya sa puring hahapay?
Kung ang karan~gala'y hindi mo kilalá't
ang pilak, sa iyo, siyang mahalagá;
unawain mo pong sa aking pangtaya'y
sa salapi't hiyas ang puri ay una.
Sapagka't ang tao, kahit na mayaman,
kapag walang puri'y walang kabuluhán,
¿aanhín ang hiyas, ang pilak, ang bahay
kung akó'y yagít na't yúyurakyurakan?
Mahan~ga'y ganitóng dukha't nasasalát,
may kapuwa tao, kahit m~ga hamak,
at hindi pasasang baluti n~g hiyas
at wala n~g linis ang dan~gál na hawak.
--Mataas mag-wika--
--Talagáng mataas
kapag dinudusta ang isang mahirap
na may pagmamahál sa puring inin~gat;
nariyan ang tahi, antáy ko ang bayad.
--¿Ang bayad? kung ikáw sa aki'y iibig
hindi lamang tumbás ang ipakakamít,
datapwa kung hindi, ay ipagkakaít
ang sampu n~g upa sa m~ga náhatíd.
Mádin~gíg ang gayón n~g ating dalaga
ay halos nanglumó, ang puso, sa dusa,
sapagka't sumagi sa kanyáng alala
na hindi kakain ang salantang iná.
Kaya't namalisbís sa matá ang luha,
at sumabudhi na ang magmakaawa,
n~guni,t ang kausap na ma'y maling nasa
ay hindi dumin~gig sa anó mang wika.
Subali't nag-ulól sa pakikiusap
na siya'y lin~gapin sa haing pagliyag,
at sinamahan pa ang balang marahás
n~g kapan~gahasang gahasai't sukat.
Dapwa'y nang dulugín, sa kinátayuán,
ang ating dalagang nag-íisá lamang,
itó'y ay lumayo't ang lilong mayaman
ay pinapagkamít n~g mariíng tampál.
--Iyan ang marapat sa isáng kuhila
na di gumagalang sa bawa't mahina
upang matuto kang huwag gumahasa
sa hindi pumayag sa buhóng mong nasa.
Nang masabi iyon ay biglang iniwan
ang nahilóhilóng taksíl na mayaman,
saka nang sumapit sa pinto n~g daan
ay muling linin~gón ang pinangalin~gan.
--Walang budhi--anyá--Taong walang damdám!
Ikaw, kung tawagi'y: mayaman! maran~gal!
n~guni't walang kayang gipití't tamban~gán
kung hindi ang dukhang walang kakayahán.
Iwan natin siya sa kanyáng pag-uwi
na ang nagíng bao'y isáng dalamhati,
at ang unawain ay ang m~ga sawi
na _anák paggawa_ na namimighati.