Navigations, Voyages, Traffiques, and Discoveries in EASTERN EUROPE

Part of an Epistle written by one Yuo of Narbona vnto the Archbishop of

Burdeaux, containing the confession of an Englishman as touching the

barbarous demeanour of the Tartars, which had liued long among them, and

was drawen along perforce with them in their expedition against Hungarie:

Recorded by Mathew Paris in the yere of your Lord 1243.

The Lord therefore being prouoked to indignation, by reason of this and

other sinnes committed among vs Christians, is become, as it were, a

destroying enemie, and a dreadful auenger. This I may iustly affirme to be

true, because an huge nation, and a barbarous and inhumane people, whose

law is lawlesse, whose wrath is furious, euen the rod of Gods anger,

ouerrunneth, and vtterly wasteth infinite countreyes, cruelly abolishing

all things where they come, with fire and sword. And this present Summer,

the foresayd nation, being called Tartars, departing out of Hungarie, which

they had surprised by treason, layd siege vnto the very same towne, wherein

I my selfe abode, with many thousands of souldiers: neither were in the

sayd towne on our part aboue 50. men of warre, whom, together with 20.

cros-bowes, the captaine had left in garrison. All these, out of certeine

high places, beholding the enemies vaste armie, and abhorring the beastly

crueltie of Antichrist his complices, signified foorthwith vnto their

gouernour, the hideous lamentations of his Christian subiects, who suddenly

being surprised in all the prouince adioyning, without any difference or

respect of condition, fortune, sexe, or age, were by manifolde cruelties,

all of them destroyed with whose carkeises, the Tartarian chieftains, and

their brutish and sauage followers, glutting themselues, as with delicious

cates, left nothing for vultures but the bare bones. And a strange thing it

is to consider, that the greedie and rauenous vultures disdeined to praye

vpon any of the reliques, which remained. Olde, and deformed women they

gaue, as it were for dayly sustenance, vnto their Canibals; the beautifull

deuoured they not, but smothered them lamenting and scritching, with forced

and vnnaturall rauishments. Like barbarous miscreants, they quelled virgins

vnto death, and cutting off their tender paps to present for deinties vnto

their magistrates, they engorged themselues with their bodies.

Howbeit, their spials in the meane time discrying from the top of an highe

mountaine the Duke of Austria, the king of Bohemia, the Patriarch of

Aquileia, the Duke of Carinthia, and (as some report) the Earle of Baden,

with a mightie power, and in battell aray, approching towards them, that

accursed crew immediately vanished, and all those Tartarian vagabonds

retired themselues into the distressed and vanquished land of Hungarie who

as they came suddenly, so they departed also on the sudden which their

celeritie caused all men to stand in horrour and astonishment of them. But

of the sayd fugitiues the prince of Dalmatia tooke eight, one of which

number the Duke of Austria knew to be an English man, who was perpetually

banished out of the Realme of England, in regard of certaine notorious

crimes by him committed. This fellow, on the behalfe of the most

tyrannicall king of the Tartars, had bene twise, as a messenger and

interpreter, with the king of Hungarie, menacing and plainely foretelling

those mischiefes which afterward happened, vnlesse he would submit himselfe

and his kingdome vnto the Tartars yoke. Well, being allured by our Princes

to confesse the trueth, he made such oathes and protestations, as (I

thinke) the deuill himselfe would haue beene trusted for. First therefore

he reported of himselfe, that presently after the time of his banishment,

namely about the 30. yere of his age, hauing lost all that he had in the

citie of Acon at Dice, euen in the midst of Winter, being compelled by

ignominious hunger, wearing nothing about him but a shirt of sacke, a paire

of shooes, and a haire cappe onely, being shauen like a foole, and vttering

an vncoth noise as if he had bene dumbe, he tooke his iourney, and and so

traueiling many countreyes, and finding in diuers places friendly

entertainment, he prolonged his life in this maner for a season, albeit

euery day by rashnesse of speech, and inconstancie of heart, he endangered

himselfe to the deuill. At length, by reason of extreame trauaile, and

continuall change of aire and of meats in Caldea, he fell into a greuious

sicknesse, insomuch that he was wearie of his life. Not being able

therefore to go forward or backeward, and staying there a while to refreshe

himselfe, he began (being somewhat learned) to commend to writing those

wordes which hee heard spoken, and within a short space, so aptly to

pronounce, and to vtter them himselfe, that he was reputed for a natiue

member of that countrey: and by the same dexteritie he attained to manie

languages. This man the Tartars hauing intelligence of by their spies, drew

him perforce into their societie and being admonished by an oracle or

vision, to challenge dominion ouer the whole earth, they allured him by

many rewards to their faithfull seruice, by reason that they wanted

interpreters. But concerning their maners and superstitions, of the

disposition and stature of their bodies, of their countrey and maner of

fighting &c, he protested the particulars following to be true: namely,

that they were aboue all men, couetous, hasty, deceitfull, and mercilesse:

notwithstanding, by reason of the rigour and extremitie of punishments to

be inflicted vpon them by their superiours, they are restreined from

brawlings, and from mutuall strife and contention. The ancient founders and

fathers of their tribes, they call by the name of gods, and at certaine set

times they doe celebrate solemne feasts vnto them, many of them being

particular, & but foure onely generall. They thinke that all things are

created for themselues alone. They esteeme it none offence to exercise

cruelty against rebels. They be hardie and strong in the breast, leane and

pale-faced, rough and huf-shouldered, hauing flatte and short noses, long

and sharpe chinnes, their vpper iawes are low and declining, their teeth

long and thinne, their eyebrowes extending from their fore-heads downe to

their noses, their eies inconstant and blacke, their countenances writhen

and terrible, their extreame ioynts strong with bones and sinewes, hauing

thicke and great thighes, and short legs, and yet being equall vnto vs in

stature: for that length which is wanting in their legs is supplied in the

vpper parts of their bodies. Their countrey in olde time was a land vtterly

desert and waste, situated far beyond Chaldea, from whence they haue

expelled Lions, Beares, & such like vntamed beasts with their bowes, and

other engines. Of the hides of beasts being tanned, they vse to shape for

themselues light, but yet impenetrable armour. They ride fast bound to

their horses, which are not very great in stature, but exceedingly strong,

and mainteined with little prouender. They vse to fight constantly and

valiantly with iauelines, maces, battle axes, and swords. But specially

they are excellent archers, and cunning warriers with their bowes. Their

backs are slightly armed, that they may not flee. They withdraw not

themselues from the combate, till they see the chiefe Standerd of their

Generall giue backe. Vanquished, they aske no fauour and vanquishing, they

shew no compassion. They all persist in their purpose of subduing the whole

world vnder their owne subiection, as if they were but one man, and yet

they are moe then millions in number. They haue 60000. Courriers, who being

sent before vpon light horses to prepare a place for the armie to incampe

in, will in the space of one night gallop three days iourney. And suddenly

diffusing themselues ouer an whole prouince, and surprising all the people

thereof vnarmed, vnprouided, dispersed, they make such horrible slaughters

that the king or prince of the land inuaded, cannot finde people sufficient

to wage battell against them, and to withstand them. They delude all people

and princes of regions in time of peace, pretending that for a cause which

indeed is no cause. Sometimes they say, that they will make a voyage to

Colen, to fetch home the three wise kings into their owne countrey;

sometimes to punish the auarice and pride of the Romans, who oppressed them

in times past, some times to conquere barbarous and Northren nations;

sometimes to moderate the furie of the Germans with their owne meeke

mildnesse; sometimes to learne warlike feats and stratagems of the French;

sometimes for the finding out of fertile ground to suffice their huge

multitudes; sometimes again in derision they say, that they intend to goe

on pilgrimage to S. Iames of Galicia. In regard of which sleights and

collusions certaine vndiscreet gouernors concluding a league with them,

haue granted them free passage thorow their territories, which leagues

notwithstanding being violated, were an occasion of ruine and destruction

vnto the foresayd gouernours, &c.

* * * * *

Libellus historicus Ioannis de Plano Carpini, qui missus est Legatus ad

Tartaros anno Domini 1246. ab Innocentio quarto Pontifice maximo. Incipit

Prologus in librum Tartarorum.

Omnibus Christi fidelibus ad quos præsens scriptum peruenerit, frater

Ioannes de Plano Carpini ordinis fratrum minorum, Apostolicæ sedis Legatus,

nuncius ad Tartaros et nationes alias Orientis, Dei gratiam in præsenti, et

gloriam in futuro, et de inimicis suis gloriam triumphalem. Cum ex mandato

sedis apostolicæ iremus ad Tartaros et nationes alias Orientis, et sciremus

Domini Papæ et venerabilium Cardinalium voluntatem, eligimus prius ad

Tartaros profiscisci. Timebamus enimne per eos in proximo ecclesiæ Dei

periculum immineret. Et quamuis à Tartaris et alijs nationibus timeremus

occidi, vel perpetuo captiuari, vel fame, siti, algore, æstu, contumelia,

et laboribus nimijs, et quasi vltra vires affligi (quæ omnia multo plusquam

prius credidimus, excepta morte vel captiuitate perpetua nobis

multipliciter euenerunt) non tamen pepercimus nobis ipsis, vt voluntatem

Dei secundum Domini papæ mandatum adimplere possemus, et vt proficeremus in

aliquo Christianis, vt saltem scita veraciter voluntate et intentione

ipsorum, possemus illam patefacere Christianis, ne forte subito irruentes

inuenirent eos imparatos, sicut peccatis hominum exigentibus alia vice

contigit: et fecerunt magnam stragem in populo Christiano. [Sidenote: Annus

& 4 menses & amplius.] Vnde quæcunque pro vestra vtilitate vobis scribimus

ad cautelam, tanto securius credere debetis, quanto nos cuncta vel ipsi

vidimus oculis nostris, qui per annum et quatuor menses et amplius,

ambulauimus per ipsos et cum ipsis, ac fuimus, inter eos, vel audiuimus à

Christianis qui sunt inter eos captiui, et vt credimus fide dignis.

Mandatum etiam à supremo pontifice habebamus, vt cuncta, perscrutaremur et

videremus omnia diligenter. [Sidenote: Frater Benedictus Polonus comes

Ioannis de Plano Carpini.] Quod tam nos quam frater Benedictus eiusdem

ordinis qui nostræ tribulationis fuit socius et interpres fecimus studiose.

De terra Tartarorum, situ, qualitate & dispositione aeris in eadem. Cap. 1.

Volentes igitur facta scribere Tartaroram, vt lectores facilius valeant

inuenire, hoc modo per capitula describemus. Primo quidem dicemus de terra.

Secundo de hominibus. Tertio de ritu. Quarto de moribus. Quinto de ipsorum

imperio. Sexto de bellis. Septimo de terris quas eorum dominio

subiugauerant. Octauo quomodo bello occurratur eisdem. De terra possumus

hoc modo tractare. In principio quidem dicemus de situ ipsius: secundo de

qualitate: tertio de dispositione aeris in eadem. Terra vero prædicta est

in ea posita parte Orientis in qua oriens sicut credimus coniungitur

Aquiloni. [Sidenote: Al. Solanganorum. Oceauns ab Aquilone.] Ab Oriente

autem est terra posita. Kyraiorum et etiam Solangorum: à meridie sunt terræ

Saracenorum inter Occidentem et Meridiem Huyrorum. Ab Occidente prouincia

Naymanorum; ab Aquilone mari oceano circundatur. Hæc vero in parte aliqua

est nimium montuosa, et in aliqua est campestris, sed fere tota adimxta

glarea, raro argillosa, plurimum est arenosa. In aliqua parte terne sunt

aliquæ modicæ siluæ: alia vero est sine lignis omnino. Cibaria autem sua

decoquunt et sedent tam imperator quàm principes et alij ad ignem factum de

boum stercoribus et equorum. Terra autem prædicta non est in parte

centesima fructuosa: nec etiam potest fructum portare nisi aquis

fluuialibus irrigetur. Sed aqua et riui ibidem sunt pauci: flumina vero

rarissima vnde ibidem villæ sunt paucæ; nec aliquæ ciuitates excepta vna,

quæ esse dicitur satis bona; [Sidenote: Syra orda, curia maior

imperatoris.] nos autem non vidimus illam, sed fuimus prope ad dimidium

diem, cum apud Syram ordam essemus, quæ curia est maior imperatoris eorum.

Et licet aliàs infructuosa sit, quamuis non multum tamen competenter est

alendis pecoribus apta. Aer in ipsa est mirabiliter inordinatus. In media

etiam æstate quando in alijs partibus solet calor maximus abundare; ibi

sunt tonitrua magna et fulgura, ex quibus homines quam plurimi occiduntur.

[Sidenote: Maximæ niues in æstate in Tartaria.] Cadunt etiam ibi eodem

tempore maximæ niues. Ibi sunt etiam frigidissimorum ventorum tam maximes

tempestates, quod cum labore vix possunt homines aliquando equitare. Vnde

cum essemus apud ordam (sic enim stationes imperatoris apud eos et

principum appellantur) iacebamus in terra præ magnitudine venti prostrati,

et propter pulueris multitudinem videre minime poteramus. In ea etiam in

hyeme nusquam pluit, sed in æstate: et tam modicum, quod vix potest

aliquando puluerem et radices graminum madidare. [Sidenote: Grando maxima.]

Grando etiam ibi sæpe maxiina cadit. [Sidenote: Maxima inundatio exubita

grandinis resolutione.] Vnde eo tempore quando fuit electus, et in sede

regni poni debuit imperator, nobis in curia existentibus, tanta cecidit

grando, quod ex subita resolutione sicut plenius intelleximus, plusquam

centum et quadraginta homines in eadem curia fuerunt submersi. Res autem et

habitacula plura deducta fuerunt. Ibi est etiam in æstate subito magnus

calor, et repente maximum frigus. In hyeme vero in aliqua parte cadunt

maximæ niues, in alia autem paruæ. [Sidenote: Iter quinque mensium et

dinudij.] Et vt breuiter de terra concludam, magna est, sed aliter, sicut

vidimus oculis nostris, (quia per ipsam circuendam quinque mensibus et

dimidium ambulauimus) multo vilior est, quàm dicere valeamus.

De formis Tartarorum, de coniugio, vestibus et habitaculis eorum. Cap. 2.

Dicto de terra, de hominibus est dicendum. Primo quidem formas describemus

personarum. Secundò de ipsorum coniugio supponemus. Tertio de vestibus.

Quarto de habitaculis. Quinto de rebus eorum. Forma personarum ab hominibus

alijs est remota. Inter oculos enim et genas plusquam alij homines sunt

lati. Genæ etiam satis prominent à maxillis. Graciles sunt generaliter in

cingulo exceptis quibusdam paucis. Pene omnes sunt mediocris staturæ. Barba

fere omnibus minime crescit. Aliqui tamen in inferiori labio et in barba

modicos habent crines, quos minime tondent. Super verticem capitis in modum

clericorum habent coronas, et ab aure vna vsque ad aliam, ad latitudinem

trium digitorum similiter omnes radunt. Quæ rasuræ coronæ prædictæ

iunguntur. Super frontem etiam ad latitudinem duorum digitorum similiter

omnes radunt. Illos autem capillos qui sunt inter coronam et prætaxatam

rasuram crescere vsque ad supercilia sinunt. Et ex vtraque parte frontis

tondendo plusquam in medio crines faciunt longos: reliquos vero crines

permittunt crescere vt mulieres. De quibus faciunt duas cordas, et ligant

vnamquamque post aurem. Pedes etiam modicos habent. Vxores vero habet

vnusquisque quot potest tenere. Aliquis centum, aliquis quinquaginta,

aliquis decem, aliquis plures vel pauciores: et omnibus parentibus

generaliter iunguntur, excepta matre, filia, vel sorore ex eadem matre,

sororibus etiam ex patre: tamen et vxores patris post mortem ducere

possunt. Vxorem etiam fratris alter frater iunior post mortem vel alius de

parentela iunior ducere tenetur. Reliquas mulieres omnes sine vlla

differentia ducunt in vxores, et emunt eas valde pretiosè à parentibus

suis. Post mortem maritorum de facili ad secunda coniugia non migrant, nisi

quis velit suam nouercam ducere in vxorem. [Sidenote: Vestes.] Vestes autem

tam virorum quàm mulierum sunt vno modo formatæ. Pallijs, cappis vel

capputijs vel pellibus non vtuntur. Tunicas vero portant de Bukeramo,

purpura, vel Baldaquino in hunc modum formatas. A supremo vsque deorsum

sunt scissæ, quia ante pectus dupticantur. A latere vero sinistro vna, et

in dextris tribus ligaturis nectuntur, et in latere et in sinistro vsque ad

brachiale sunt scissæ. Pellicia cuiuscunque sunt generis in eundem modum

formantur: superius tamen pellicium exterius habet pilum, sed à

posterioribus est apertum. Habet autem caudulam vnam vsque ad genua retro.

Mulieres vero quæ sunt maritatæ habent tunicam valde amplam et vsque ad

terram ante scissam. Super caput vero habent vnum quid rotundum de

viminibus vel de cortice factum, quod in longum protenditur ad vnam vlnam,

et in summitate desinit in quadrum: et ab imo vsque ad summum in

amplitudine semper crescit, et in summitate habet virgulam vnam longam et

gracilem de auro vel de argento seu de ligno, vel etiam pennam: et est

assutum super vnum pileolum, quod protenditur vsque ad humeros.

Instrumentum prædictum est tectum de buccaramo, siue purpura vel

baldaquino: sine quo instrumento coram hominibus nunquam vadunt, et per hoc

ab alijs mulieribus cognoscuntur. Virgines autem et iuuenes mulieres cum

magna difficultate à viris suis possunt discerni: quum per omnia vestiuntur

vt viri. Pileola habent alia quàm aliæ nationes, quorum formam

intelligibiliter describere non valemus. [Sidenote: Tabernacula.] Stationes

rotundas habent in modum tentorij præparatas, de virgis et baculis

subtiliter factas. Supra vero in medio rotundam habent fenestram vnde lumen

ingreditur, et vt possit fumus exire: quia semper in medio ignem faciunt.

Parietes autem et tecta filtro sunt cooperta. Ostia etiam de filtro sunt

facta. Quædam stationes sunt magnæ, quædam paruæ, secundum dignitatem et

hominum paruitatem. Quædam soluuntur subito et reparantur et super somarios

deferuntur. Quædam dissolui non possunt, sed in curribus deferuntur.

Minoribus autem in curru ad deferendum vnus bos; maioribus tres vel

quatuor, vel etiam plures, vel quod est magis, sufficiunt ad portandum.

[Sidenote: Opes in pecore.] Quocunque vadunt siue ad bellum, siue alias,

semper illas deferunt secum. In animalibus sunt diuites valde: in camelis,

bobus, ouibus, capris, et equis. Iumentorum tantam habent multitudinem,

quantam non credimus habere totum mundum. Porcos et alias bestias minime

habent.

De cultu et de hijs quæ credunt esse peccata, et de diuinationibus et ritu

funeris eorum, et de purgationibus suorum peccatorum. Cap. 3.

Dicto de hominibus, dicendum est de ritu: de quo tractabimus in hunc modum.

Primo de cultu: secundo de hijs quæ credunt esse peccata: tertio de

diuinationibus, et purgationibus peccatorum: quarto de ritu funeris. Vnum

Deum credunt, quem credunt esse factorem omnium visibilium et inuisibilium.

Et credunt eum tam bonorum in hoc mundo quam pænarum esse factorem: non

tamen orationibus vel laudibus, aut ritu aliquo ipsum colunt. Nihilommus

habent idola quædam de filtro ad imaginem hominis facta; et illa ponunt et

vtraque parte ostij stationis, et subtus illa ponunt quiddam de filtro in

modum vberis factum, et illa credunt esse pecorum custodes, et eis

beneficium lactis et pullorum præstare. Alia vero faciunt de pannis

sericis, et illa multum honorant. Quidam ponunt illa in pulchro curru tecto

ante ostium stationis: et quicunque aliquid de illo curru furatur, sine

vlla miseratione occiditur. Duces, millenarij, et centenarij vnum semper

habent in medio stationis. Prædictis idolis offerunt primum lac omnis

pecoris et iumenti. Et cum primo comedere et bibere incipiunt, primo

offerunt eis de cibarijs et potu. Et cum bestiam aliquam occidunt, offerunt

cor Idolo quod est in curru in aliquo cypho, et dimittunt vsque mane, et

tunc auferunt de præsentia eius et decoquunt et manducant. Primo etiam

imperatori faciunt idolum, quod ponunt in curru, ante quam stationem

honorifice, sicut vidimus ante ordam imperatoris istius offerunt munera

multa. Equos etiam offerunt ei, quos nullus audet ascendere vsque ad

mortem. Alia etiam animalia eidem offerunt. Quæ vero occidunt ad

manducandum, nullum os ex eis confringunt, sed igni comburunt. Et etiam ad

meridiem tanquam Deo inclinant, et inclinare faciunt alios nobiles, qui se

reddunt eisdem. Vnde nuper contigit quod Michael, qui fuit vnus de magnis

ducibus Russiæ, cum iuisset ad se reddendum Bati, fecerunt eum prius inter

duos ignes transire: Post hoc dixerunt, quod ad meridiem Cyngis inclinaret.

Qui respondit, quod Bati et seruis suis inclinaret libenter, sed imagini

hominis mortui non inclinaret, quia non licet hoc facere Christianis. Et

cum sæpe diceretur, quod inclinaret, et nollet, mandauit ei prædictus per

filium Ieroslai, quod occideretur si non inclinaret. [Sidenote: Martyrium

Michaelis ducis Russiæ.] Qui respondit, quod potius vellet mori, quam hoc

faceret, quia non liceret. At ille satellitem vnum misit, qui tam diu

contra cor eum in ventre calce percussit, quousque deficeret. Tunc quidam

de suis militibus quia astabat confortans eum dixit: Esto robustus quia hæc

poena non diu tibi durabit, et statim sequetur gaudium sempiternum: post

hoc fuit caput eius cultello præcisum. Militi vero prædicto fuit caput

etiam cultello amputatum. Solem igitur lumina et ignem venerantur et

adorant, et aquam et terram, eis cibonim et potus primitias offerentes, et

mane potissime antequam comedant et bibant: quia de cultu Dei nullam legem

obseruant. Neminem cogunt suam fidem vel legem negare. Accidit tamen dum

adhuc nuper essemus in terra quod Andreas dux de Saruogle [Marginal note:

Vel, Sciruogle. Andreas dux Russiæ.] quæ est in Russia fuit apud Bati

accusatus, quod educeret equos Tartarorum de terra et venderet alias, et

cum tamen non esset probatum fuit, occisus: quod audiens iunior frater

eius, venit cum vxore occisi ad ducem prædictum Bati, volens supplicare, ne

terra tolleretur eisdem. Qui dixit par esse, quod vxorem fratris carnalis

prædicti duceret in vxorem: et mulieri præcepit ducere illum in virum

secundum consuetudinem Tartarorum. Qui respondit, quod prius vellet occidi,

quam faceret contra legem. At ille, nihilominous tradidit eam illi, quamuis

renuerat quantum posset: et duxerunt ambo in lecto, et posuerunt puerum

super illam plorantem et clamantem et cogerunt eos commisceri coactione non

conditionali, sed absoluta. [Sidenote: De superstitiosis traditionibus

eorum. [Greek: Ethelothraeskeia.]] Quamuis de iustitia facienda, vel

peccato, cauendo nullam habeant legem, nihilominus tamen habent aliquas

traditiones, quas dicunt esse peccata: quas confinxerunt ipsi et patres

eorum. Vnum est, cultellum figere in igne, vel etiam quocunque modo tangere

cum cultello: vel cum cultello extrahere carnes de caldario: iuxta ignem

etiam incidere cum securi. Credunt etiam quod sic auferri caput debeat

igni. Item appodiare se ad flagellum, cum quo percutitur equus: Ipsi enim

calcaribus non vtuntur. Item tangere flagellis sagittas. Item iuuenes aues

occidere, vel accipere: cum froeno equum percutere, Item os cum osse alio

frangere. Item lac vel aliquem potum vel cibum super terram effundere. In

statione mingere, sed si voluntarie facit occiditur: si autem aliter,

oportet quod pecunia soluatur incantatori, qui purificet eos: faciat etiam

stationem et ea quæ in ipsa sunt inter duos ignes transire. Sed antequam

sic purificetur nullus audet intrare vel aliquid de ipsa portare. Item si

alicui morsus imponitur, et deglutire non potest, et de ore suo eijcit eum,

fit foramen sub statione, et extrahunt per illud foramen, et sine vlla

misericordia occiditur. [Sidenote: [Greek: atheotaes].] Item si aliquis

calcat limen stationis alicuius ducis interficitur eodem modo. Et multa

habent similia, de quibus longum est narrare. Sed homines occidere, aliorum

terras inuadere, res aliorum accipere, quocunque iniusto modo fornicari,

alijs hominibus iniunari, facere contra Dei prohibitiones et Dei præcepta,

nullum est peccatum apud eos. De vita æterna et damnatione perpetua, nihil

sciunt. Credunt tamen quod post mortem in alio seculo viuant, greges

multiplicent, comedant, bibant, et alia faciant, quæ in hoc seculo à

viuentibus hominibus fiunt. Diuinationibus, augurijs, aruspicijs,

veneficijs, incantationibus multum intendunt. Et cum à dæmonibus ipsis

respondetur, credunt quod Deus ipsis loquatur, quem Deum vocant Itoga: sed

Comani Cham, id est, imperatorem ipsum appellant, quem mirabiliter timent

et reuerentur: ac oblationes offerunt multas, et primitias cibi et potus.

Secundum autem responsa ipsius faciunt vniuersa. [Sidenote: Cultus luna.]

In principio etiam lunationis vel plenilunio incipiunt quicquid noui agere

volunt. Vnde illam magnum imperatorem appellant, eique genua flectunt et

deprecantur. Solem dicunt esse matrem lunæ, eo quod lumen à sole recipiat.

Et vt breuiter dicam per ignem credunt omnia purificari. Vnde cum nuncij

veniunt ad eos, vel principes, vel qualescunque personæ, oportet ipsos et

munera quæ portant per duos ignes transire, vt purificentur. Item si cadit

ignis de coelo super pecora, vel super homines, quod ibidem sæpe contingit,

siue aliquid talium euenerit eis, per quod immundos seu infortunatos se

reputant, oportet similiter per incantatores mundari. Et quasi omnem spem

suam in talibus posuerunt. [Sidenote: Ritus funebris.] Quando aliquis eorum

infirmatur, ponitur in statione eius vna hasta, et contra illam filtrum

circumuoluitur nigrum: et ex tunc nullus audet alienus postes stationum

intrare. Et quando incipit agonizare, omnes recedunt ab eo; quoniam nullus

de ijs qui morti eius assistunt, potest ordam alicuius ducis vel

imperatoris vsque ad nouam lunationem intrare. Cum autem mortuus est, si

est de maioribus, sepelitur occultè in campo vbi placuerit: sepelitur autem

cum statione sedendo in medio eius, et ponunt mensam ante eum, et alueum

carnibus plenum, et cyphum lactis iumentini: Sepelitur autem cum eo vnum

iumentum cum pullo, et equus cum fræno et sella: et alium equum comedunt et

stramine corium implent, et super duo vel quatuor ligna altius ponunt, vt

habeat in alio mundo stationem vbi moretur, et iumentum de quo lac habeat,

et, possit sibi equos multiplicare, et equos etiam in quibus valeat

equitare. Aurum et argentum sepeliunt eodem modo cum ipso. Currus in quo

ducitur frangitur, et statio sua destruitur, nec nomen proprium eius vsque

ad tertium generationem audet aliquis nominare. Alius etiam est modus

sepeliendi quosdam maiores. Vaditur in campo occultè, et ibi gramma

remouent cum radicibus et faciunt foueam magnam, et in latere illius foueæ

faciunt vnam sub terra, et illum seruum quem habet dilectum ponunt sub eo,

qui iacet tam diu sub eo donec incipit agonizare, deinde extrahunt eum vt

valeat respirare, et sic faciunt ter. Et si euadet, postea est liber, et

facit quicquid ei placuerit, et est magnus in statione, ac inter parentes

illius. [Sidenote: Idem mos sepeliendi fere in Florida.] Mortuum autem

ponunt in foueam, quæ est in latere facta cum his quæ superius dicta sunt.

Deinde replent foueam quæ est ante foueam suam, et desuper gramina ponunt,

vt fuerant prius, ad hoc, ne locus vlterius vileat inueniri. Alia faciunt

vt dictum est. In terra eorum sunt coemeteria duo. Vnum in quo sepeliuntur

imperatores, duces et nobiles omnes: et vbicunque moriuntur, si congruè

fieri potest, illuc deferuntur. Sepelitur autem cum eis aurum et argentum

multum. Aliud est in quo sepeliuntur illi qui in Hungaria interfecti

fuerunt: multi enim ibidem occisi fuerunt. Ad illa coemeteria nullus audet

accedere præter custodes, qui ad custodiendum positi sunt ibidem. Et si

aliquis accesserit, capitur, spoliatur et verberatur, et valde malè

tractatur. Vnde nos ipsi nescientes intrauimus termmos coemeterij eorum qui

in Hungaria occisi fuerunt, et venerunt super nos sagittæ volantes: sed

quia eramus nuncij consuetudinem terræ nescientes, nos liberos dimiserunt

abire. [Sidenote: Lustrationes ritus.] Parentes autem et omnes alij qui

morantur in stationibus suis oportet purificari per ignem: quæ purificatio

fit hoc modo. Faciunt duos ignes et duas hastas ponunt iuxta ignes et vnam

cordam in summitate hastarum: et ligant super cordam illam quasdam

scissuras de buccharamo: sub qua corda et ligaturis inter illos duos ignes

transeunt homines, bestiæ et stationes: Et sunt duæ mulieres, vna hinc, et

alia inde aquam projicientes, et quædam carmina recitantes. Et si aliqui

currus ibi franguntur, vel etiam res ibi cadunt aliqus, incantatores

accipiunt. Et si aliquis occiditur à tonitruo, omnes illos homines qui

morantur in stationibus illis, oportet prædicto modo ignes transire.

Statio, lectus, filtra, currus, vestes, et quicquid talium habuerint, à

nullo tanguntur, sed tanquam immunda ab omnibus respuuntur.

De consuetudinibus bonis et malis et cibis eorum. Cap. 4.

Dicto de ritu, dicendum est de moribus: de quibus tractabimus hoc modo.

Primo dicemus de bonis, secundo de malis: tertio de consuetudinibus: quarto

de cibis. [Sidenote: Obedientia.] Prædicti homines, scilicet Tartari sunt

magis obedientes Dominis suis quàm aliqui homines in hoc mundo, siue

religiosi, siue seculares: et magis reuerentur eosdem: neque de facili

mentiuntur eis. Verbis ad inuicem rarò aut nunquam contendunt, factis verò

nunquam. Bella, rixæ, vulnera, homicidia inter eos non contingunt.

[Sidenote: Abstinentia.] Prædones et fures magnarum rerum non inueniuntur

inter eos. Vnde stationes et currus eorum, vbi habent thesauram suum setis

aut vectibus non firmantur. Si aliquæ bestiæ perduntur, quicunque inuenent

eas vel dimittit sic esse, vel ducit eas ad homines illos, qui positi sunt

ad hoc. Homines autem quorum sunt bestiæ apud eosdem illas requirunt, et

absque vlla difficultate recipiunt illas. [Sidenote: Comitas.] Vnus alium

satis honorat: et ad inuicem sunt satis familiares: Et cibaria quamuis

inter illos sint pauca, tamen inter se satis competenter communicant illa;

et satis sunt sufferentes. [Sidenote: Temperantia.] Vnde quum ieiunant vno

die vel duobus diebus nihil comedentes omninò de facili non videntur

impatientes, sed cantant et ludunt quasi comederunt bene. In equitando

multum sustinent frigus, et calorem nimium patiuntur. Non sunt homines

delicati. Inuidi ad inuicem non videntur. Inter eos quasi nulla placita

sunt: nullus alium spernit, sed iuuat et promouet quantum congruè potest.

[Sidenote: Castitas mulierum.] Mulieres eorum sunt castæ: nec de

impudicitia earum inter eas aliquid auditur. Verba tamen quædam ex eis in

ioco satis habent turpia et impudica. Seditiones verò inter eas rarò vel

nunquam audiuntur. Et quamuis multum inebrientur, in ebrietate sua tamen

verbis vel facto nunquam contendunt. [Sidenote: Insolencia aduersus

exteros.] Nunc de malis moribus eorum est supponendum. Superbissimi alijs

hominibus sunt, et despiciunt omnes: ideò quasi pro nihilo reputant, siue

nobiles sint, siue ignobiles. Vidimus euim in curia Imperatoris nobilem

virum Ieroslaum. magnum Ducem Russiæ, filium etiam Regis et Reginæ Georgiæ,

et Soldanos multos, duces etiam Soldanorum nullum honorem debitum recipere

inter eos. Sed Tartari qui erant eis assignati, quantumcunque erant viles,

antecedebant eos, et semper primum locum et summum tenebant: immò sæpè

oportebat eos post posteriora sedere. [Sidenote: Iracundia Mendacitas.]

Iracundi multum et indignantis naturæ sunt: et etiam alijs hominibus plus

sunt mendaces, et fere nulla veritas inuenitur in eis. In principio quidem

sunt blandi, sed in fine pungunt vt scorpio. [Sidenote: Fraudulentia

Sordes.] Subdoli sunt et fraudulenti, et se possunt astutia circumueniunt

omnes. Homines sunt immundi, sumendo cibum et potum, et alijs factis suis.

Qui cum volunt aliquid mali facere alijs hominibus, miro modo occultant, vt

præuidere non possint, vel contra eorum astutias remedium inuenire.

[Sidenote: Temulentia.] Ebrietas honorabilis est apud eos: et quum multum

quis bibit, ibidem reijcit, nec propter hoc dimittit quin iterum bibat.

[Footnote: Chief engineer Melville, in his account of the adventures of the

survivors of the "Jeanette" in the Lena Delta, gives a similar description

of the drinking customs of the inhabitants of the _Tundra_.] Valdè sunt

cupidi et auari, exactores maximi ad petendum: tenacissimi retentores, et

parcissimi donatores. Aliorum hominum occisio pro nihilo est apud illos.

[Sidenote: Exortio Crudelitas.] Et, vt breuiter dicam, omnes mali mores

eorum propter prolixitatem in scripto redigi non possunt. [Sidenote: Cibi.]

Cibi eorum sunt omnia quæ mandi possunt. Comedunt canes, lupos, vulpes, et

equos; et in necessitate carnes humanas. Vnde quando pugnauerunt contra

quandam ciuitatem Kytaorum, [Footnote: Query, the inhabitants of the

province of Kutais, on the Euxine, or of Cathay?] vbi morabatur imperator

ipsorum; eam obsederunt tam diu, quod defecerunt ipsis Tartaris omninò

expensæ, Et quia non habebant quòd manducarent omninò, tunc accipiebatur de

decem hominibus vnus ad manducandum. Abluuiones etiam quæ egrediuntur de

iumentis cum pullis manducant. Imo vidimus etiam eos pediculos manducare:

vidimus etiam eos commedere mures. Mensalibus et manutergijs non vtuntur:

panem non habent, nec olera, nec legumina, nec aliquid aliud nisi carnes:

et tam paucas habent, quòd aliæ nationes vix inde viuere possent. Cum

pinguedine carnium multum polluunt manus: quando verò comederunt, tunc

manus ad ocreas suas, vel ad gramina, vel ad aliquid talium tergunt. Solent

etiam honestiores habere aliquos panniculos paruos, cum quibus vltimo

tergunt manus, quando carnes manducarunt. Cibum vnius eorum incidit, et

alius accipit cum puncto cultelli morsellos, et vnicuique prebet, quibusdam

plus, quibusdam minus, secundum quod plus vel minus volunt eos honorare.

Scutellas non lauant, et si aliquando cum brodio lauant carnium, iterum cum

carnibus in olla reponunt. Ollas etiam vel caldaria, vel alia vasa ad hoc

deputata si abluunt, simili modo lauant. Apud eos est magnum peccatum, si

de cibo vel potu perire permittatur aliquid. Vnde ossa, nisi prins

extrahatur medulla, dari canibus non permittunt. Vestes etiam non lauant,

nec lauari permittunt et maximè quo tonitrua ab illa hora incipiunt donec

desinant. Lac iumentinum bibunt in maxima quantitate si habent: bibunt

etiam ouinum, caprinum, vaccinum, et camelorum. Vinum, ceruisiam, et

medonem non habent, nisi ab alijs nationibus mittatur, vel donetur eisdem.

In hyeme, nisi diuites sint, lac iumentinum non habent. Millium cum aqua

decoquunt, quod tam tenue faciunt, quòd non comedere sed bibere possunt. Et

vnus quisque ex eis bibit cyphum vnum vel duos in mane, et nil plus in die

manducant. In sero vnicuique parum de carnibus datur, et brodium de

carnibus bibunt. In æstate autem, quia tunc habent satis de lacte iumentino

carnes rarò manducant, nisi fortè donentur eis, aut venatione aliquam

bestiam ceperint, siue auem. [Sidenote: Poena adulterij.] Legem etiam siue

consuetudinem habent occidendi virum et mulierem quos in adulterio

inuenirent manifestè. Similiter et virginem si fornicata fuerit, mulierem

occidunt et virum. [Sidenote: Furti. Arcani cuulgali.] Si aliquis inuenitur

in præda vel in furto manifesto in terra potestatis eorum sine vlla

miseratione occiditur. Item si aliquis eorum deundat consilium, maximè

quando volunt ire ad bellum; centum plagæ dantur super posteriora, quanto

maiores dare cum baculo magno vnus rusticus potest. Item quando aliqui di

minoribus offendunt in aliquo à suis maioribus non parciter eis, sed

verberibus grauiter affliguntur. Item inter filium concubinæ et vxoris

nulla est differentia, sed dat pater vnicuique eorum quod vult, et si est

de genere ducum, ita est dux filius concubinæ, sicut filius legitimus.

[Sidenote: [Greek: Poligamia.]] Et cum vnus Tartarus habet multas vxores,

vnaquæque per se suam stationem, et familiam habet; et cum vna comedit, et

bibit, et dormit vna die, et altera die cum alia. Vna tamen ex ipsis maior

est inter alias, et frequentius cum illa quam cum alijs commoratur. Et cum

tam multæ sint inter se tamen de facili non contendunt, Viri nihil

operantur omninò exceptis sagittis: et etiam de gregibus aliquantulam

habent curam, sed venantur, et exercent se ad sagittandum: Omnes enim à

paruo vsque ad magnum sagittarij sunt et boni. Et statim pueri eorum, cum

sunt duorum annorum vel trium, incipiunt equitare. Equos eorum regunt et

currunt in eis: et dantur eis arcus secundum suam ætatem, et instruunt ad

sagittandum. Agiles enim sunt et audates valdè. Virgines et mulieres

equitant, et agiliter in equis currunt vt viri. Vidimus enim eas arcus et

pharetras portare. Et tam viri quam mulieres diu in equitando possunt

durare. Breuissimas habent strepas: equos valde custodiunt; imo rerum

omnium sunt magni conseruatores. [Sidenote: Foeminæ Metæ incognitæ eodem

modo vestiuntur.] Mulieres eorum omnia operantur. Pellicia, vestes,

calceos, ocreas, et omnia opera quæ de corio fiunt. Currus etiam ducunt et

reparant camelos onerant, et velocissimæ sunt et strenuæ in omnibus

operibus suis: foemoralibus omnes vtuntur: aliquæ, sicut viri, sagittant.

De ipsorum Imperio. Cap. 5.

Dicto de eorum consuetudinibus, dicendum est de eorum imperio. Et primò de

ipsius principio. Secundò de principibus eius. Tertiò de dominio

Imperatoris et principum. Terra quædam est in partibus Orientis, de qua

dictum est suprà, quæ Mongol nominatur. Hæc terra quondam quatuor populos

habuit. [Sidenote: Tartariæ populi Tartar fluuius.] Et vnus Yeka Mongol, id

est, magni Mongali vocabatur Secundus Sumongol, id est Aquatici Mongali.

Ipsi autem seipsos Tartaros appellabant, à quodam fluuio, qui currit per

terram eorum, qui Tartar nominatur Allius appellatur Merkat, quartus

Metrit. Hij populi omnes vnam formam personarum, et vnam linguam habebant:

quamuis inter se per principes et prouincias essent diuisi. [Sidenote:

Cygnis ortus et res gestæ.] In terra Yeka Mongol fuit qui vocabatur Cyngis.

Iste incepit esse robustus venator coram Domino. Didicit enim homines

furari, rapere, prædari. Ibat autem ad alias terras, et quoscunque potuit

capere, et sibi associare non demittebat homines verò suæ gentis ad se

inclinabat, qui tanquam ducem ipsum sequebantur, ad omnia malefacta. Hic

autem incepit pugnare cum Sumongol, siue Tartaris postquam homines

aggregauerat sibi, et interfecit ducem eorum, e multo bello omnes Tartaros

sibi subiugauit et in suam seruitutem redegit. Post hæc cum omnibus his

pugnauit, cum Merkat, qui erant positi iuxta terram Tartarorum, quos etiam

bello sibi subiecit: Inde procedens pugnauit contra Metritas, et etiam

illos deuicit. [Sidenote: Naymani.] Audientes itaque Naymani, quod Cyngis

erat taliter eleuatus, indignati fuerant. Ipsi enim habuerant Imperatorem,

qui fuerat strenuus valdè, cuidabant tributum omnes nationes prædictæ.

[Sidenote: Fratres discordantes oppressi.] Qui debitum vniuersæ carnis

exsoluens, filij eius successerunt loco eius; sed iuuenes erant et stulti,

et populum nesciebant tenere sed inuicem diuisi erant et scissi: vnde medio

tempore Cyngis erat taliter exaltatus, nihilominus, insultum faciebant in

terras superius annotatas, viros et mulieres et pueros occidebant, et

capiebant prædam eorum. Cyngis hoc audiens, omnes sibi subiectos homines

aggregauit. [Sidenote: Kara Kitai.] Naymani et Kara Kitai, id est nigri

Kitai, ex aduerso in quandam vallem strictam inter montes duos, per quam

nos euntes ad imperatorem eorum transiuimus, similiter conueniunt: et

commissum est prælium, in quo Naymani et Kara Kitai à Mongallis sunt

deuicti, et maior pars eorum occisa: et alij qui euadere non potuerunt in

seruitutem redacti sunt. [Sidenote: Occady-can.] In terra autem prædictorum

Kara Kytaorum Occaday can filius Cyngis can, postquam positus fuit

imperator, quandam ciuitatem, ædificauit, quam Omyl [Marginal note: Vel

Chanyl.] appellauit. [Sidenote: Homines syluestres.] Propè quam ad meridiem

est quoddam desertum magnum, in quo syluestres homines pro certo habitare

dicuntur, qui nulla modo loquuntur, nec in cruribus habent iuncturas: et si

quando cadunt, per se surgere sine adiutorio aliorum minime possunt,

aliquantam tamen habent discretionem. Mongali autem in terram eorum

reuertentes se contra Kytaos in prælium præparauerunt, qui castra mouentes

terram eorum intrauerunt. [Sidenote: De mutua victoria Mongalorum et

Kytaorum. Tartarorum Kytama clades.] Imperator autem Kytaorum hoc audiens

venit contra eos cum exercitu suo; et commissum est prælium durum; in quo

prælio Mongali fuerunt deuicti: et omnes nobiles Mongalorum qui erant in

prædicto exercitu fuerunt occisi vsque ad septem. Cyngis verò et alij qui

remanserunt in tetram suam fugerunt. Et quum aliquantulum quieuisset

Cyngis, præparauit se rursus ad prælium et contra terram Huiyrorum

processit ad bellum. Isti homines Christiani de secta Nestorianorum erant,

quos etiam bello deuicit, et eorum literas acceperunt. Nam prius scripturam

aliquam non habebant. [Sidenote: Nouæ victoriæ literæ.] Nunc autem eandem

literam Mongallorum appellant. Inde processit contra terram Saruiuorum

[Marginal note: Vel Saruiur.], et contra terram Karauitarum [Marginal note:

Vel Karanitarum.], et contra terram Voyrat [Marginal note: Vel Hudirat.],

et contra terram Comana, quas terras omnes deuicit. Inde est in teram suam

reuersus. Et cum aliquantulum quieuisset, conuocans omnibus gentibus

supradictis, contra Kytaos ad bellum processit, et cum diu contra eos

pugnasset, magnam partem terræ Kytaorum vicerunt: Imperatorem autem eorum

concluserunt in sua ciuitate maiori: quam cum tam diu obsiderunt, quod

exercitui defecerunt expensæ, et cum non haberent quod manducarent,

præcipit illis Cyngis can, quod de decem hominibus vnum darent ad

manducandum. Illi autem de ciuitate pugnabant viriliter contra illos

sagittis et machinis: [Sidenote: Argentum loco lapidum in hostem

proiectum.] Et cum deficerent lapides, pro lapidibus proiecerunt argentum,

et maximè liquefactum. Ciuitas enim hæc multis diuitijs erat plena. Et cum

diu pugnassent, et eam bello vincere minimè possent, fecerunt vnam magnam

viam sub terra ab exercitu vsque ad mediam ciuitatem, et aperientes subitò

terram, eis nescientibus prosilierunt in medio ciuitatis, et pugnabant cum

hominibus ciuitatis, et illi qui erant extra simili modo pugnabant, et

concidentes portas intrauerant ciuitatem: [Sidenote: Kytai victi.] et

occidentes Imperatorem et homines plures, ciuitatem possidebant: et aurum

et argentum, et omnes diuitias abstulerunt. Et cum terræ prædictæ Kytaoram

suos homines præfecissent, in terram propriam sunt reuersi. [Sidenote:

Cyngis salutator Imperator. Kyathaiæ pars in mari posita. Kytaorum litera

et religio.] Et tunc Imperatore Kytaoram deuicto factus est Imperator.

Quandam autem partem terræ Kytaorum, quæ posita est in mari, vsque in

hodiernum diem nullatenus deuicerunt. Kytai autem, de quibus superius

diximus, homines sunt Pagani, qui habent literam specialem: et habent nouum

et vetus Testamentum; et habent vitas patrum, et Erimitas et domos quasi

Ecclesias factas, in quibus orant temporibus suis: Et dicunt se quosdam

sanctos, habere. Vnum Deum colunt: Dominum nostram Iesum Christum honorant,

et credunt vitam æternam, sed minimè baptizantur. Scripturam nostram

honorant et reuerentur: Christianos diligunt, et Ecclesias faciunt plures.

Homines benigni et humani satis videntur: barbam non habent, et in

dispositione faciei satis concordant cum Mongalis, non tamen sunt in facie

ita lati. [Sidenote: Opificiorum laus.] Linguam propriam habent: meliores

artifices non inueniuntur in toto mundo in omnibus operibus, in quibus

solent homines Terra eorum est opulenta valdè in frumento, vino, auro,

argento, et serico, et omnibus rebus in quibus solet sustentari humana

natura. Et cum aliquantulum quieuissent, suos exercitus diuiserunt.

[Sidenote: Thossuch can Cyngis filius Comanos deuicit. India minor

debellata.] Vnum de filijs Tossuch nomine, quem etiam Can appellabant, id

est Imperatorem, misit cum exercitu contra Comanos, quos multo bello

deuicit: et postquam vicerat eos in terram suam reuertabatur. Alium etiam

filium misit cum exercitu contra Indos; qui Minorem Indiam deuicerunt. Hij

autem nigri sunt Saraceni, qui Æthiopes nuncupantur. Hic autem exercitus

contra Christianos, qui sint in India maiori in pugnaro processit. Quod

audiens rex terræ illius, qui vulgò Presbyter Iohannes appellatur, venit

contra eos exercitu congregato. [Sidenote: Presbyter Iohannes: eiusdem

stratagema.] Et faciens imagines cupreas hominum in sella posuit super

equos, ponens ignem interius, et posuit hominem cum folle post imaginem

cupream super equum: et cum multis imaginibus, et equis taliter præparatis

venerunt contra prædictos ad pugnandum. Et cum ad locum prælij

peruenissent, istos equos vnum iuxta vnum præmiserunt. Viri autem, qui

erant retro, posuerunt nescio quid super ignem qui erat in prædicta

imagine, et cum follibus fortiter sufflauerunt. Vnde factum est, quod de

fumo illo aer est denigratus. [Sidenote: Victoria de Tartaris. ] Et tunc

super Tartaros iecerunt sagittas, ex quibus multi interfecti et vulnerati

fuerunt. Et sic cum confusione eos de finibus suis eiecerunt: Et nunquam

audiuimus, quod vltra ad eos redierunt. [Sidenote: De monstrosis mulieribus

et canibus monstrosa narratio.] Cum autem per deserta redirent, in quandam

terram venerunt in qua quædam monstra foemineas imagines habentia

reperirunt. Et cum interrogassent eas per multos interpretes vbi essent

viri terræ illius, responderunt quod in illa terra quæcunque foeminæ

nascebantur, habebant formam humanam: Masculi verò formam caninam. Et dum

moram protraherant in terra prædicta, Canes in alia parte conuenerunt in

vnum: Et dum esset hyems asperrima, se omnes proiecerunt in aquam: et post

hæc incontinenti in puluerem mouebantur, et ita puluis admixtus aquæ super

eos congelauit: [Sidenote: Glacies.] et dum sæpè; hoc fecissent, glacies

densa facta est super eos: Vnde cum magno impetu cum Tartaris conuenerunt

ad pugnam. At illi quum sagittas super eos iactabant, ac si super lapides

sagitassent, retro sagittæ redibant: Alia etiam arma eorum in nullo eos

lædere potuerunt. Canes verò insultum facientes in eos morsibus

vulnerauerunt, multos etiam occiderunt, et ita eiecerunt eos de finibus

suis. [Sidenote: Burutabeth regio.] Et dum reuerteretur exercitus ille,

venit ad terram Burutabeth, quos bello vicerunt: qui sunt Pagani. Qui

consuetudinem mirabilem imo potius miserabilem habent. Quia cum aliquis

patrum suorum humanæ naturæ debitum exsoluit, omnem congregant parentelam,

et comedunt eum. [Sidenote: Incolarum mores.] Isti pilos in barba non

habent: immo quoddam ferrum in manibus portant, cum quo barbam semper

depilant, si fortè aliquis crinis crescit in ipsa: et multum etiam deformes

sunt. Inde exercitus ille reuertebatur in terram suam. [Sidenote: Terra

Kergis Orientalis.] Cyngis can etiam eo tempore quo diuisit exercitus

illos, misit in expeditione contra Orientem per terram Kergis, quos bello

non vicit: et vsque ad Caspios montes peruenit, montes autem illi sunt de

lapide adamantino. Vnde eorum sagittas et arma ferrea ad se traxerant.

Homines inter Caspios montes conclusos viderunt, quia iam montem fregerunt:

sed nubes quædam erat posita ante ipsos, ad quam accedere non poterant vllo

modo quia statim moriebantur, cum perueniebant ad illam. [Sidenote: Nota

iter duorum mensium versus Orientem.] Sed antequam peruenirent ad prædictum

montem plusquam per mensem vastam solitudinem transierunt. Inde procedentes

adhuc contra Orientem plusquam per mensem per magnum desertum iuerunt. Et

peruenerunt ad quandam terram, vbi viderunt vias tritas, sed nullum hominem

noterant inuenire. [Sidenote: Troglodytæ.] Sed tantum quæsiuerant per

terram, quod inuenerunt hominem cum vxore sua; quos ante Cyngis can

adduxerunt. Et cum interrogasset vbi essent homines terræ illius,

responderunt quod in terra sub montibus habitarent. At Cyngis can retenta

vxore misit viram illum cum nuncijs suis mandans hominibus illis vt

venirent ad mandatum ipsius. Illi verò euntes ad eos, narrauerunt omnia quæ

Cyngis can mandauerat. Qui responderunt quod tali die venirent ad mandatum

suum faciendum. Medio vero tempore congregauerunt se per vias occultas sub

terra et venerunt contra istos ad pugnandum: et irruentes subitò super eos

plurimos occiderunt. At illi, Cyngis can videlicet et sui fugam ineuntes,

terram exierunt prædictam. Illos tamen homines, virum scilicet et mulierum

secum duxerunt, qui vsque ad mortem in terra Tartarorum fuerunt. [Sidenote:

Videtur hic sonitus fieri, et fragore glaciei, et niuium de montibus.]

Interrogati verò quare sub terra habitarent, dixerunt quod vno tempore anni

quum sol oritur, tantus souitus est, quod homines nulla ratione possunt

sustinere. Immo etiam tunc percutiebant in organis et tympanis, et alijs

instrumentis, vt illum sonitum non audirent. [Sidenote: Cyngis lex.] Et dum

Cyngis de terra illa reuerteretur, defecerunt ei victualia et habebant

maximam famem. Et tunc recentia interiora vnius bestiæ eos contigit

inuenire: quæ accipientes, depositis tamen stercoribus decoxerunt: et coram

Cyngis can portantes cum suis illa comedit. Et ex hoc statutum fuit ab eo,

vt nec sanguis, nec interiora, nec aliquid de bestia quod manducari potest,

exceptis stercoribus, proijciatur. Et deinde in terram propriam est

reuersus: et ibidem leges et statuta multiplicia iecit, quæ Tartari non

violabiliter obseruant. Ex quibus tantum duo dicemus. Vnum est, quod

quicunque in superbia erectus, propria authoritate sine electione principum

esse voluerit imperator, sine vlla miseratione debet occidi. Vnde ante

electionem ipsius Cuynch propter hoc vnus de principibus, nepos ipsius

Cyngis can fuit occissus. Volebat enim sine electione regnare. Aliud

statutum est, quod sibi debent subiugare omnem terram: nec cum aliqua gente

debent pacem habere, nisi prius eis subdatur, quo vsque veniat tempus

occisionis eorum. Debent enim occidi, vt prophetatum est eis: Et illi qui

euadere poterunt, vt dicunt, debent illam legem tenere quam tenent alij,

qui eos bello deuincunt. Statuit etiam quod per millenarios, et centenarios

et Decanos debeat eorum exercitus ordinari. [Sidenote: Interitus.] Post hoc

ab ictu tonitrui esc occisus, peractis suis ordinationibus and statutis.

Hic autem habuit quatuor filios: Vnus vocabatur Occoday, secundus Tossuch

can, tertius Thaaday et nomen quarti ignoramus. [Sidenote: Liberi.] Isti

quatuor filij cum alijs maioribus qui tunc erant, primum filium videlicet

Occoday elegerunt imperatorem, filij autem istius Occoday Cuyne, qui nunc

est imperator, Cocthen et Cyrenen. [Sidenote: Nepotes.] Et si plures

habuerit filios ignoramus. Filij autem Tossuch can Bati: iste est ditior et

potentior post imperatorem: Ordu, iste est senior omnium ducum: Syban,

Bora, Bercuthanth: aliorum filiorum Tossuch can nomina ignoramus. Filij

Thaaday sunt Burin et Chadan, nomina aliorum filiorum nescimus. Alterius

autem filij Cyngis can, cuius nomen nescimus, filiorum nomina sunt hæc.

Vnus vocatur Mengu, cuius mater est Seroctan. Ista domina inter omnes

Tartaros, excepta matre imperatoris, est magis nominata: et potentior est

omnibus excepto Bati. Alius vocatur Becas. Alios filios habuit plures, sed

eorum nomina ignoramus. [Sidenote: Duces.] Hæc sunt ducum nomina. Ordu:

iste fuit in Polonia et in Hungaria: Bati, Cathan, Syban, Bureth. Omnes

isti fuerunt in Hungaria, Cyrpodan iste est adhuc vltra mare contra

Soldanum Damasci. Isti remanserunt in terra: Mangu, Cuthen, Syrennen,

Hybilay, Syremum, Synocur, Thuatamur, Cyragay, Sybedey, senex quidam miles

inter eos, Bora, Berca, Mauci, Choranca: sed iste inter alios est minimus.

Alij verò duces sunt plures, sed eorum nomina ignoramus.

[Sidennote: Imperatoris Tartarorum seruile in omnes imperium.] Imperator

autem Tartarorum habet mirabile dominium super omnes. Nullus audet in

aliqua parte morari, nisi ipse assignet ei. Ipse autem assignat vbi maneant

duces: millenarij centenarijs. Centenarij decanis. Insuper quicquid

præcipitur in quocunque tempore quocunque loco, siue ad bellum, siue ad

mortem, siue ad vitam, sine vlla contradictione obediunt. Etiam si petit

filiam virginem vel sororem, sine contradictione dant ei. Aut singulis

annis, aut intermissis aliquibus annis virgines colligit ex omnibus finibus

Tartarorum. Si ipse vult sibi retinere aliquas retinet: alias dat suis

hominibus, sicut videtur ei expedire. Nuncios quoscunque quotcunque et

vbicunque transmittit, oportet quod dent ei sine mora equos subdititios et

expensas. Vndecunque venerint ei tributa vel nuncij, oportet quod equi,

currus, et expensæ similter dentur eis. [Sidenote: Inhumanitas erga

Legatos.] Nuncij qui veniunt aliunde in magna miseria sunt in victu pariter

et vestitu: quia expensæ viles sunt et paucæ: et maximè cum veniunt ad

principes, et ibi debent moram contrahere. Tunc ita parum datur decem

hominibus, quod inde vix possint viuere duo. Nec etiam in curijs principum,

nec in via datur eis comedere, nisi semel in die, et satis parum. Insuper

si aliquæ iniuriæ sibi fiunt, conqueri de facili minimè possunt. Vnde eos

oportet illa patienter portare. Insuper multa tam à principibus, quam ab

alijs nationibus et minoribus ab eis exiguntur: et si non daretur, vili

pendunt eos, immò quasi pro nihilo habent eos. Et si à magnis viris

mittuntur, nolunt ab eis modicum munus habere: sed dicunt: A magno homine

venistis, et cur modicum datis? et accipere dedignantur. Et si nuncij benè

volunt facere facta sua, oportet eos dare maiora. Idcirco magnam partem

rerum, quæ nobis à fidelibus erant datæ, oportuit nos de necessitate

muneribus dare. Et sciendum, quod ita omnia sunt in manu imperatoris

prædicti, quod nemo audet dicere, hoc est meum vel illius; sed omnia sunt

Imperatoris, res, iumenta, et homines. Et super hoc etiam nuper emanauit

Imperatoris statutum. Idem dominium per omnia habent duces super homines

suos. Diuisi enim sunt homines Tartari, videlicet etiam alij inter duces.

Nuncij etiam ducum, quocunque eos transmittunt, et homines tam Imperatoris

quàm alij omnes equos subdititios et expensas, et qui equos custodiant, et

etiam nuncijs seruiant sine contradictione dare tenentur. Imperatori autem

iumenta vt habeat ex eis lac ad annum vel ad duos, vel ad tres, sicut

placuerit ei, tam duces quàm alij pro redditu dare tenentur. Et homines

ducum idem facere tenentur dominis suis. Inter eos enim nullus est liber.

Et vt breuiter dicam, Quicquid Imperator et duces volunt, et quantum volunt

de rebus suis accipiunt. De personis etiam eorom disponunt per omnia, sicut

volunt. [Sidenote: Occaday secundus Imperator Tartarorum.] Mortuo

Imperatore, sicut superius dictum est, conuenerunt Duces et elegerunt

Occoday filiam Cyngis can prædicti Imperatorem. Qui habito consilio

principum diuisit exercitus. Bati, qui in secundo gradu attinebat ei, misit

contra Altisoldanum, et contra terram Biserminorum. Hij erant Saraceni, et

Komanicum loquebantur. Et cum intrasset terram illorum pugnauit contra eos,

et bello eos sibi subiecit. Quædam autem ciuitas quæ Barthra [Marginal

note: Barthra ciuitas vel Barchin.] dicitur, diu restitit ei, fecerant enim

foueas multas in circuitu ciuitatis et operuerant illas; et quando illi

veniebant cadebant in foueas. Vnde non potuerunt capere ciuitatem, donec

illas foueas replessent. Homines autem de quadam ciuitate quæ vocatur

Iakint [Marginal note: Vel Sarguit.] hæc audientes exierunt obuiam eis, se

sponte in manus eorum tradentes: vnde ciuitas eorum non erat destructa, sed

plures eorum occiderunt, et alios transtulerunt. Et accepto spolio

ciuitatis, ipsam alijs hominibus repleuerunt. [Sidenote: Orna super Don

fluuium.] Et venerunt contra ciuitatem quæ vocatur Orna. Ista ciuitas erat

nimium populosa: Christiani ibi erant plures; Gazari videlicet, Rutheni, et

Alani, et alij: nec non et Saraceni, Saracenorum enim erat dominium

ciuitatis. Hæc autem ciuitas erat diuitijs multum plena. Est enim posita

super fluuium qui vocatur Don, qui intrat in mare. Vnde est quasi portus:

et forum maximum habebant de illa ciuitate alij Saraceni. Et cum non

possent aliter deuincere, præciderunt fluuium, qui ciurrebat per ciutatem,

et illam cum rebus omnibus submerserunt. Quo facto: postea intrauerunt

terram Tortorum, qui similiter sunt Pagani: quam deuincentes, iuerunt

contra Russiam, et fecerunt magnam stragem in terra Russiæ, ciuitates et

castra destruxerunt, et homines occiderunt: [Sidenote: Kiouia ciuitas.]

etiam Kiouiam quæ erat Metropolis Russiæ obsederunt: et cum diu

obsedissent, illam ceperunt, et occiderunt homines ciuitatis. Inde

procedentes pugnando destruxerunt totam Russiam. De Russia autem et Comania

processerunt duces prædicti, et pugnauerent contra Hungaros et Polonos. Ex

quibus Tartaris in Polonia, et in Hungaria plures interfecti fuerunt. Et si

non fugissent, sed viriliter restitissent, Hungari exiuissent Tartari de

finibus suis: quia tunc habuerant timorem, quod omnes fugere attentabant.

Sed Bati vaginato gladio in faciem eis restitit, dicens: Nolite fugere:

quia si fugitis nullus euadet: Et si debemus mori, moriamur omnes: quia

futurum est, vt Cyngis can prædixit, quod interfici debeamus: Et si nunc

est tempus, sustineamus. Et sic animati sunt et remanserunt, et Hungariam

destruxerunt. [Sidenote: Morduanorum terra.] Inde reuertentes iuerunt in

terram Morduanorum, qui sunt Pagani, et bello deuicerunt. [Sidenote:

Bulgaria magna.] Inde procedentes contra Bileros, id est Bulgariam magnam,

et ipsam destruxerunt omnino. [Sidenote: Hungaria magna.] Inde procedentes

ad Aquilonem adhuc contra Bascart, id est, Hungariam magnam, et eos etiam

deuicerant. [Sidenote: Parossitæ.] Inde egredientes iuerunt ad Aquilonem,

et venerunt ad Parossitas qui habent paruos stomachos et os paruulum, nec

manducant, sed decoquunt carnes: quibus decoctis ponunt se inter fumum et

ollam, et recipiunt fumum, et de hoc solo reficiuntur: Sed etiam si aliquid

manducant, hoc valdè modicum est. [Sidenote: Samogedi.] Inde procedentes

venerunt ad Samogedos. Hij autem homines tantum de venationibus viuunt:

tabernacula et vestes habent tantummodo de bestiarum pellibus. [Sidenote:

Oceanus Septentrionails. Similes Frobisheri hominibus.] Inde vltra

procedentes venerunt ad quandam terram super Oceanum, vbi inuenerunt quædam

monstra quæ per omnia formam humanam habebant, sed pedes desinebant in

pedes bouinos, et faciem per omnia habebant vt canis: duo verba loquebantur

more humano et tertio latrabant vt canis: et sic per interualia temporum

latratum interponebant: tum ad naturam suam redibant: et sic intelligi

poterat quod dicebant: Inde redierant in Comaniam, et vsque nunc quidam ex

eis morantur ibidem. [Sidenote: Expeditio Cyrpodanis.] Cyrpodan vero eodem

tempore misit Occoday can cum exercitu ad meridiem contra Kergis, quos

etiam bello deuicit. Hij autem homines sunt pagani, qui pilos in barba non

habent. Quorum consuetudo est talis. Cum pater moritur alicuius, præ dolore

quasi vnam corrigiam in signum lamenti ab aure vsque ad aurem de facie sua

leuant. [Sidenote: Armeni.] Quibus deuictis, ad meridiem iuit contra

Armenos. [Sidenote: Hij videntur sagittasse balistis.] Sed cum per deserta

transiret, etiam quædam monstra effigiem humanam habentia inuenerunt: sed

non nisi vnum brachium cum manu, in medio pectoris, et vnum pedem habebant;

et duo sagittarunt cum vno arcu, et isti ita fortiter currebant, quod equi

eos inuestigare non poterant. Currebant enim saltando super illum vnum

pedem, et cum essent fessi taliter eundo, ibant super manum et pedem,

remouendo se quasi rota; et sic cum essent fessi iterum currebant secundum

modum priorem: aliquos tamen occidebant ex eis. [Sidenote: Georgia.] Inde

procedentes venerunt in Armeniam, quam bello vicerunt, et partem Georgiæ:

et alia pars venit ad mandatum eorum; et quadraginta millia yperperorum

singulis annis dederunt, et adhuc faciunt idem. [Sidenote: Terra Soldani

Deurum.] Inde procedentes ad terram Soldani Deurum, qui erat satis magnus

et potens, cum eo pugnauerunt et deuicerunt. [Sidenote: Terra Soldani

Halapiæ.] Inde procedentes vltra de bellando et vincendo vsque ad terram

Soldani Halapiæ et nunc terram illam impugnant, nec postea vsque in

hodiernum diem in terram suam fuerunt reuersi. Alius exercitus iuit contra

terram Calif de Baldach, quam sibi etiam subdiderunt: Et quadraginta

bisantia exceptis Baldachinis et alijs muneribus omni die dant pro tributi:

Et omni anno pro Calif, vt ad eos veniat, nuncios mittunt: qui cum tributo

munera magna mittit, rogans vt eum supportent. Ipse vero imperator munera

accipit et nihilominus vt veniat mittit pro eo.

Qualiter Tartari se habent in prælijs. Cap. 6.

Dicto de imperio, dicendum est hoc modo de bello. Primo de ordinatione

acierum. Secundo de armis. Tertio de astutijs in congressione, quarto de

crudelitate quam faciunt in captiuos. Quinto de oppugnatione castrorum et

ciuitatum. Sexto de perfidia quam exercent cum hijs qui se reddunt eisdem.

De ordinatione acierum dicemus hoc modo. Cyngis can ordinauit, vt decem

hominibus præponeretur vnus: et ille secundum nos appellatur Decanus. Decem

autem Decanis præponeretur vnus, qui centenarius nuncupatur: Decem vero

Centenarijs præponeretur vnus qui millenarius nuncupatur decem millenarijs

præponeretur vnus, et ille numerus vocatur tenebre apud eos. Cuncto vero

exercitui præponnuntur duo duces vel tres, ita tamen quod habeant respectum

ad vnum. Cum autem omnes sunt in bello si de decem hominibus fugit vnus vel

duo, vel tres, vel etiam plures, omnes occiduntur. Et vt breuiter dicam,

nisi communiter cedant, omnes qui fugiunt occiduntur. Item si vnus vel duo

aut plures audacter ad pugnam accedunt, et decem alij non sequuntur etiam

occiduntur. Item si vnus de decem vel plures capiuntur, et alij socij sui

non liberant eos, etiam occiduntur. Duo arcus vel tres, vel vnum bonum ad

minus, et tres pharetras magnas plenas de sagittis et vnam securim, et

funes ad machinas trahendas habere debet vnusquisque. Diuites autem habent

gladios acutos in fine, ex vna tantum parte incidentes, et aliquantulum

curuos: et habent equum armatum, crura etiam tecta. Galeas et loricas

quidam habent de corio in hunc modum formatas. Habent quasdam corrigias de

boue ad latitudinem vnius manus, et bituminant tres vel quatuor simul, et

ligant illos corrigiolis vel cordis. In corrigia superiori ponunt cordulas

in fine; in inferiori ponunt in medio, et sic faciunt vsque ad finem. Vnde

quum se inclinant in inferiores, corrigiæ superiores ascendunt et sic

duplicantur super corpus, vel triplicantur. De coopertura equi faciunt

quinque partes: ex vna parte faciunt vnam, ex alia parte faciunt aliam,

quam partem ducunt à cauda vsque ad caput: quæ ligantur ad sellam, et post

sellam in dorso et etiam in collo, super renes etiam partem aliam ponunt,

vbi duæ partium ligaturæ iunguntur: in qua pecia faciunt vnum foramen, per

quod caudas exponunt: et ante pectus ponant etiam vnam: quæ omnes

protenduntur vsque ad crurium iuncturas. Et ante frontem laminam ferream

ponunt, quæ ex vtraque parte colli partibus prædictis ligatur. Lorica vero

etiam quatuor partes habet, vna pars protenditur à foemore vsque ad collum;

sed est facta secundum dispositionem humani corporis: quia ante pectus est

stricta; in rotundum obuoluitur circa corpus à brachijs inferius: Super

humeros autem retro ad renes habent aliam peciam, quæ protenditur à collo

vsque ad aliam peciam, quæ reuoluitur circa corpus: Super humeros autem

istæ duæ peciæ anterior videlicet et posterior, ad duas laminas ferreas quæ

sunt in vtroque humero fibulis connectuntur. Et in vtroque brachio vnam

habent peciem, quæ ab humero protenduntur vsque ad manus, quæ etiam

inferius sunt aptæ. Et in vtroque crure vnam habent peciam: quæ peciæ omnes

fibulis coniunguntur. Galea autem superius est ferrea. Sed illud quod

protegit in circuitu collum et gulam de corio fit. Et omnes istæ peciæ de

corio sunt formatæ secundum modum superius annotatum. Quidam autem omnia

quæ superius diximus habent de ferro in hunc modum formata. Vnam laminam

tenuem ad latitudinem vnius digiti faciunt, et ad longitudinem palmæ vnius.

Et in hunc modum faciunt laminas multas: et in vnaquaque lamina octo

foramina paruula faciunt, et interius tres corrigias strictas et fortes

ponunt, et laminas vnam super aliam ponunt, quasi ascendendo per gradus: et

ligant laminas prædictas ad corrigias tenuibus corrigiolis, quas mittunt

per foramina superius annotata: Et in superiori parte consuunt corrigiolam

vnam, vt laminæ prædictæ bene et firmiter cohæreant sibi. Et faciunt ex

laminis quasi corrigiam vnam, et postea ligant per pecias per omnia, sicut

superius dictum est. Et ista faciunt tam ad equorum quam ad hominum

armaturas. Et faciunt illa ita lucere, quod potest homo in eis faciem suam

videre. Aliqui eoram lanceas habent: et in fine ferri lanceæ vnum habent

vncum, cum quo trahunt hominem de sella si possunt. Longitudo saggitarum

est duorum pedum et vnius palmæ, et duorum digitorum. Et quia diuersi sunt

pedes, mensurum pedum geometricam ponimus. Duodecem grana hordei pollicis

transuersio est. Sexdecem pollices transuersi faciunt vnum geometricum

pedem. Ferramenta sagittarum sunt acutissima, et ex vtraque parte

incidentia quasi gladius biceps, et semper portant limas iuxta pharetram ad

acuendum sagittas. Ferramenta prædicta caudam habent acutam ad longitudinem

vnius digiti, quam imponunt in lignum. Scutum habent de viminibus vel de

virgulis factum. Saggitas habent alias ad sagittandum aues bestias et

homines inermes ad trium digitorum latitudinem. Sagittas alias habent

diuersimodas ad aues et bestias sagittandas. Quum ad bellum procedere

volunt præcursores præmittunt, qui nihil secum portant præter filtra sua,

equos et arma. Isti nihil rapiunt, domos non comburunt, bestias non

occidunt: Sed tamen homines vulnerant et mortificant, et si non possunt

aliud mittunt in fugam; multo libentius tamen occidunt, quam fugant, post

istos sequitur exertitus, qui cuncta quæ inuenit accipit, et homines etiam,

si inueniri possunt, accipiunt et occidunt. [Sidenote: Mos tranandi

flumina.] Quum autem ad flumina perueniunt, hoc modo transeunt illa etiamsi

sunt magna. Maiores vnum rotundum et leue corium habent, in quo in

summitate per circuitum crebras faciunt ansas, in quibus funem imponunt, et

stringunt ita quod in circuitu faciunt quendam ventrem, quem replent

vestibus, et alijs rebus, et fortissime comprimunt ad imuicem: post hoc in

medio ponunt sellas et alias res duriores: homines autem in medio sedent:

et ligant et caudam equi nauem hanc taliter præparatam, et vnum hominum qui

equum regat faciunt pariter cum equo ante natare: vel habent aliquando duos

remos, et cum illis remigant vltra aquam, et sic transeunt fluuium. Equos

vero pellunt in aqua, et vnus homo iuxta vnum equum, quem regit, natat: et

alij equi illum sequuntur. Et sic transeunt aquas et flumina magna. Alij

vero pauperiores vnam bursam de corio bene consutam vnusquisque tenetur

habere: in qua bursa vel in quo sacco vestes et omnes res suas imponunt; et

in summitate saccum fortissime ligant, et suspendunt ad caudam equi, et

transeunt, vt suptadictum est. Sciendum est, quod cum vident hostes tunc

vadunt ad eos, et vnusquisque iacit tres saggitas vel quatuor contra

aduersarios: Et si vident quod eos superare non possunt, retro gradiuntur

ad suos: Et hoc faciunt in fraudem, vt aduersarij eos sequantur ad loca vbi

insidias paruerunt: Et si inimici eorum sequuntur ad prædictas insidias,

circumdant eos et sic vulnerant et occidunt. Item si vident quod magnus

exercitus est contra eos, aliquando diuertunt ab eo per vnam dietam vel

duas, et aliam partem terræ inuadunt et spoliant: et interficiunt homines,

et terra destruunt et deuastant. Et si vident quod hoc etiam facere non

possunt, cedunt retro ad decem vel duo decem dietas: aliquando etiam

morantur in loco tuto, quousque aduersariorum exercitus separetur, et tunc

furtim veniunt, et depopulantur totam terram. In bellis etiam astutissimi

sunt: quia iam per quadraginta annos et amplius cum alijs gentibus

dimicarunt. Cum autem volunt ad pugnam accedere, omnes acies ordinant sicut

deberent pugnare. Duces siue principes exercitus bellum non intrant, sed

stant à longe contra inimicorum exercitum, et iuxta se habent pueros in

equis et mulieres et equos. Et faciunt aliquando imagines hominum, et

ponunt super equos. Hoc ideo faciunt, vt multitudo magna bellantium esse

credantur. Contra faciem equorum vnam aciem captiuorum et aliarum gentium

quæ sunt inter eos transmittunt: et forsitan aliqui Tartari vadunt cum eis.

Alias acies fortiorum hominum longe mittunt à dextras et à sinistris, vt

non videantur ab aduersarijs suis: et sic circumdant aduersarios et

colligunt in medium, et pugnare incipiunt ex omni parte. Et cum sunt

aliquando pauci, putantur ab aduersarijs qui circumdati sunt, esse multi.

Et maxime cum videant illos, qui sunt cum duce vel principe exercitus

pueros et mulieres et equos, et homines fictos, vt dictum est supra: quos

credunt esse pugnatores: et per hoc terrentur et confunduntur. Et si forte

aduersarij bene pugnant, faciunt eis viam vt fugiant: et statim cum fugere

incipiunt, ab inuicem separati insequuntur eos, et plures tunc occidunt

fuga, quàm mortificare possent in bello. Sciendum tamen est, quod si aliud

possunt, non libenter congrediuntur, sed homines et equos sagittis

vulnerant et occidunt. Munitiones in hunc modum expugnant. [Sidenote:

Qualiter munitiones obsident.] Si est talis munitio ipsam circumdat, immo

aliquando ita sepiunt, vt nullus ingredi vel exire possit. Expugnant

fortissime machinis et sagittis: et nec die nec nocte cessant à prælio, vt

illi qui sunt in munitionibus non quiescant. Ipsi Tartari quiescunt: quia

acies diuidunt et vna succedit alteri in pugnam vt non nunium fatigentur.

Et si eam taliter habere non possunt græcum proijciunt ignem. Imo solent

aliquando accipere aruinam hominum quos occidunt, et liquefactum proijciunt

super domos: Et vbicunque venit ignis super pinguedinem illam, quasi

inextinguibiliter ardet. Et si ita non præualent, et si ciuitas illa vel

castrum habeat flumen, obstruunt illud, vel faciunt alium alueum et

submergunt illam munitionem si possunt. Si autem non possunt suffodiunt

illam, et sub terræ armati in ipsam ingrediuntur. Et cum iam intrauerunt,

vna pars ignem imponit vt comburatur: et alia pars cum illius munitionis

hominibus pugnat. Si autem nec sic illam vincere possunt, castrum vel

munitionem suam faciunt contra illam, vt ab inimicorum iaculis non

grauentur, et contra illam multo tempore iacent: nisi forte exterius

adiutorium exercitus qui pugnat cum eis adhibeat, et vi remoueant ipsos.

[Sidenote: Punica fides.] Sed cum iacent ante munitionem, blande eis

loquuntur, et multa promittunt, ad hoc vt se in eorum manus tradant: Et si

illi se eis tradiderint, dicunt: Exite, vt secundum morem nostrum vos

muneremus. Et cum illi ad eos exeunt, quærunt qui sunt artifices inter eos,

et illos reseruant: alios autem, exceptis illis quos volunt habere pro

seruis cum securi occidunt. Et si aliquibus alijs parcunt, vt dictum est,

nobilibus et honestis nunquam parcunt. Et si forte aliquo casu contingente

reseruant aliquos nobiles; nec prece nec precio vltra de captiuitate

possunt exire. In bellis autem quoscunque capiunt occidunt, nisi forte

velint aliquos reseruare vt habeant eos pro seruis. Occidendos autem

diuidunt per centenarios, vt cum bipenni interficiantur ab eis. Ipsi vero

post hoc diuidunt captiuos, et vnicuique seruo ad interficiendum dant decem

aut plures vel pauciores, secundum quod maioribus placet.

De terris quas eorum dominio subiugarunt. Cap. 7.

Scripto quomodo pugnant, dicendum est de terris, quas eorum dominio

subiugarunt. De quo isto modo scribemus. Primo dicemus quomodo faciunt cum

hominibus pacem. Secundo de terrarum nominibus quas sibi subdiderunt.

Tertio de tyrannide quam exercent in eis. Quarto de terris quæ viriliter

restiterunt. Sciendum est quod cum nullis hominibus faciunt pacem, nisi

subdentur eis, quia, vt dictum est supra, Cyngis can habent mandatum, vt

cunctas si possunt sibi subijciant nationes. Et hæc sunt illa quæ petunt ab

eis, vt vadant cum eis in exercitu contra omnem hominem quando placet, et

vt dent decimam de omnibus tam de hominibus, quam de rebus. Computant enim

decem, et vnum accipiunt. De puellis faciunt illud idem, quos in terram

eorum deducunt et tenent eos pro seruis: reliquos numerant et ordinant

secundum morem. Sed quando plene habent dominium super eos, si aliquid

promiserunt eis nihil obseruant: sed quascunque possunt congrue occasiones

inueniunt contra eos. Nam cum essemus in Russia, missus fuit Saracenorum ex

parte Cuynthcan vt dicebatur et Bati et præfectus ille à quolibet homine

qui habebat tres pueros vnum accipiebat: et quicunque viri non habebant

vxores, illos deducebant, et faciebant de mulieribus etiam illud idem quæ

viros legitimos non habebant. Pauperes etiam qui mendicando suum victum

quærebant similiter deportabunt. [Sidenote: Vrsi albi.] Reliquos autem

secundum eorum consuetudinem numerauit, præcipiens vt vnusquisque tam

paruus quam magnus, et infans vnius diei, siue pauper siue diues esset,

tale tributum præberet: vt scilicet daret vnum pellem albi vrsi, et vnum

nigrum castorem, et vnum Zabulum, et vnam nigram pellem cuiusdam animalis

quod in terra latibulum habet, cuius nomen nescio in latinum transferre,

sed Teutonice dicitur illit [Marginal note: Vel Illic.]: [Sidenote:

Dochon.] Poloni autem et Rutheni appellant illam Dochon: et vnam nigram

pellem vulpinam. Et quicunque ista non dat, inter Tartaros debet duci, et

in eorum redigi seruitutem. Mittunt etiam pro principibus terrarum, vt ad

eos veniant sine mora: et cum venerint, debitum honorem nullum recipiunt,

sed habentur vt aliæ viles personæ: et oportet vt eis munera magna

præsentent, tam ducibus quam vxoribus eorum, et officialibus, millenarijs

et centenarijs. Imo omnes generaliter, et ipsi etiam serui ab eis cum magna

importunitate munera quærunt: Et non solum ab ipsis, sed etiam à nuncijs

eorum cum mittuntur. Aliquibus etiam inueniunt occasiones vt eos occidant.

Sicut de Michaele et alijs actum est. Aliquos vero alliciunt, quos

permittunt redire. Aliquos etiam potionibus perimunt vel veneno. Eorum enim

intentio est, vt ipsi soli dominentur in terra. Idcirco quærunt occasiones

contra nobiles, vt eos occidant. Ab illis vero quos redire permittunt

petunt eorum filios aut fratres, quos vlterius nunquam dimittunt. Sicut

factum est de filio Ieroslai, et de quodam duce Alanorum, et alijs

plurimis. Et si moritur pater vel frater siue hæres, filium vel fratrem

nunquam dimittunt: immo illius principatum totaliter accipiunt sibi.

[Sidenote: Solangi. Bascha, vox Tartarica qua vtuntur Turci.] Sicut de

quodam Solangorum vidimus esse factum, Baschathos suos ponunt in terris

eorum quos redire permittunt, quibus oportet vt ad nutum tam duces quam

alij debeant obedire. Et si homines alicuius ciuitatis vel terræ non

faciunt quod volunt, isti Baschathi imponunt eis, quod sunt Tartaris

infideles: et sic ciuitatem illam vel terram destruunt et homines qui sunt

in ea occidunt, per manum validam Tartarorum, qui ex mandato principis

illius cui obedit terra illa veniunt eis nescientibus, et subito irruunt

super eos: sicut nuper contigit cum in terra Tartarorum essemus de quadam

ciuitate. Quod ipsummet de Ruthenis fecerunt in terra Comanorum. Et non

solum princeps Tartarorum qui terram vsurpauit, sed præfectus ipsius, et

quicunque Tartarus per ciuitatem illam siue terram transit quasi dominatur

eidem, et maxime qui maior est apud eos. In super aurum et argentum, et

alia quæ volunt et quando libet ad imperatorem vadant Tartarorum ad

placitandum. Sicut nuper contigit de duobus filijs regis Georgiæ. Vnus enim

erat legitimus, et alter de adulterio natus, qui vocabatur Dauid legitimus

autem Melic vocabatur. Filio adulteræ terræ partem relinquebat pater. Alius

vero, qui iunior erat, veniebat cum matre ad Tartarorum imperatorem, pro eo

quod Dauid prædictus ad ipsum iter arripuerat veniendi. Mater alterius

scilicet Melic regina Georgiæ, per quam maritus tenebat regnum, quia per

foeminas illud regnum tenebatur, mortua fuit in via. Illi autem cum

venerunt dederunt maxima munera: et maxime legitimus filius, qui repetebat

terram quam reliquerat pater filio suo Dauid, cum non deberet habere, quia

adulteræ filius erat. Ille vero respondit: Licet sim filius concubinæ, peto

tamen vt fiat mihi iusticia secundum legem Tartarorum qui nullam

differentiam faciunt inter filios legitimæ et ancillæ: vnde fuit data

sententia contra filium legitimum, vt ille Dauidi qui maior erat subesset,

et terram haberet quiete et pacifice, quam dederat ei pater: et sic donaria

quæ dederat, et causam quam contra fratrem suum Dauid habuerat, amisit. Ab

illis etiam nationibus quæ longe sunt ab eis, et coniunctæ sunt alijs

nationibus quas aliquo modo timent, quæ non sunt eis subiecta, tributum

accipiunt et quasi misercorditer agunt cum eis, vt non adducant exercitum

super eos, vel etiam vt alij non terreantur, se tradere eis. Sicut factum

est de Obesis siue Georgianis, à quibus quinquaginta vel quadraginta

millia, vt dictum est, yperperorum siue Bysantiorum accipiunt pro tributo:

alias ad hoc in pace esse permittunt. Tamen, secundum quod intelleximus ab

eis, rebellare proponunt.

Terrarum nomina quas vicerunt sunt hæc. Kytai, Naymani, Solangi, Kara

Kytai, siue nigri Kytai, Comania, Tumat, Vourat, Caraniti, Huyur, Soboal,

Merkiti, Meniti, Baryhryur, Gosmit, Saraceni, Bisermini, Turcomani, Byleri

magna Bulgaria, Baschare, magna Hungaria, Kergis, Colona, Thorati,

Buritabeth, Parossiti, Sassi, Iacobiti, Alani, siue Assi, Obesi siue

Georgiani, Nestoriani, Armeni, Cangiti, Comani Brutachi, qui sunt Iudæi,

Mordui, Torci, Gazari, Samogedi [Sidenote: Samogedi aquilonares.], Perses,

Thoas, India minor siue Æthiopia, Yrchasi, Rutheni, Baldach, Sarthi: Aliæ

terræ sunt plures, sed earum nomina ignoramus. Vidimus etiam viros et

mulieres fere de omnibus terris supra nominatis. Hæc autem sunt nomina

Terrarum quæ eis viriliter restiterunt, nec sunt adhuc subditæ eis, India

magna, Mangia; [Sidenote: Mangia.] Quædam pars Alanorum, Quædam pars

Kytaorum, Sayi. Quandam enim ciuitatem Sayorum prædictorum obsederunt et

debellare tentauerunt. At ipsi fecerunt machinas contra machinas eorum, et

Tartarorum machinas omnes fregerunt, nec ciuitati appropinquare poterant ad

pugnam contra machinas et balistas. Tandem vnam viam sub terra fecerunt, et

prosiluerunt in ciuitatem, et alij tentabant incendere ciuitatem, alij

pugnabant. Homines autem ciuitatis vnam partem populi ad extinguendum ignem

posuerunt, et alia pars fortiter pugnabat cum hijs qui intrauerunt

ciuitatem, et multos occiderunt ex eis, et alios vulnerauerunt,

compellentes eos ad suos redire. At ipsi videntes quod nihil possent

facere, et multi homines morerentur, recesserunt ab eis. In terra

Saracenorum et aliorum vbi sunt quasi inter eos domini, accipiunt omnes

artifices meliores, et in omnibus operibus suis ponunt. Alij autem

artifices dant eis de opere suo tributum. Segetes omnes condunt in horreis

dominorum: et vnicuique vnum pondus satis modicum dant in die: nihil aliud

nisi ter in septimana modicum quid de carnibus eis prebent. Et illi hoc

tantum artificibus faciunt qui in ciuitatibus commorantur. Item quando

dominis placet iuuenes omnes accipiunt, et post se cum omnibus famulis suis

ire cogunt: qui de cætero certo sunt numero Tartarorum; immo potius de

numero captiuorum: quia etsi inter ipsos sunt numerati, non tamen habentur

in reuerentia sicut Tartari; sed habentur pro seruis, et ad omnia pericula

vt alij captiui mittuntur. Ipsi enim in bello sunt primi: Etiam si debet

palus vel aqua periculosa transiri, eos oportet primo vadum tentare. Ipsos

est etiam necesse operari omnia quæ sunt facienda. Ipsi etiam si in aliquo

offendunt, vel si non obediunt ad nutum, vt asmi verberantur. Et vt

breuiter dicam, modicum quid manducant, et etiam modicum bibunt, et pessime

induuntur; nisi forte aliquid possunt lucrari, nisi sunt aurifabri et alij

artifices boni. Sed aliqui tam malos dominos habent, quod nihil eis

dimittunt, nec hadent tempus præ multitudine operum dominorum, vt sibi

aliquid operentur, nisi furentur sibi tempus, quando forsitan debent

quiescere vel dormire. Et hoc si vxores vel propriam stationem permittuntur

habere. Alij autem qui tenentur in domo pro seruis omni miseria sunt

repleti. Vidi enim eos ire in bracis sæpissime, et toto corpore nudos in

maximo solis ardore. Et in hyeme patiuntur maximum frigus. Vidimus etiam

aliquos pedicas et digitos manuuni de magno frigore perdidisse. Audiuimus

etiam alios esse mortuos, vel etiam de magno algore quasi in omnibus

membris inutiles esse, factos.

Quomodo bello occurratur Tartaris. Cap. 8.

Dicto de terris, quæ obediunt eis, supponendum est quomodo bello occurratur

eisdem. Quod videtur nobis hoc modo dicendum. Primo scribendum est quid

intendunt. Secundo de armis et ordinatione acierum. Tertio quomodo

occurratur astutijs eorum in congressione. Quarto de munitione castrorum et

ciuitatum. Quinto quid faciendum sit de captiuis eorum. Intentio Tartarorum

est subijcere sibi totum mundum si possunt. Et de hoc Cyngischan habent

mandatum, sicut superius dictum est. Idcirco eorum imperator sic in literis

suis scribit: "Dei fortitudo, Omnium imperator." Et in superscriptione

sigilli sui hoc habet: "Dominus in coelo, et Cuynch Chan super terram. Dei

fortitudo, omnium hominum imperatoris sigillum." Et ideo cum nullis

hominibus faciunt pacem, vt dictum est, nisi forte se in eorum manibus

tradunt. Et quia excepta Christianitate nulla est terra in orbe quam

timent, idcirco se ad pugnam præpararunt contra nos. Vnde nouerint vniuersi

quod nobis existentibus in terra eorum in solenni curia, quæ iam ex

pluribus annis indicta erat, fuimus, vbi elegerunt Cuynch imperatorem in

presentia nostra, qui in lingua eorum dicitur Chan. Qui Cuynch Chan

prædictus erexit cum omnibus principibus vexillum contra ecclesiam dei et

Romanum imperium, et contra omnia regna Christianorum et populos

occidentis, nisi forsan facerent ea, quæ mandat Domino Papæ, et potentibus

ac omnibus Christianorum populis Occidentis: quod nulla ratione faciendum

est: tum, propter nimiam seruitutem et intolerabilem, quæ est hactenus

inaudita, quam vidimus oculis nostris, in quam redigunt omnes gentes sibi

subiectas: tum propterea quod nulla in eis est fides: nec potest aliqua

gens confidere in verbis eorum: quia quicquid promittunt non obseruant,

quando vident sibi tempora fauere: et subdoli sunt in omnibus factis et

promissis eorum. Intendunt etiam delere omnes principes, omnes nobiles,

omnes milites de terra, vt superius dictum est: sed hoc faciunt subdole et

artificiosem subditos suos. Tum etiam quia indignum est quod Christiani

subdantur eisdem, propter abominationes eorum, et quia in nihilum redigitur

cultus dei, et animæ pereunt, et corpora vltra quam credi possit

multitudine affliguntur. In primo quidem sunt blandi, sed postea vt scorpio

cruciant et affligunt. Tum quia pauciores sunt numero, et corpore

debiliores quam populi Christiani. In prædicta autem curia sunt bellatores

et principes et exercitus assignati. De decem hominibus mittuntur tres cum

familijs eorum, de omni terra potestatis eorum. Vnius exercitus debet

intrare per Hungariam: secundus per Poloniam. Veniunt autem pugnaturi

continue octodecem annis. Tempus est etiam eis assignatum. In Martio an.

Dom. 1247, si de terra sua mouebunt. Venient autem in tribus vel in quatuor

[Marginal note: Forte mensibus.] annis vsque ad Comaniam. De Comania autem

insultum facient in terras superius annotatas. Hæc omnia firma sunt et

vera, nisi dominus aliquod impedimentum pro sua gratia faciat eis. Sicut

fecit quando venerunt in Hungariam et Poloniam. Debebant enim procedere

tunc pro certo triginta annis. Sed interfectus fuit tunc imperator eoram

veneno: et propter hoc quieuerunt à prelijs vsque nunc. Sed modo, quia

positus est imperator de nouo, iterum se de nouo ad pugnam incipiunt

præparare. [Sidenote: Tartari proponunt inuadere Liuoniam at Prussiam.]

Adhoc sciendum est, quod imperator dixit ore suo, quod vellet mittere

exercitum in Liuoniam et Prussiam. Et quoniam omnem terram volunt delere

vel in seruitutem redigere, quæ seruitus est intolerabilis nostræ genti, et

superius dictum est: Occurrendum est igitur eis in bello. Sed si vna

prouincia non vult alteri opem ferre, terra illa delebitur contra quam

pugnant, et cum illis hominibus quos capiunt pugnabunt contra aliam terram;

et in acie erunt primi. Si male pugnant occidentur ab eis: Si autem bene,

ipsos cum promissis adulationibus tenent: et etiam vt ab ipsis non fugiant

promittunt eis quod facient eos dominos magnos et post hoc quando securi

esse possunt de ipsis, vt non redeant, faciunt eos infoelicissimos seruos.

Ac de mulieribus quas volunt in concubinas tenere pro seruitijs faciunt

illud idem. Et ita cum hominibus deuictæ prouinciæ destruunt aliam terram.

Nec est aliqua prouincia quæ per se possit resistere eis: quia de omni

terra potestatis eorum, vt dictum est homines congregint ad bellum. Vnde si

Christiani seipsos et suam terram et Christanitatem volunt seruare, oportet

quod in vnium conueniant reges, principes et barones, et terrarum rectores,

et mittant de communi consilio homines contra eos ad pugnam, antequam ipsi

incipiunt in terras diffundi. Quoniam postquam incipiunt spargi per terras,

vndique homines quærunt, et nullus congrue auxilium alteri potest præbere:

quoniam ipsi cateruatim vndique quærunt homines et occidunt. Et si claudunt

se in castris, ponunt tria millia vel quatuor millia hominum contra castrum

vel ciuitatem, qui obsideant eam; et ipsi nihilominus diffunduntur per

terras homines occidentes. Quicunque autem volunt pugnare cum eis, hæc arma

debent habere. Arcus bonos et fortes, et balistas quas multum timent, et

sagittas sufficientes: et bonum dolabrum de bono ferro, et scutum cum longo

manubrio. [Sidenote: Temperamentum ferri.] Ferramenta sagittarum de arcu

vel de balista debent, vt Tartari, quando sunt calida, temperari in aqua

cum sale mixta, vt fortia sint ad penetrandum arma eorum. Gladios et etiam

lanceas cum vnco, qui valeant ad trahendum eos de sellis: quia de eis

facillime cadunt; ac cultellos ac loricas duplicatas; quia illos eorum

sagittæ non penetrant; et galeam et arma alia ad protegendum corpus et

equum ab armis et sagittis eorum. Et si aliqui non sunt ita bene armati, vt

dixit; debent ire post alios vt faciunt Tartari: et trahere contra eos de

armis et sagittis. Nec debent parcere pecuniæ, quoniam comparent arma, vt

possint animas et corpora, libertatem et res alias conseruare. Acies debent

ordinari, vt ipsi, per millenarios, centenarios, et decanos et duces

exercitus: qui duces nequaquam debent prælium intrare, sicut nec duces

eorum, sed debent exercitus videre et ordinare: legemque debent ponere vt

simul incedant ad bellum, siue alias, sicut sunt ordinati. Et quicunque

relinquit alium siue ad bellum procedentem, siue pugnantem, vel quicunque

fugerit, nisi omnes communiter cedant, grauissime puniatur: quia tunc pars

bellantium sequitur fugientes, et sagittis eorum occidunt, et pars cum hijs

qui remanent pugnant, et sic confunduntur et occiduntur remanentes et

fugientes. Similiter quicunque conuersus fuerit ad prædam tollendam,

antequam omnino sit exercitus contrariorum deuictus, maxima poena

mulctetur. Talis enim apud Tartaros sine vlla miseratione occiditur. Locus

ad præliandum est eligendus, si fieri potest vt campus sit planus, et

possint vndique videre: et si possunt habeant syluam magnam à tergo vel à

latere. Ita tamen quod non possunt intrare inter ipsos et syluam: nec

debent simul omnes conuenire in vnum, sed facere acies multas, et diuersas

ab inuicem nec tamen multum distantes. Et contra illos qui post veniunt

debent vnam aciem mittere qui eis occurrat. Et si Tartari simulant fugam,

non multum vadant post eos, nisi forte quantum possunt videre, ne forte

ipsos ad paratas insidias trahant, sicut facere solent: Et alia sit parata

ad muandum aciem illam, si fuerit opportunum. [Sidenote: Speculatores.]

Insuper habeant speculatores ex omni parte, vt videant quando veniant aliæ

acies Tartarorum retro, à dextris et à sinistris et semper debent mittere

aciem contra aciem quæ eis occurrat. Ipsi enim semper nituntur concludere

aduersarios eorum in medio, vnde magnam cautelam debent habere ne hoc

facere possint, quia sic exercitus facillime debellatur. Omnes acies hoc

debent cauere, ne diu currant post eos, propter insidias quas solent

præparare: plus enim fraudulentia quàm fortitudine pugnant. Duces exercitus

semper debent esse parati ad mittendum adiutorium, si necesse est, illis

qui sunt in pugna, et propter hoc etiam debent vitare nimium cursum post

eos: ne forte fatigentur equi eorum; quoniam nostri multitudinem equorum

non habent. Sed Tartari illum quem equitant vna die, illum non ascendunt in

tribus vel in quatuor diebus post hoc. Vnde non curant si fatigentur equi

eorum propter multitudinem quam habent. Et si Tartari cedunt, non tamen

nostri debent recedere, vel ab inuicem separari: quia simulando hoc

faciunt, vt exercitus diuidatur, et post hoc terram libere ingrediantur, et

eam destruant. Debent etiam cauere vt non faciant nimias expensas, vt

solent; ne propter penuriam redire compellantur, et dent Tartaris viam, vt

ipsos et alios occidant et destruant omnem terram; et propter eorum

superfluitatem nomen Domini blasphemetur. Et hoc debent facere diligenter

vt si contingat aliquos pugnatores recedere, quod alij loco eorum

succedant. Duces etiam nostri debent die nocteque facere exercitum

custodiri, ne repente et subito irruant super ipsos quia Tartari vt

dæmones, multas excogitant iniquitates et artes nocendi: Immo tam de die

quam de nocte semper debent esse parati: sed nec spoliati debent iacere nec

deliciose ad mensam sedere, ne imparati inueniantur, quia Tartari semper

vigilant, vt possint nocere. Homines vero teræ qui Tartaros expectant, vel

super se timent venire, occultas foueas debent habere, in quibus sagittas,

et alia debent reponere, propter duo: vt videlicet Tartari non possint ea

habere; et si propitius fuerit eis Deus, valeant ea postea inuenire; Eis

fugientibus de terra, debent foenum et stramina comburere, vt equi

Tartarorum ad comedendum minus inueniant. Ciuitates autem et castra si

volunt munire, videant prius qualia sint in situ. Situs enim talis debet

esse in castris, quod machinis et sagittis expugnari non possit: et aquam

habeant sufficientem et lignum, et si fieri potest, quod introitus et

exitus eis tolli non possit: et quod habeant homines sufficientes qui

possint vicissim pugnare. Et debent vigilare diligenter ne aliqua astutia

possint castrum furari. Expensas ad multos annos debent habere

sufficientes: custodiant tamen diligenter illas, et in mensura manducent,

quia nesciunt quanto tempore eos in castris oportet esse inclusos. Quum

enim incipiunt, tunc multis annis obsident vnum castrum. [Sidenote: Obsidio

12 annorum.] Sic fit hodierna die in terra Alanorum de quodam monte, quem,

vt credo, tam obsederunt per duodecem annos; qui viriliter restiterunt, et

multos Tartaros et nobiles occiderunt. Alia autem castra et ciuitates, quæ

talem situm non habent debent fortiter vallari foueis profundis munitis, et

muris bene præparatis; et arcus et sagittas sufficientes: et lapides ac

fundas debent habere. Et debent diligenter cauere, quod non permittant

Tartaros ponere machinas suas; et suis machinis debent eos repellere. Et si

forte aliquo ingenio vel arte erigunt lartari machinas suas, debent eas

destruere machinis suis si possunt. Balistis etiam, fundis et machinis

debent resistere ne ciuitati appropinquent. Aliàs etiam debent esse parati,

vt superius dictum est. De castris et ciuitatibus, quæ sunt in fluminibus

positæ, diligenter debent videre ne possint submergi. Sed ad hoc sciendum

est, quod Tartari plus diligunt, quod homines claudant se in ciuitatibus,

quàm quod pugnent cum eis in campo. Dicunt enim eos esse suos por cellos in

hara conclusos. Vnde ponunt eis custodes, vt supradictum est. Si autem

aliqui Tartari de equis suis in bello proijciuntur, statim sunt capiendi:

quia cum sunt in terra fortiter sagitant, et equos et homines vulnerant et

occidunt. Et si seruantur tales, potest esse, quod habeatur pro eis pax

perpetua, aut pecunia magna redimantur: quoniam se adinuicem satis

diligunt. Sed quomodo Tartari cognoscantur, superius dictum est vbi forma

eorum fuit expressa. Tamen quando capiuntur, si debent seruari, ne fugiant

diligens est custodia adhibenda. Sunt etiam aliæ multæ gentes cum eis, quæ

per formam superius annotatam possunt ab ipsis cognosci. Est etiam hoc

sciendum, quod multi in exercitu eorum sunt, qui si viderent tempus, et

haberent fiduciam, quod nostri non occiderent eos, ex omni parte exercitus,

sicut ipsimet nobis dixerunt, pugnarent cum eis, et plura malá facerent

ipsis, quàm alij, qui sunt eorum aduersarij manifesti.

* * * * *

The long and wonderful voyage of Frier Iohn de Plano Carpini, sent

ambassadour by Pope Innocentius the iiii. An. Do. 1246. to the great

CAN of Tartaria; wherin he passed through Bohemia, Polonia, Russia,

and so to the citie of Kiow vpon Boristhenes, and from thence rode

continually post for the space of sixe moneths through Comania, ouer

the mighty and famous riuers of Tanais, Volga, and Iaic, and through

the countries of the people called Kangittæ, Bisermini, Kara-Kitay,

Naimani, and so to the natiue countrie of the Mongals or Tartars,

situate in the extreme Northeasterne partes of all Asia: and thence

backe againe the same way to Russia, and Polonia, and so to Rome;

spending in the whole voyage among the sayd Tartars one whole yeere

and aboue foure moneths. Taken out of the 32. booke of Vincentius

Beluacensis his Speculum historiale.