Produced by Carlo Traverso, Claudio Paganelli and the
Online Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net
(Images generously made available by Editore Laterza and
the Biblioteca Italiana at
http://www.bibliotecaitaliana.it/ScrittoriItalia)
SCRITTORI D'ITALIA
M. COCAI
LE MACCHERONEE
MERLIN COCAI
(TEOFILO FOLENGO)
LE
MACCHERONEE
A CURA
DI
ALESSANDRO LUZIO
BARI
GIUS. LATERZA & FIGLI
TIPOGRAFI-EDITORI-LIBRAI
1911
PROPRIETÀ LETTERARIA
FEBBRAIO MCMXI--46520
I
ZANITONELLA
SIVE INNAMORAMENTUM
ZANINAE ET TONELLI
TONELLUS
Forte caleffabit gens me citadina vilanum,
quod sic Zanninae brusor amore meae,
quod ve, bovum stallas usus nettare boazzis,
sforzor amorosas fora butare doias.
5 Heu semel in pania cuncti veschiamur amoris:
qui non puttus amat, credite, vecchius amat.
Nec minus urbanis mattescunt gentibus illi,
qui menant pastos ad beverare boves,
qui mungunt vaccas, pegoras qui forbice tosant,
10 qui pascunt asinos gramine, fronde capras,
quique sciunt magros ad giandas ducere porcos,
quique sciunt buschis grana cavare tridis.
Nemo super terram panem mangiare videtur,
cui non puntigera panza foretur acu.
15 Sit contadinus quisquam, sit natus in urbe,
trat semel in trapolam quemque Cupido suam.
Ille veretones tirat huc, tirat improbus illuc,
qui volat ut smerlus, caecus et absque braga.
Et quamvis mea sit qua scribo penna badilus,
20 zappaque callosas det celebrata manus,
et licet inchiostri mihi sit calumare botazzus,
quem sugo, dum cerebrum bella Zanina sugat,
non tamen, oyme, gravem potui scampare brusorem,
per quem sforzatur cedere vanga pivae.
AD ZANINAM
25 Tempus erat quando flores primavera galantos
spantegat, et freddam scolat Apollo brinam.
Sancta facit saltare foras Agnesa lusertas,
serpaque scorzato corpore laeta godit.
Capra petit caprum, chiamatque cavalla cavallum,
30 quaeque sibi charum cercat osella virum.
Invernata novas armenta biolcus ad herbas
menat, et ad torum calda vedella fugit.
Boschicolae frifolat Philomelae gorga per umbras,
datque suos primo rondina mane sonos.
35 Te tunc ante meos oculos desgratia duxit,
o Zannina, gulae corda gaiarda meae.
Vix et apena tuum vidi gregnare bochinum,
illico balestram discaricavit Amor.
Discaricavit Amor talem, mihi crede, sagittam,
40 ut pro te veluti pegola nigra bruser.
Sola, precor, mea sis, mea sis tu sola morosa,
sic tuus aeterno tempore drudus ero.
Omnibus in rebus contentor habere sodalem,
compagnum dulci non in amore volo.
45 Si nil gnecca tuo fueris, Zannina, Tonello,
non mitriam summi ferre bramabo papae.
Deh! per amore Dei, si te amo, dic mihi verum:
num migolam pro me dulcis amoris habes?
non ingannor, habes, quia sic natura comandat:
50 --O brigata, volo, quisquis amatur amet.
AD CUPIDINEM
Solus solettus stabam colegatus in umbra,
pascebamque meas virda per arva capras.
Nulla travaiabant vodam pensiria mentem,
nullaque cogebat cura gratare caput.
55 Cum mihi bolzoniger cor, oyme, Cupido, forasti,
nec tuus in fallum dardus alhora dedit.
Tota ruinasti rationis moenia, quae tum
circa coradellam bastio fortis erant.
Nonne disarmatam panzam peralhora catasti?
60 nonne fuit rocchae guarda neguna meae?
More valenthominis schenam deretro feristi:
o bellas provas quas, traditore, facis!
Crede mihi, pocum soldatus acquistat honorem,
bottinum poveras qui menat extra casas.
65 Oro sed almancum, si sic tractare Tonellum
te iuvat, angoscae cura sit una meae.
Nunquid habes in me solam solummodo frizzam?
Si bene per zuccam quaeris, un'altra latet.
Sentiat hanc etiam medio Zannina figato,
70 apta nec affanno sit medesina suo.
Scannasti poverum Tonnellum, scanna Zaninam,
pendeat ut nostrae iusta balanza somae.
Si caricas asinum, neque par sit utrique galono
sarcina, non illam bestia pigra feret.
75 Omnia sunt drittis semper iuxtanda misuris,
per versum sic res it cadauna suum.
DE ZANNINA
Nonne Diana mihi se monstrat stella politam,
cum tirat occhiadas bella Zanina suas?
nonne scaviatam mihi sol damatina palesat,
80 cum scoprit trezzas chara morosa suas?
nonne tuas aperis nobis, san Marche, tesoros,
cum ringit dentes dolza putina suos?
Tullius in pergol Ciceronus nonne ragionat,
cum parlat nymphae docta loquela meae?
85 gens citadina sonat chitarinos nonne tricordes,
cum cantat musae bocca basanda meae?
capra legera mihi saltando nonne someiat,
cum ballat divae gamba gaiarda meae?
Testa, manus, gambae, pes, venter, coppa Zaninae,
90 seu stet, seu sedeat, sive lavoret agros,
seu parlet, cantet, mangiet, faciat ve coellum,
sunt ea quae nisi sint nil patet esse bonum.
Sunt sol, luna, Venus, mundus, mediusque Milanus;
sunt (ut concludam) tota Cipada mihi.
AD ZANINAM
95 O Zannina meo plus stralusenta badilo,
cur sguardaduris me, traditora, feris?
Sunt mihi tot raschi medio ventrone ficati,
occhiadas quoties das mihi saepe tuas.
Quales barberii video splendere bacinos,
100 aut qualis multum vanga drovata nitet,
sberlusenta quidem talis tua fazza scoraiat,
quisquis mostazzum vult doniare tuum.
Quando tibi miror guanzas rossore galantas,
--O giandussa--crido,--stella Diana venit.--
105 Esse tuos digitos penso bis quinque cavecchios,
quos tibi de perlis fecit Apollo suis.
In teneram posses ferrum voltare povinam,
cum tortorellam, cum titalora canis.
Est verghetta mihi de fino facta piombo,
110 hanc tibi donabo, sis molesina tamen.
DE SE MEDESIMO
Phoebus abandonat terras cascatque sotacquam,
Vultque super lectum se colegare suum.
Zappator zappam, bovarus lassat aratrum,
cavaque fossator straccus a casa redit.
115 Cuncta repossatum redeunt, gallina polarum,
porcus porcillum, capra caprile petit.
Fabri martellos ponunt, pennamque nodari,
installatque asinos iam molinara suos.
Quisque aliquem busum cercat qualcumque ripossum,
120 solus ego tota nocte travaio miser.
ECLOGA
TONELLUS, GARILLUS, PETRALUS.
TO. Dum stravaccatae pegorae marezant,
dumque passutas coprit umbra vaccas,
ecce sub gianda locus umbriosus,
barba Garille.
125 GA. Cancar, est verum, reposemus ambo.
Quam bonus ventus sofiat sub istis
fraschibus, dum sol nimio boientat
rura calore.
TO. Sentin ut tantae cicigant cigalae?
130 sentin ut rumpunt cerebros cridore?
hoc aguzzatur (modo sit coellum)
voia bevendi.
Ergo taccatum quod habes galono
da mihi fiascum, sitio, Garille,
135 atque ganassas habeo brusatas,
spudo stopinos.
Tu prius buso remove coconem,
iam bibo, clo clo resonat botazzus;
est bonum vinum, sed habet saporem,
140 oibo, vaselli.
Sum refrescatus, mihi milza nodat;
sicca pro troppo coradella caldo
sorbuit vinum veluti quadrellus
toltus ab igne.
145 Sentio flatum stomachi gaiardum:
vox mihi salda, quid erit, Garille,
si meae versum facimus Zaninae?
accipe pivam.
GA. Canta, dum plenis sofio ganassis,
150 lilili blirum, male stoppo busos,
lili brilirum, quid agis? comenza.
Bliri lilirum.
TO. Debeo grossum facere an sotilum?
GA. Es refredatus, mihi fac sotilum.
155 Hor su lá, dic su.
TO. Zoanina bella,
scolta Tonellum.
Oyme, li blirum, Zoanina blirum,
huc veni, lirum, mea, berli lirum.
Sed quid a longe video venire?
160 ecce Petralus.
PE. O Toni, quare dubitas nientum?
tu ne contradis retines in istis
bestias, porcos, pegoras, caprettas,
nec via scampas?
165 miror ut panzam tibi stas gratare,
et facis cantu resonare boscum,
et facit tecum reboare lu lu
piva Garilli.
Nos todescorum furiam scapamus,
170 qui greges robbant, casamenta brusant,
foeminas sforzant, vacuant barillos,
cuncta ruinant.
Tu tamen cantas ab amore presus,
tu tuam curas potius Zaninam,
175 quam spagnolorum veniente stolo
perdere capras.
TO. Mantuae noster duca, vel Cipadae,
ocium nobis facit hoc, Pedrale,
deque camporum stopiis suorum
180 pascolo vaccas.
Semper huic servus, volo schiavus esse:
tres ei dono pegoras ognannum,
octo formaios, totidem recoctas,
quinque cagiadas.
185 Sit meus semper duca, sit patronus,
imperadorus, papa, rex, compadrus,
quem canam, donec mihi vox carebit
tempore vecchia.
Quattuor nigras gerit ille osellas,
190 nomen illarum bene non recordor.
GA. Sunt ne cornacchiae? tacolae ne? corvi?
TO. Non ita, cancar!
haec aves coelo pratigant in alto:
seque reginas volucrum domandant,
195 haec polum crollant, baratrum spaventant
tempore guerrae.
PE. Non mihi migam tua sors noiosa,
quam tibi fecit duca mantuanus,
sed todescorum potius canaia
200 tanta recrescit.
En meo scazzor proprio paeso,
en viam charas scapolo caprettas,
sum malavoiae, quia dulce retro
lasso terenum.
205 En duos agnos modo parturitos
vix guido mecum, pecoris speranzam.
Hei mihi qualis codesella balzat
nos pegoraros!
Saepe cornacchiae faciendo cra cra,
210 saepe civettae faciendo gnao gnao,
ante dixerunt mala tanta nobis
supra caminos.
Dic, Toni, tandem mihi iam rasonem,
ut quid et quare tot in angonais,
215 et tot in rerum straniis bagordis
Mantua saltat?
TO. Mantua est totis melior citadis,
Mantuae gens est bona, liberalis,
Mantuam semper squaquarare sentis,
220 barba Pedrale.
Ista primaios genuit poëtas,
alter in Phoebi beveratur amne,
alterum pleno gregus imbriagat
saepe bigunzo.
225 Hinc cavallorum bona razza nascit,
terra vaccarum nat in amne lactis,
ricca formento, pegoris, olivis,
piscibus, uvis.
Semper in ballis godit et moreschis,
230 hic sonant pivas, cifolos, tiorbas,
hic ve sampognas, pifaros, rubebas,
cagaque cimblos.
Factio non hic gibelina plus quam
ghelfa guardatur, sed amant vicissim,
235 prandeunt, coenant, caciant, osellant,
arma manezant.
Non ibi cartae, tavolerus, atque
non ibi tric trac, crica, sbarainus,
cum quibus giochis iuvenes sedendo
240 corpora guastant.
GA. Ut super montem male barca possat,
utque barozzus male sulcat undas,
hoc facit stessum giovenezza stando
ludere cartis.
245 TO. Mantuae zugant cugolis rodondis,
quas vocat Bressae populus borellas,
quando per cerchi spatium balotta
itque reditque.
Gonfias ballas veluti vesigas
250 solis ad razzos agitant scanellis,
hic batit primus, rebatit secundus,
cazza notatur.
Giostra, bagordus, scrimiaeque ludus
sunt iuventutis godimenta nostrae:
255 vos simelmenter iuvenes de Bressa
statis alegri.
PE. Deh, Toni, quantum mihi das afannum,
dum modo Bressam poveram recordas,
quae patit nunc nunc mala tanta, quanta
260 portat un'altra.
Nam quis hormaium Deus aut diavol
huic dabit qualcum miserae solazzum?
non, Toni, plus est ut erat sub alis
Bressa Samarchi.
265 Qualis est inter Paduae vilanos
gallus aut sguizzer, magis aut todescus,
quum fracassatis ab utrinque squadris
cascat in illos,
quum tapinello rabidi lupazzi
270 dant feridazzas ruginente ferro,
atque per panzam faciunt regattam
figere forcas;
talis est inter varias canaias
nobilis Bressae poverusque nostrae:
275 inter et centum penitus busatur
artelarias.
Hanc avisavit bene tunc ruinam
quando castelli Mirabella turris,
tota de peso nebulis levata,
280 longe volavit.
Illa bombardae stygium tenebat
pulverem, dico stygium, quod ipsum,
si Toni nescis, genuere mundo
trenta diavoy.
285 Hanc focus coeli rapuit debottum.
O puta, qualis crepitus sonavit!
saxa de centum pesiis volarunt
ad Colucuttum.
Post eum casum sequiere tanta
290 bella cum Gallis, italis, spagnolis,
cura Capellettis, sguiceris, todeschis,
ac Brisighellis.
Non eos Manto patitur malannos,
non malapasquas in honore, vita,
295 rebus in nostris, at honore tolto
robba cagatur.
At diem iam nox tenebrare coepit:
vado, sta sanus, pegorare felix;
ac meis stallis, modo quas relinquo,
300 usa libenter.
TO. Nocte tu noscum remanebis ista;
sta, tibi dico, bone mi Pedrale,
poma, castagnas habeo, casettum.
PE. Nolo, valete.
DE SEIPSO
305 Vado per hunc boscum solus, chiamoque Zaninam,
ut chiamat vitulum vacca dolenta suum.
Cursitat huc illuc, nescit retrovare fiolum,
smergolat echisonis per nemus omne cridis.
Fert altam codam, se trigat, stendit orecchias,
310 an scoltet puttum forte boare suum.
Heu quia nil sentit, nec sentiet omnibus annis,
namque suum pignus dulce becarus habet.
Plangens tandem aliquo se firmat sola sub antro,
nulla dat nerba cibum, nulla dat unda bibum.
315 Me rursum trasportat amor de more cavalli,
quem smaniare facit vista cavalla procul.
Raspat et antrattum soghae retinacula spezzat,
longeque fameio retro cridante fugit.
It rognendo viam, sofiat per utrumque canalem,
320 cercat equam, sed non pazzus acattat equam.
Dicere nil zovat famulo:--Sta, bestia, pru, sta;--
nilque in crevello mostra biava trigat.
Sola tamen potis est illum firmare cavalla,
sic me, sic heu me sola Zanina potest.
325 Scorrozzata tamen stat semper gnecca Tonello,
nec causam sdegni vult mihi dire sui.
Me non ascoltat lachrymantem more putini,
cui perdonanzam sic peto, sic ve crido:
--Oyme, Zanina, tuum spresias ne ingrata Tonellum,
330 o plus calcagnis dura Zanina meis.
Qualem terrenum ghiazzarum tempore vango,
quum nil gasones vanga zelata forat,
talem surda tuam reputo rigidescere voiam,
non piat orecchias ulla preghera tuas.
335 Nocte levo susum, sono pivam, canto Rosinam,
cantoque: Para foras, belle Gianole, capras.
Tu matinadis incagas, tuque sonettis.
Heu libertatis venditor omnis amans!--
Quomodo supportas istud, fraschetta Cupido?
340 Est braga iam capiti facta beretta meo.
Ad corpus sanctae, volo blastemare, Nefissae,
nulla est affannis doia paranda meis.
Hanc amo poltronam, quid amo? magis immo botyri
more scolor, nec non sulphuris igne coquor.
345 Ipsa tamen vecchio plus ostinata muletto,
calcibus hinc chioccat, morsibus inde piat.
DE BOCCA ZANINAE
Bocca Zoanninae quum grignat, grignat Apollo;
labra Zoanninae sunt codesella mihi.
Bocca Zoanninae quum parlat, parlat Ulisses,
350 labra Zoanninae sunt malapasqua mihi.
Bocca Zoanninae quum cantat, cantat Arion,
labra Zoanninae sunt titalora mihi.
Bocca Zoanninae quum spudat, balsama spudat,
labra Zoanninae sunt aqua nampha mihi.
355 Bocca Zoanninae quum plangit, plangit azalum,
plangunt saxa, petrae duraque ferra colant.
Haec ea dum grignat, parlat, flet, cantat adunca,
grignant, flent, parlant cuncta, canuntque simul.
Atque ego dum grigno, parlo, fleo, canto, spudoque,
360 sic facio quoniam sic mea putta facit.
MATINADA
Quis meam casu reperit coradam?
Olá, non audis, Zoannina surda?
Dic meam quis nam rapuit coradam,
ventre forato?
365 Sentio me me vomitare flatum,
nam coradellam mihi sustulerunt,
non coradellam bovis aut cavalli,
dico nec asni,
sed meam parlo propriam coradam
370 cum tuis guardis, oculisque ladris,
o meae lusor Zoanina vitae,
ventre cavasti.
Cum piva multas venio fiatas,
et matinadis cano te galantis,
375 nec tamen duram tibi, porca, testam
rumpere possum.
Nunc matarellum sono, nunc pavanam,
nil meae curas sonimenta pivae,
quae, schitarrinos superans et arpas,
380 pecora squaiat.
Unus est princeps schitarae sonator
Orpheus, cunctis celeber paësis,
sic similmenter prior est Tonellus
gloria pivae.
385 Orpheus seccas tirat ad budellas
haspides surdos, basilisca, dragos,
fraxinos, querzas, salices, onizzos,
saxa, matones.
Non ego mancum facio Tonellus:
390 vix pivae flatu repleo botazzum,
et lili blirum digiti comenzant,
omnia saltant.
Per domum ballant tavolae, cadreghae,
guindali, naspi, gramolae, buratti,
395 scamna, lettirae, simul huc et illuc
mille zavattae.
Saepe dum canto gelidis sub umbris,
cum lupis agnae, canibus capellae,
vulpibus galli pariter comenzant
400 fare morescam.
Dura sed plus es, Zoanina, saxis:
ac habes testam similem giarono,
porto calcagnos ego plus tenellos
quam tua voia.
405 Nunc super lectos alii repossant,
solus intornum sine luce vado,
non habes de me, traditora, doiam,
immo caleffas.
Ayme, cur tantas renui morosas?
410 nonne Bertazzam, Toniam, Simonam,
nonne Gelminam? cagalocchius, ergo
sis molesina.
Nam bianchinam voco te superbis,
teque bellinam nimis esse bravas;
415 quisquis est bellus putat esse bruttos
quoslibet altros.
Ne tuae credas, mea gioia, fazzae,
quod biancuzzos habeat colores:
bianca dat panem mihi terra pocum,
420 sed nigra massam.
Ergo me nulla spresias rasone.
Nonne sum riccus, bonus atque bellus?
tresque porchettos habeo tetantes
ubera scroiae?
425 Sunt mihi septem pegorae, novemque
cum viro caprae, iuvenisque vacca:
lacte nec maium carui novello
atque polenta.
Sum satis bellus, satis et politus,
430 vado stringatus simul octo stringhis,
meque saltantem pedibus legeris
nullus arivat.
Porto de paia vitiae capellum,
cuius in banda posui medaiam,
435 qua sub ut stringa rubea ligatur
penna caponis.
Sed viam butto quid ego parolas?
cridat indarnum mea piva surdis,
Non orecchiarum patitur tuarum
440 rogna gratari.
AD EANDEM
O Zannina mei sollazzum dulce figati,
dulcior est muso nulla recotta tuo.
Potta meae matris, quam sum modo cordis alegri,
me quoniam Stanam credis amare gosam.
445 An zelosa tui facta es, mea perla, Tonelli?
martellum nostri nunquid amoris habes?
Hei mihi quam tundus, quam sum lignamine grossus,
si credam chiachiaris fidere posse tuis.
Tu me bertezas, dubito, me, zaccara, burlas,
450 non est soiandi causa veruna tamen.
Siccine te fidum semper trapolare bonhomum?
siccine menchionus sum tibi, semper ero?
haec sunt poma, nuces, castagnae, gucchia piroli,
quas tibi ricchezzas munere, ladra, dedi?
455 talia num scordas? veniat tibi canchar in occhis.
Quid nimis indusias? me cito scanna, precor.
Me, lupa crudelis, spazzatamenter amazza,
te potes in trippis abotinare meis.
Sum tuus, ergo tuis de impresis fac ve refac ve
460 sicut cervelli me guidat orma tui.
Aut impastatum milii cum pane tracanna,
smaltitumque simul cum macarone caga.
Ah datur altandem marzam comprendere: non hoc
Tonnelli meritat longa leanza tui.
465 Nonne daparte mea specchiettum Dina rotondum
attulit et nitidi quinque dotonis acus?
nonne duas stringas? tamen es ingrata Tonello,
quoque magis dono, tu magis aspra venis.
Te Brothem et Stroppi, te nudus membra Pirazzus
470 fecit et in durum vertit azale caput.
Ferri pectus habes in me, sed pectus ofellae
in Bertolino, perfida vacca, tenes.
Tu Bertolinum mihi praefers? te ne Righettum?
cedere ne ingenium debet utrique meum?
475 Si nos doctrina paragonas, doctior illis
sum vanigare hortos, sumque menare boves.
Si signalatis gestis magnisque prodezzis,
me meritat regem Franza, Cipada papam.
Deh voias, Zannina, tuum cognoscere tortum,
480 et me quem stizzus brusat amoris ama.
AD EANDEM FUGIENTEM
ALPHABETUM
Ayme, quo longe scapolas Zanina?
ayme, cur schenam, traditora, voltas?
ayme, sta mecum soror et codognum
accipe pomum.
485 Barbaros vincis feritate turcos,
bistones, moros, sviceros, todescos,
bestias, serpos, quot habet diablos
Belzebub orco.
Curre planinum, tibi saxa rumpunt
490 cuncta scarparum sparamenta, solas:
cancar ortighis veniat, quod ipsae
crura cruentant.
Deh quid indarnum sequor hanc ribaldam?
deh quid istius sub amore ladrae
495 ducor ad forcam? mihi troppa lazzum
doia parecchiat.
Ecce non longe video cavallam,
est ei pro me misero cavezza;
ergo cornacchis laqueo picatus
500 esca manebo.
Forca sit nostrae medicina poenae,
forca tot guaios penitus sconibit,
forca me picchet, pariterque ladram
forca Zaninam.
505 Gratias coelo, quia nunc trovavi
gaudium, quo me fugient afanni;
guardiani campis faciam seguram
gutture pesus.
Haec salix, aut haec erit apta quercus
510 hanc meae vitae satiare voiam.
Heu quid expecto miser? est adessum
hora picandi.
Ito nunc ito, Zoanina cruda,
ito, qui se met picat, est Tonellus,
515 ibis ad stuvam sine quo, nimisque
indusiasti.
Laude mancabis, mea namque stanca
lingua non maium veniebat, ut te
laeta cantaret, faciente piva
520 li li li blirum.
Muta tu semper precibus fuisti,
matta quapropter reputaris esse:
mortus at postquam fuerit Tonellus,
moesta crepabis.
525 Non dabo non plus tibi poma, figos,
non rosas, mentam, ricolam, basecchiam,
non dabo non plus lepores, columbos
non dabo non plus.
O mihi giornus maledictus ille,
530 ossa cum pro te mihi tota sensi
obteri dardis ab Amore iactis!
o furor, o mors!
Possit ad terram rigolare coelum,
possit ad centrum ruinare terra,
535 possit in flammas simul omnis ire
pontus et aër:
Quin simul cunctae pereant puellae,
quin simul vacchae moriantur istae;
quaeque donnarum meritat picari,
540 quaeque brusari.
Rumor et lites veniunt ab illis,
rixa cum foemnis pariter creatur,
ricchus est mundus diavolabus istis,
ricchior orcus.
545 Semen est mendax muliebre, vanum,
semen ingratum, petulans, malignum,
sordibus plenum, putridum, diabli
stercore plenum.
Troia per solam cecidit bagassam:
550 totus it mundus simul ad brodettum,
tuque per puttam modo iam, Tonelle,
temet apicca.
Vado piccari, locus iste non est
vistus, en sogam iugulo tacavi.
555 Vado iam supra salicem, sed ah quis
volgitur istuc?
VISUS A SALVIGNO SIC PARLAT
Omnibus impresis desgratia semper acozzat,
guastat et intoppis cuncta bonopra suis.
Fare potest coelum quod sic a sorte vetemur?
560 est ne canaruzzo tolta cavezza meo?
Sors differre potest, at non prohibere soghettum:
stat mihi per certos forca parata deos.
Nec liber arbitrii toto retrovatur in orbe,
nec scitur qualis scripserit autor opus.
565 Quare librarias seu papae sive Samarchi
istius arbitrii non tenet ulla librum.
Certus apiccabor, quamvis disconzor ab illo
qui venit inquaium, certa stat hora mihi.
O si cornacchias esset prohibere facultas,
570 occhios piccati quae caput extra cavant!
Nam quae sors mortis quam forca est gratior unquam?
sola est talento congrua forca meo.
Omne genus mortis sub terras corpora cazzat,
piccatis coelum posse videre datur.
ECLOGA
SALVIGNUS ET TONELLUS
575 SAL. Quo quo frezzoso passu? sentis ne, Tonelle?
cui dico? pru, sta, tibi fo de more somari.
TO. Deh, Salvigne, meum noli sturbare viazzum,
lassa vestitum, lassa, tibi dico, gabanum.
SAL. Nec tibi vestitum, nec ego tibi lasso gabanum,
580 ni mihi doiosi narres pensiria cordis.
TO. Ast ego dico tibi, nisi me sinis ire, corozzor.
Ad corpus lanchi, mistatem rupero nostram,
atque super nasum pugno stampabo medaiam.
SAL. Ah Tonelle meus, nimis es boriolus adessum.
585 Quid facies hosti, si scorozzaris amico?
scire tuos guaios nunc cerco, daturus aiuttum;
et vis ad primarii voltam mihi rumpere nasum,
ne possim post hac tondos nasare melones?
Omnia sunt charo semper dicenda sodali.
590 Nonne meus grandem tortum compagnus habebit,
causam doiarum nisi dixerit ille suarum?
TO. Oyde quid in mundum veni stentare tapinus?
oyde quid indarnum mater me Agnesa latavit?
mancum nonne malum mihi tunc et alhora fuisset,
595 ex asini caldo fieri pissamine fungus,
vel petra, vel zoccus, vel (quod volo dicere) stronzus,
quam saguratus homo sic matris ventre cagari?
SAL. Ah quid afannaris? quo desperatio tanta?
non desperatae plagae medesina catatur.
600 Quum fortuna suos dat nobis prava travaios,
conseium saviis ab amighis tore bisognat,
atque in carnerum deponere verba rasonis,
sunt quia cordoios bastevola tollere nostros.
TO. Oyme miser, mors sola meum leviaret afannum.
605 SAL. O ben pazzus homo, qui calzos ferre legeros
nescit mosconum, nisi mortis chiamet aiuttum.
Vis ne, Tonelle, mori? qua morte? rasona coellum,
forsitan et tecum mihi voia morire venibit.
TO. Ecce, meae mecum cavezzam porto cavallae.
610 SAL. Cerno quod hanc portas manibus, sed nescio quare.
TO. Quare? quia volo me stessum suspendere ligno.
SAL. O cermisonem, te met piccare cavestro?
tu bene piccares alios, tibi parcere nolens.
Non dubium quoniam est amentis amantis usanza
615 nolle salutarem compagni audire ricordum.
Fer causam, nunquid borsam tibi ladro robavit?
TO. Non vermocagnus sic est, quia perdere vellem
borsam, quattrinos, pegoras, casamenta, cavallam,
plus prestum quam te, quam te (nil dicere possum,
620 sanglottus stoppat sorramen namque fiati)
plus praestum quam te, mea lux, mea vita, Zanina,
quam te garofolum, pomumque, et bella rosina.
Est, Salvigne, mei scanacori causa Zanina.
Sola Zanina meum potis est morzare brusorem,
625 sola Zanina suis me snembolavit ocellis,
hanc amo, nec redamat, brusor, nec porca movetur,
imo bertezat, soiat, chiamatque gazanum.
Sola iuvare potest et quod sit sola spiavit,
unde superbescit, nostrisque altera cadenis
630 alzatam portat crestam, beccumque levatum,
ut gallina solet, si grossum fecerit ovum.
Die, Salvigne, precor, crudelis nonne vocanda?
illa potest nec vult medio succurrere morto.
SAL. Doh, codesella, ergo cruciaris amore Zaninae?
635 TO. Est ita, mò cancar, num cosa novella videtur?
SAL. Cosa novella quidem, fuit haec sentitio prima.
Est ne Zanina Petri Gambonis filia? scis ne?
TO. Est, est, oyme, istud me tantum nomen amazzat.
SAL. Maraviliabam quod eras sic fronte rapatus,
640 qua te fastidis monstrabas essere pregnum,
tamque magrum vidi, tam gramum, tamque striatum,
ut mangiata lupis pareres vacca famatis.
Deh, poverelle, istis noli te credere fomnis,
noli post ipsas cervellum perdere ladras,
645 noli, dico tibi, Veneris seguitare putellum.
Ille cavestrellus faciet tibi rumpere collum,
ille orbisinus totum sfrantumat honorem.
Est amor angoscae speties, mentisque diavol,
est amor errorum capitanius, estque putanae
650 filius, est proprii domenticatio iuris,
est quoque vergognae contrarius, estque maligna
pestis et a nulla morbus guarribilis herba:
per quem perdit homo ius, robbam, seque medesmum.
Fac sennum matti, deh lassa, Tonelle, talopram,
655 nam secchiam merdae tandem cascabis in unam.
Noscere vin causam, cur non habet ille mutandam?
est quia vergognis oculos bindamine stoppat.
Noscere vin quare puer est, nunquam ve senescit?
nam facere impresas pueriles cogit amantes.
660 Noscere vin quanti sit damni causa ladrettus?
hic exempla tui solum statuamus avantum.
Si, Tonnelle, modo zuras mihi dicere verum,
est tibi nulla modo vaccarum cura tuarum.
Primum secca illis garlettos merda boazzat,
665 nam velut usabas nunquam tua stalla netatur.
Si mungis, mungis tal qualiter omnia puzzant.
Omnia te tristant, praeter doniare puellam,
quae tibi cervellum rapuit, sennumque robavit,
inque gucchiarolo retinet putanella ficatum.
670 Cessant nascherpae, cessat cagiada, botirus.
Humida formaium corrumpit muffa levatum,
itque in malhoram pecoris speranza torellus,
inque malum puntum substantia tota ruinat.
Vigna tui broli sine palis, piena ruidis,
675 clamat et a longe zappam nonanta mearos.
Vadunt ad sguazzum campi, lagus arva covertat,
namque cavedagnis nunquam fossata cavantur.
Dormit zappa domi, forcatus, vanga, badilus.
Cuncta sui culpa veniunt ruginenta patronis.
680 Hic ille acquistus, qui fitur amare puellas;
hunc mulazzus Amor tibi dat, Tonnelle, guadagnum.
Perdis amicitiam multorum, perdis honorem,
et patri matrique tuae paris, improbe, guaios.
Hunc de cervello tostum, precor, excute grillum,
685 ne bovis accipiat panzam, bustumque gigantis,
et modicus fiat grandis montagna fasolus.
TO. Ista meam rupit circumparlatio testam,
per dextramque intrans laevam passavit orecchiam.
Dans vento calzos umbram, Salvigne, misuras,
690 in ghiazzam scribis, solis scaldante lusoro.
Plus tostum caschet mundus, coelumque roversum,
plus tostum mulosque asinosque volare videbis,
cornacchiasque iugo faciemus arare ligatas,
plus tostum talis nascat verzonus in horto,
695 quod minor ad totam Bressam det foia menestram,
quam sinat unquamcum Tonnellus amare Zaninam.
Et licet hanc vellem, non possem linquere foemnam,
et licet hanc possem non vellem linquere nympham.
Vade, nec impresa me quisquam toiat ab ipsa.
700 SAL. O sine cervello zentaia, genusque matescum,
se cruciant quod amant et amorem sponte sequuntur.
Cazza foras istam de testa, pazze, matezzam,
teque tibi stesso prudenti torna vedero.
Hic Amor ad stuvam mandat finaliter omnes,
705 tuque capraeque tuae sparavero andabitis ultro.
TO. Mentiris, nec Amor fit eorum causa malorum.
Nonne quis est similis zocco similisque puvono,
quem non mordet amor, quem non capit ulla puella?
dic, giandussa, quid est virtus nisi germen amoris?
710 virtutem sborravit amor, sborravit amorem
summa Dei beltas, quae corpora nostra galantat,
inque Zoanninam venit bellasque putinas.
Nunquid ego potius merlottus amabo cavallam
quam bellam donnam, sensuque rasoneque plenam?
715 SAL. Potta meae, quod non volo blastemare, madregnae,
argumenta facis magno bastantia Scotto.
Sum contentus, ama, quia quemque bisognat amare,
sed ratio, non mens lassiva gubernet amorem.
TO. Doh diavol, amor non est subiectus, et istinc
720 debet amor potius rationem flectere quo vult.
Non ne vetus proverbol habes: «Amor omnia vincit»?
SAL. Heu bene parlasti, meschine, quod omnia vincit,
namque tibi robbam, famam tulit atque saperum,
plusque Zoanninam curas quam mungere vaccas.
725 TO. Pur ibi te fichet, nescis voltare galonem,
num tu Zanninae vis me praeponere vaccas?
SAL. Non, sed ama pariter vaccas, vaccamque Zaninam.
TO. Oh veniat cancar tibi nunc, manigolde, quid inquis?
tu ne Zoanninam praesumis dicere vaccam?
730 SAL. Perdonanza, precor, nolique cridare, fradelle,
nam meus incauto dictus muzzavit ab ore.
Imo Zoanninam stellam chiamabo Dianam,
dummodo non voias te desperare per illam.
Quod si desperas, et vis te tradere corvis,
735 non pur eam vaccam sed ego clamabo putanam,
et semper dicam quod Amor tibi colla tiravit.
TO. Numquid Amor boia est, quia dicis colla tiravit?
SAL. Ut quid habes manibus pro te appiccare cavezzam?
TO. Non amor, ast odium quod fert mihi cruda Zanina,
740 me quasi sforzavit contradam perdere drittam.
SAL. Ut quid amas illam, si te sdegnosa refudat?
TO. Troppus amor quem porto sibi facit esse superbam.
SAL. Ergo troppus amor te vult picare bonhomum.
Ne stupeas, boiam si dixi nomen amoris.
745 TO. Crimen amoris enim non est, at culpa puellae,
troppus amor non esse potest, at troppa superbit.
SAL. Dissimula, fingasque aliam seguitare morosam.
TO. Dissimulare nequit, vel fingere, pazzus amator.
SAL. Heu quia vicisti, cedo, Tonnelle, nec ultra
750 disputo, nam tua me sententia docta ligavit.
Non de cadreghis doctae venit ista Bolognae,
non Pomponazzi processit ab ore Peretti;
talia nec donant zappae, nec aratra saputis;
solus amor docuit, potis est qui alzare biolcos
755 de ruto stallae scarlatti ad culmina brettae.
Victor es, et speciem formamque agnoscis amoris.
Est gentilis amor, vult cor gentile, galantum.
dulce, saporitum, tandem dulcedo fit ipsa.
Et iuro, Tonnelle, tibi, retrovabo Zaninam,
760 hanc ve tibi faciam dilectam, lassa pauram,
lassa mihi curam, me guarda, staque segurus.
Vade casam laetus, cordamque retorna cavallae.
Sol ruit in saccam, grillique per arva tricantant.
MIRA TONELLI VIS
Oyde meus venter, mea milza, meusque magonus,
765 o mea tercentis testa piena grylis!
o quales lancos, o qualia cancara porto!
poena minor poenis est codesella meis.
Nil sunt giandussae, nil vermocanus ad istas,
quas pro te sofro, gnecca Zanina, doias.
770 O mea puta, fero pro te malapasca, malannum.
Deh non sis mortis causa ribalda meae!
Schioppo, creppo, brusor, picolum nec trovo ripossum,
nec datur almancum posse morire cito.
Affannus maior meus est quod vivus amazzor,
775 mors nec amazzatum me rapit ulla viam.
Tu tamen hic rides, cantas, semperque solazzas,
nec pietas mentem dentegat ulla tuam.
Quo magis in poena crido, magis improba soias
me, tibi qui sempro tempore schiavus ero.
780 En ego, si mangio videor mangiare lusertas,
sdegnaris quoniam, vacca Zanina, mihi.
En bibo, quando bibo, solimati vina botazzi,
sdegnaris quoniam, porca putana, mihi.
Cum dormit, paret forcam montare Tonellus,
785 sdegnaris quoniam, ladra picanda, mihi.
Ipse sonus pivae mihi gnaolare videtur,
sdegnaris quoniam, gata lecarda, mihi.
Paret garofolus nasanti merda Tonello,
sdegnaris quoniam, brutta carogna, mihi.
790 Non mihi mangiandi voia est, non voia bibendi,
sdegnas Tonnellum, bella Zanina, tuum
Nulla repossamen mihi nox longhissima praestat,
truffas Tonnellum, nympha galanta, tuum.
Nulla malenconicas removet sordina gramezzas,
795 treppas Tonnellum, dolza recotta, tuum.
Nulla meo grandat florum spiramina naos,
soias Tonnellum, grassa polenta, tuum.
Ergo finatantum spresias, pignata, coverchium,
puzzat Tonello maccaronaea tuo.
ECLOGA DE IMBRIAGATURA
TONELLUS, GARILLUS
800 TO. O fortuna, nimis povero crudela Tonello,
qua causa tanti per te mihi dantur afanni?
cur non hanc animam streppas de corpore tandem?
nonne mihi satius un trattum fundere vitam,
quam totis giornis ter mille morire fiatas?
805 es, fortuna, canis, stronzus, gattique carogna,
et tamen a pazzis lac, zuccar, melque vocaris,
quos utinam facias te te cognoscere tandem.
Nonne finadessum meque huc meque arripis illuc,
et florentinae iactas de more balettae?
810 GA. Quid turbulentus facis hac, Tonnelle, sub umbra?
nunc ego rampatus longam scalvare pioppam,
ut virdo possim foiamine pascere capras,
audivi lacero te suspirare magono.
Te precor ut voias marzam buttare deforas.
815 Tu scis non pocum strettos nos esse parentos,
tu scis quam savius villa sum dictus in ista;
conseium quapropter ego cotale trovabo,
quod pones zosum fors et dabanda travaium.
TO. Nunc nunc pensabam quia me grezare venires.
820 Vade viam, quantumque potes te porta dequium.
Ad corpus sancti, quod blastemabo, lupini,
si, Garille, loco non te distollis ab isto
plus de cinquanta parebimus esse todescos.
GA. Nonne tibi dico quam sis, Tonnelle, maruffus?
825 guaios scire tuos inguro, daboque socorsum,
et vis ad primam sic me cazzare parolam?
TO. Deh guarda, guarda, non magnus bastat afannus,
qui mihi nocte cavat milzam, giornoque coradam,
si non hic etiam veniat mihi iungere doias.
830 Expecta, poltrone, volo tibi rumpere schenam;
fors fors pentibis mihi nunc venisse davantum.
GA. Vade pianinum, rogo te, mi chare Tonelle;
an, poverine tuum, tolerabis battere barbam?
TO. Si tibi perdono, veniat mihi pinfer in occhis,
835 guarda, vilane, dabo quod cercas, quod ve talentas.
GA. Horsu, ne facias, es mattus? atriga furorem.
Qui sumus ignoras? sta retro, dico, padimma.
Mò, sagurate, tuum sic fers tractare parentum?
sta quetus, requia, quid dixi? quid tibi feci?
840 nonne parolinas usavi dire melatas?
TO. Nonne simelmenter tibi dixi:--Vade, Garille?--
scire quid importat mea te pensiria? nunquid
sub sagramento tibi sum parlare tenutus?
guarda meos oculos, si vis cognoscere doiam.
845 GA. Do, Tonelle, tibi perdonum, doque rasonem,
te quia comprendo nimiam sburlasse gramezzam.
Attamen un pocum voias audire sodalem,
perque guisam nullam compagni verba refudes.
Dic su cuncta mihi, marzum mihi spuda figatum;
850 quamvis penserum tua mangiet corda cativum,
omne tamem charo debes scoprire Garillo,
taiandumque bono medico praebere bognonem,
qui mala cervelli pensiria pacificagat,
si tamen infirmus malattiam significagat.
855 TO. Quid mihi tu tantum sine fructu rethoricagas?
vin quod ego dicam veruni tribus omne parolis?
unxisti fortasse musum, fiascum ve basasti,
et mihi ieiuno venisti orare quatrhoras.
Num sine crevello valeam purgare ceserchiam?
860 si mihi sorbottum das vini, cuncta sborono.
Cuncta foras butto, quia vinum cuncta palesat,
dummodo sit vinum civis, non vappa vilani.
GA. Si non una tibi bastat gorgada botazzi,
ecce meo totum socio do, dono botazzum.
865 Sunt ad comandum chari mea quaeque Tonelli,
nec libi torchiati datur pissacara vini,
nec quae ranarum nascuntur supra culattas,
musta visentinis haec sunt spinata tinazzis,
hoc mea donavit modo me patrona fiasco,
870 namque tuli binos illi de more caprettos.
TO. Da mihi, clo clo, bibi, non gustat Roma miorem.
GA. Quid Romam allegas? non nostrae regna Cipadae
tam bona gustavit, gustat, gustabit avantum.
TO. Tu quoque barillo da, me cernente, bufettum.
875 GA. Sum contentus, eris nunc satisfactus ad unguem.
Lassa netare musum; clo clo, iam mezzus habetur.
Tuque ancum, compagne, sona, day, stricca, Tonelle.
Nonne bonum? muffam ne sapit? dic hora, comenza,
dic tua Garillo moestae pensiria testae.
880 Ecce orecchiarum busos deslazzo gemellos.
TO. Ab Iove principium buttae, vini omnia plena.
Boccalides Musae, paulo meliora bibamus.
Non omnes vinessa iuvat, picolique marelli:
si bibimus gregos, greghi sint gutture digni.
885 Sed quid ego, fradelle, tibi contare volebam?
GA. Doh cancar, testam ne tulit possanza botazzi?
Gratta caput, revocat capitis grattatio mentem.
TO. Nunc scio quid sit amor, veteres migrate coconi.
O imbriaghe puer, nimium ne crede barillo.
890 Vina adaquata cadunt, vernazza ribula leguntur.
Mi Garille, fugit me quidquid dire parabam,
nescio qua mihi nunc grossedine testa gravatur,
quos habeo dentrum plene cognosco travaios,
lingua tamen parlans zoccos streppare videtur.
895 Dicam domanum passutus quinque manestris,
seu sint panizzae, seu sit muliebre polenta,
namque polentarum sensus mangiamen aguzzat.
Ahn, sed ego tandem recolo, iam tornor acasam.
Oyme quot et quales sub milza porto rasoros!
900 Non bastat quoniam squarzant sine fine tapinum,
sed quid ab ognuno ceu vulgi fabula soior?
Non tibi sanglottos, tibi non suspiria narro,
quae per iter colli vellent uscire magonem,
sed quia sunt troppi, quia se l'un l'alter adossant,
905 en per iter culi braghis sorantur ab imis,
efficiuntque meras suspiria multa corezas.
GA. Iam perdono tibi, narrasti cuncta per orden,
nunquam pensassem te tosum prendere gattam,
et disguantatum nasos moccare civettis.
910 Certe bisognabit tandem cagare stopinos.
Quid me sponsonas? intelligo, labra sugasti.
Ecce barilus adest iterum, bibe rursus et ancum.
TO. Goffa refudaret talem zentaia bevandam.
Clo clo, panza tumet, nolo plus, testa caminat,
915 fertque caput secum, verum, quid dire volebam?
GA. Dicebas quod panza tumet, rallenta corezam.
TO. Nescio si potero mollare, tof, altera tuf tof.
GA. Non sic aio tibi, voias lentare corezam:
dico centuram fibiis ammolla solutis.
920 Heu quia nam tantae cinxerunt astra fumanae,
guastatur tempus, ne fors bagnemur eamus.
TO. Tu quoque caldus eris, ni fallor, ab igne botazi.
Ecce stat ad mediam gambam sol altus et inquis:
--Guastatur tempus, cinxerunt astra bocali.--
925 Sed recitare volo bellam, Garille, fiabbam.
GA. Hor là, commenza, sed oh vadit tot mundus atornum,
quo casamenta volant? quo caprae, quo mea vacca,
quo mea vacca, inquam, volat alta, viamque meatur?
TO. Perdere nolo capras.
GA. Nec volo perdere vaccam.
930 TO. Curre, Garille, retro, quo curris? volta de quaium.
GA. Tu quoque delaium, quo, quo, Tonnelle, ritorna:
quo sine me? casco, veniat codesella fiaschis,
atque visentinae creppent in frotta barillae,
quae mihi cervellum tot ghebbis imbratarunt.
935 TO. Es coctus plusquam crudus, compagne, nec ipse
sum liber, coepi gattam, simiamque piavi.
GA. Sta, Tonnelle, susum, quid cascas? surge, gaiarde.
Huic palo te tacca manu, quem strettus abrazza.
Heu quia non unum video sed mille Tonellos.
940 TO. Sic ego non unum video sed mille Garillos.
Oh quot quot pegorae pascendo per aëra vadunt,
turchinamque gerunt lanam, montonus azurrus
sturlat cum vacca virda, bona sera patrona.
Vos dare bon vinum Grillo, briagare Tonellum.
945 Trincher tartofen, io io, mi star sine testa.
GA. Ne tibi penserum des, o Tonnelle, panada:
tantum quem stringis manibus ne desere truncum,
donec trapasset vini scalmana paditi.
Hui quantas ego cornutas contemplo civettas.
950 TO. Non sunt scornutae, non sunt, Glirille, carettae,
sed quem taccatum portas gallone balestrum.
Octo tirasti frizzas, ego quinque verettas.
Stas frescus, nec me zenari mesus aghiazzat.
O quantis tantis impletur testa saiottis!
955 GA. Ecce lagus Paiae, quid erit? nodabimus ambo,
ambo ne ranocchii nodabimus arte sotacquam?
TO. Despoiare libet, sum nudus, tuque camisam
tira, Garille, foras: en Paiae nodo per undas.
GA. Sic facio, sed cur non bagnat Paia culattas?
960 TO. Imo cavant ochios buschae, imo pulvis anegat,
imo quidquid ago, video, tangoque botecchia est.
GA. Me miserum, Tonnelle, iuva, me prestus aiutta.
Una caret forzis nervo mihi gamba tirato,
oyme tirat nervus, est granfus, porge botazzum.
965 TO. Tu ne botazzum iterum? faciamus, prende botazzum.
GA. Da cito, ne tarda, morior, volo vivere, clo clo,
ecce bibo, sursumque bibo, bibe tuque, Tonelle.
Gratia sit semper savio renduta fiasco,
me sua de grandi prigolo reverenda traxit.
970 Imbriagus eram nuper, sum nettus adessum.
Sic morzare focum focus alter saepe solevit,
sic modo vinorum purgarunt vina fumanas,
pro quibus intrarat nos quinta essentia talis,
qualis non intrat lanzos in tempore brindes.
975 TO. Ecce serenantur nobis solaria coeli,
quaeque suo primo res est tornata logino.
Sum Tonnellus ego, tuque es, Garrile, Garillus.
GA. Ergo repossemus nos ambo glande sub ipsa,
non sine proposito fuerit dormire quatrhoras.
ECLOGA
BIGOLINUS, TONNELLUS, SALVIGNUS