Malaonlaón pa bago nahanganán
ang gayóng kasaráp na pag-uusapan,
hangáng sa natapos ang tahi ni Tetay
at siya'y nagbihis
nang upang madalá sa paghahatirán
at kanyáng masin~gíl
ang ipamimili n~g ikabubuhay.
Kanyáng pinagyaman ang gawang tahii't
kay Pedro'y hinin~gi ang siya'y hintaín
upang may magbantáy sa ináng náhimbíng
sa pagkakatulog;
at nang may lumin~gap at sukat tumin~gín
(samantalang wala)
sa kanyáng may sakít, sakaling mágisáng.
Si Pedro'y naiwa't (Si Tetay sumaglít,
na, sa isáng kamáy, ang baluta'y kipkíp)
n~guni't di naglao't si Ata'y nagtindíg
sa kinahihigán,
pagka't hindi tulóg, gaya n~g sinambít
n~g anák na giliw,
at inantáy lamang na itó'y umalís.
[Larawan: Binata't dalaga'y kapuwa naiwan
na magkaagapay sa kinauupan;
kapuwa tahimik, kapuwa alan~gán
at kapuwa mandin nagkakahiyaan,
gayóng magkalapít sa isáng luklukan.--(Pág. 35)]
Kaniyang tinikís na silá'y lisanin
upáng mákausap ang binata natin,
dahil sa mula pa nang kanyáng malining
ang pagsisintahan
n~g dalawáng pusong pinakagigiliw
ay ibig na niyang
ihayág ang isáng mahalagáng lihim.
Nagbalík sa dating kaniyang luklukan
at ang bagongtao'y pinakiusapang
dumin~gíg sandali sa madlang tuturan
na ukol sa lihim
niyong maralita't dukhang kabuhayan
niláng mag-iiná;
bagay na di taho n~g taong sino man.
--«Ang bálong si Ata, ang ulilang Teta,
ang babaing hapo, ang magandáng bata,
dalawáng mag-ináng mananahi kapwa;
itó lang ang laging
tan~ging kasagutang kakamtín sa bala
mong mapagtanun~gáng
kapit-bahay namin.--ang kay Atang wika.--
Datapwa't sino ma'y di nakababatíd
kung saan nangaling nang dito'y sumapit,
at kung anóng bagay ang siyang pumilít
na dito'y tumahán,
at kung anóng buhay na kasakitsakit
ang aming dinaán
kung kaya nangyaring sa dusa'y nagtiís.
Ikáw na kapwa ri't ulilang hinabág
n~g palalong yamang _sukál sa mahirap,_
ikáw na malapit mákaisáng palad
ni Teta kong sintá'y
dapat makabatíd kung saan nagbuhat
ang ginigiliw mo;
kung siya ay anó't kung kanino anák:
Akó'y isáng bukong kinandóng n~g san~gá
sa gitna n~g madlang ulayaw at sintá;
walang agam-agam, ang puso'y masayá,
walang munting kilos
na hindi kaulóng ang madlang ligaya,
ang madlang paglin~gap
n~g amáng masuyo't m~ga kakilala.
Datapwa'y sumapit sa giliw kong bayan
ang isáng binatang anák n~g mayaman
at doo'y tumirá upang magparaan
n~g iláng panahón
sa gawang man~gaso't m~ga paglilibáng,
dalá palibhasa
na di kailan~gan ang maghanap buhay.
Siya ay bihasá't ugaling Maynila,
makiyas ang tindíg, mabikas magwika,
walang isáng bangít n~g pananalita
na malulusután
nang isáng tukuyi't handugán n~g nasa
sa n~galang pagsintáng
animo'y larawan n~g boong adhika.
¿Anó ang dadatnín n~g bata kong puso
sa gayóng katamís na m~ga pagsamo?...
akó'y nápalulong sa gawang sumuyo
at sa bisig niya'y
linagók ang tamís n~g madlang pan~gako
na di maglililo....
at di babayaang akó'y masiphayo.
Hangáng sa sumapit ang isáng panahóng
ang punlang pagsintá namí'y nagkausbóng
at akó'y iniwang sakbibi at kalong
n~g m~ga pan~gambá:
lipós agam agam, kipkíp n~g lingatong,
balót kahihiyán
sa madlang kilalá't sa amáng may ampón.
Nápalaot akó sa maraming hirap,
sa bawa't sandali puso'y alapaap,
wari sa sarili'y batíd na n~g lahát
ang kalagayan ko,
at ang aking lihim ay bantóg at kalát
sa boong bayanáng
handa sa pagkutya't diladilang libák.
Ang pakikisama't pakikipanayám
sa kasuyosuyong m~ga kaibigan
ay napawing lahát, aking iniwasan
sampung makiulóng
sa m~ga kaanak at madlang pininsan,
dahil sa takot ko,
na baka matanto yaóng kalagayan.
Sa gayón n~g gayón, araw ay dumatíng
na di na magawang itago ang lihim,
at sa pagkatakot sa amá kong giliw,
akó ay nagtanan;
dinalá ang munting hiyas at dámitin
upang mahanap ko
ang pinagsanglaán n~g puri't panimdím.
Aking pinagsadya nang upáng isamo
na kanyáng lin~gapin ang sariling dugo,
ang bun~gang malusog n~g aming pagsuyo,
n~guni't ... ¡ay n~g palad!
nang mátagpuán ko ang giliw n~g puso
ay walang tinamó
kung di ang pagdusta't madlang pagsiphayo:
Akó'y itinabóy sa kanyáng tahanan
at pinagkamít pa n~g wikang mahalay.
na, umanó'y, iyong bun~gang tinátagláy,
ay hindi kaniya,
at akó'y babaing walang karan~galan,
pagka't sa bala na
ay nakilaguyo't nakipagsintahan.
Kahit isáng mundó ang biglang bumagsák
ay di nakatulíg, sa akin, ang lagpák
nang kagaya niyong salitang masakláp
sa karan~galan ko;
akó'y bumulagta't ang diwa'y tumakas;
n~guni't nang magbalík
yaong pagkatao'y wala na ang sukáb.
Tinulun~gan akó sa gawang magtindíg
n~g isáng utusáng may tagláy na tubig,
at saka nang akó ... ¡sa laki n~g hapis!
ay namimighati,
sinabi sa aking dapat nang umalís
at doon ay walang
magpapahalagá sa pinag-uusig.
At sabáy sa gayóng wikang walang tuós,
pitong lilimahing pawang gintóng pulós
ang ibiníbigay at iniáabót
sa akin ... Bathala!...
yaón ang halagáng sa akin ay limós
niyong walang budhing
nag-abóy sa palad na kalunoslunos.
Matá ko'y nagdilím; hindi napaghaka
na ang kaharáp ko ay isáng alila,
aking sinungabán ang salaping handa't
saka inihagis
sa harapan niyóng taong alibugha,
na sabáy ang sabing:
akó'y di babaing walang puri't hiya.
Magmula na noon, akó ay naghanap.
upang ipaglaban ang buhay na salát;
akó ay nanahi hangáng sa nan~ganák
at ang sintáng bunso,
na n~gayó'y tangulan sa madla kong hirap,
ay nagíng tao na
at siya'y nagtanáw n~g unang liwanag.
Kaya't iyang bukong iyong linalan~git
ay anák n~g isáng mayamang malupít
at itóng kaharáp ay isáng nagkamít
n~g n~galang buhaghág,
pagka't di nagawang ang puri'y iligpít
at naipaglaban
sa gahasang udyók n~g isáng pag-ibig.
N~gayóng talós mo na ang lihim n~g buhay
nitóng pinara mong tunay na magulang
at n~gayóng talós din ang pinanggalin~gan
ni Teta mong sintá,
ikáw ang magsabi, kung ang pagmamahál
na tinátagláy mo'y
marapat ó hindi magbago n~g kulay.»
Sa gayóng tinuran, si Pedro'y nagwika,
na tutóp ang dibdíb--Dan~ga't magagawa
na pagibayuhin ang sintáng alaga,
dapat pong alamíng,
dinagdagán sana, pagka't naunawa
ang inyóng tiniís
sa laláng n~g isáng lalaking kuhila.
¿Sino ang may sala: ang pusong naghandóg
n~g isáng matapát at boong pag-irog
ó ang nagkuhila, dumaya't umayop
sa nagkatiwala?
Kung sa ganáng akin, ang dapat mahulog
sa lusak n~g kutya'y
ang sa kanyáng dugo'y natutong lumimot.
--Salamat, anák ko,--ang putol ni Atang--
at di ka kagaya n~g ibang isipan;
magíng awa, kahit, ang iyong tinuran
ay nagpapahayag
na sa iyong piling ay di sisilayan
ang giliw kong bunso
n~g isáng pagdusta sa pinanggalin~gan.