Produced by Tamiko I. Rollings, Pilar Somoza and the Online
Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net.
Special thanks to Elmer Nocheseda for providing the material
for this project. Handog ng Proyektong Gutenberg ng
Pilipinas para sa pagpapahalaga ng panitikang Pilipino.
(http://www.gutenberg.ph)
[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is
marked as ~g.]
[Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa
upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon
ay hindi na ginagamit.]
ANG
=BAGONG ROBINSON,=
HISTORIANG NAGTUTURO
NANG MABUBUTING CAUGALIAN,
_NA GUINAUANG TANUN~GAN_
NANG ICATUTO AT ICALIBANG NANG MAÑGA
BATANG BABAYI,T, LALAQUI.
TOMO I.
MANILA
IMPRENTA DEL COLEGIO DE SANTO TOMÁS,
Á CARGO DE D.G. MEMIJE.
=1879.=
ANG
BAGONG ROBINSON,
HISTORIANG NAGTUTURO
NANG MABUBUTING CAUGALIAN,
NA GUINAUANG TANUN~GAN
NANG ICATUTO AT ICALIBANG NANG MAÑGA BATANG
BABAYI,T, LALAQUI.
ISINULAT NANG SEÑOR CAMPE,
isinalin sa uicang castilla ni D. Tomás de Iriarte,
at n~gayo,y, tinagalog ni D. Joaquin Tuason.
TOMO I.
=MANILA=
IMPRENTA DEL COLEGIO DE SANTO TOMÁS,
Á CARGO DE D.G. MEMIJE.
=1879.=
Es propiedad de la Comunidad
de PP. Dominicos.
=D. LUIS REMEDIOS, PRESBÍTERO,=
Prebendado de Esta Santa Iglesia Catedral Y Secretario de Cámara Y
Gobierno Del Arzobispado De Manila, Etc., Etc.
Certifico: que á una instancia presentada por D. Joaquin Tuason, en
solicitud de licencia de impresion, S. E. I. el Arzobispo mi Sr. se ha
servido decretar lo siguiente:
[Nota: _Lugar del sello_]
«Manila 15 de Noviembre de 1878.--Por la presente y por lo que á Nos
toca, concedemos la licencia necesaria para que se pueda imprimir el
manuscrito tagalo titulado El Nuevo Robinson; en atencion á que
de nuestra órden ha sido examinado, y no contiene, segun la censura, cosa
alguna contraria al dogma católico y sana moral. Líbrese por
Secretaría copia certificada de este decreto al interesado; y
archívese original.--Fr. Pedro, _Arzobispo_.--Por mandado de S. E. I.
el Arzobispo mi Sr.--Luis Remedios, Srio.»
En cumplimiento del preinserto decreto, libro la presente
certificacion en esta Secretaría de mi cargo a quince de Noviembre de
mil ochocientos setenta y ocho.--L. Remedios.
DIRECCION GENERAL DE ADMINISTRACION CIVIL De Filipinas.
El Excmo. Sr. Gobernador General de estas Islas, con esta fecha ha
decretado lo siguiente:
«Vista la instancia suscrita por D. Gervasio Memije en la que solicita
autorizacion para imprimir y publicar la obra titulada, Ang Bagong
Robinson.--Visto el informe emitido por la Comision permanente de
Censura:--Resultando que la obra de que se trata en nada afecta á la
sana moral y buenas costumbres.--Este Gobierno General, de conformidad
con la expresada Comision de Censura y lo propuesto por la Direccion
general de Administracion Civil, autoriza á D. Gervasio Memije para
imprimir y publicar la obra en tagalo «Ang Bagong Robinson»; debiendo
sujetarse á lo que previene el art.° 4.° del Reglamento de Imprenta,
prévio pago de los derechos de firma correspondientes.»
Lo que traslado á V. para su conocimiento, acompañandole la obra de
que se trata. Dios guarde á V. muchos años. Manila 11 de Diciembre de
1878.--J. Cabezas de Herrera.
_Sr. D. Gervasio Memije._
PAGHAHANDOG NANG TUMAGALOG
SA MALOUALHATING ARCÁNGEL S. RAFAEL
Sa Pagbibigay Puri at Pagganting Loob Sa Caniya.
* * * * *
Pintacasi naming hayag ang alindog
icatlong Principe sa Reino nang Dios;
sa man~ga demonio,y, caquilaquilabot,
daig pa ang lalong marahas na culog.
Sa carunun~gan ca,y talang maliuanag,
sa capangyarihan ay sacdal nang taas,
at sa caauaa,y, ualang itutumbas
sa lahat nang tauo,y, pinalalaganap.
Isa ca sa pitong laguing nagbabantay
sa daquilang trono na cagalang galang
niong Pan~ginoong pinan~gin~ginigan
nang lupa at lan~git at boong quinapal.
Haliguing matibay na hindi magahis
niong man~ga diuang sacdal nang lulupit,
at mabisang lunas sa dalita,t, saquit
nang sinomang tauong napatatangquilic.
Iyong sinusugpa,t, hindi paguitauin
ang capalaloan nang lilong Lucifer
sampong tanang campon na man~ga souail
dinuduahagui mo,t, laguing sinusupil.
Bunying catiuala nang Ualang capantay
at sugo sa madla,t, malalaquing bagay,
Icao ang ligaya,t, tan~ging caaliuan
nang nan~galulugmoc sa capighatian.
Daraquila ca n~ga,t, di icatlo lamang
nang hari sa lupa na may cahanganan,
cundi nang sa lan~git na Ualang capantay
at di matapos magpacailan man.
Yaong libolibong man~ga Espíritus
sa camahalan mo ay nagsisisunod,
palibhasa icao siyang ihinulos
catiuala niyong Amang mapagcupcop.
At sa tumatan~gis na sangcatauohan
habang na sa lupa,t, nan~gin~gibang bayan
icao ang pang-ampat sa luhang nunucal
na pinadadaloy nang capighatian.
Icao ang sumama sa batang cay Tobias,
sa madlang pan~ganib iyong iniligtas,
gayon din sa iba na nan~gaglalacad,
bagama,t, di namin napagtatalastas.
Sa alin mang saquit nang nagdaralita
sa banig nang dusa,y, lunas cang mabisa,
lubhang mahalagang handog na biyaya
nang Lan~git sa tauong ibig matimauà.
Man~ga nagnanasà na tumangap naman
niong matrimonio sacramentong mahal,
sa inyong saclolo,y, dapat na magsacdal
sa magandang palad nang houag masinsay.
Man~ga bagong casal naman ay gayon din,
ay nararapat ca nilang pintuhoin,
nang sila,y, maligtas, at houag masupil
nang lilong demonio Asmodeong tacsil.
Ang man~ga magulang na ang man~ga anac
ay nan~gauaualay, dapat na tumauag
sa camahalan mo, at nang man~galigtas
sa madlang pan~ganib na tulad cay Tobías.
Sa catagang uica,y, ang ibig magcamit
nang tunay na toua,y, sa iyo,y, manalig,
mahal na Arcángel, na halal nang Lan~git,
magtangol sa tauo sa bayan nang hapis.
¡Oh mapagcandili,t, maamong Arcángel!
na taga pagampon sa madlang hilahil,
alio sa pighati,t, paraluman mandin
sa pacay nang nasang bayang Jerusalem.
Jerusalem bagang caloualhatiang
tinutun~go namin habang nabubuhay,
caming iyong lingcod doo,y, ipatnubay
sa touid na landas nang houag masinsay.
Linalacbay nami,y, malauac na mundo
na punô nang silo nang lilong demonio,
¿ito,y, dili caya icababalino
nang puso mong handang laguing sumaclolo?
Diyan sa ligaya na hindi masaysay
nang bait nang lalong capahampahaman
at na sa piling ca niyong carurucan
nang Dios na ualang hangang cataasan.
Ipamaguitan mo aco,t, nang maligtas
sa di magpatantang tucso ni Satanás,
na nan~gingimbulo,t, ibig mapahamac
maramay sa caniya ang sangmaliuanag.
Sa di nasayaran nang sa salang dun~gis
na Virgeng binucalan nang gracia at diquit,
ay idalan~gin mo caming humihibic
sa guitnâ nang ualang ulat na pan~ganib.
Yayamang sa caniyang mapalad na camay
lahat nang biyayà ay pinararaan
nang lumic-hâ nitong boong sangtinacpan,
ani San Bernardong lingcod niyang hirang.
Cami tulun~gan mo, daquilang Arcángel,
na magpasalamat sa maginang Virgen
sa di tumitila,t, auang sapinsapin
bagama,t, cuhila,t, sucab na alipin.
Joaquin Tuason.
_Pasig, arao ni San Rafael Arcángel, icadalauang puo,t, siam nang
Setiembre nang taong isang libo ualong daan pitong può at ualo._
=PAOUNAUA NANG TUMAGALOG.=
* * * * *
_Ang cumat-hâ nitong Historia Moral, ay ang Sr. Campe, at ang inilagay
na pamagat ay_ Ang Bagong Robinson, _at nang maiba sa isang isinulat
ni Daniel Dafoe sa pasimula nang nacaraang siglo, na ang pamagat ay_
Buhay at man~ga cahan~gahan~gang aventuras ni Robinson Crusoé._Itong
dating Robinson ang siyang nagbigay sa pagcat-hâ nang bago nang man~ga
bagay na quinaoouian nang boong Historia nang isang bayaning totoong
tan~gi dahil sa man~ga di caraniuang napagsapit nang caniyang buhay,
na totoong cacaiba sa lahat nang man~ga tauo dahil sa man~ga sacunang
nangyari sa caniya: ang buhay nang isang tauong nacaisaisa, napilitang
gamiting ualang licat ang lacas nang caniyang catauan at ang boong
ipinangyayari nang caniyang caloloua, sa pagca,t, ualang macatulong
na sinoman at siya,y, nacaisaisa sa pulô.
Ang sumalin sa uicang castilà nito ay si Don Tomàs de Iriarte, at nang
mangyaring paquinaban~gan nang man~ga binatang babayi,t, lalaqui,
dahil sa magagandang aral na nacacalat sa buong librong ito.
Humihicayat nang pagibig, paggalang at pagpapasalamat sa
macapangyarihang Pan~ginoon at Ama nang lahat nang tauo; nagpapausbong
sa pusò nang pagasa sa caniyang caauaan sa alin mang caguipitan at
pag-ayon sa caniyang calooban.
Ito at madla pang mabubuting aral at cahatulan ang mananamnam nang
babasa sa Historiang ito, na bucod sa pagcacaliban~gan, ay maraming
bagay na macucunang uliran, at ito,y, siyang dahil caya co inihulog sa
uicang tagalog.
Sa pagtagalog nito,y, aquing linisan ang inaacalà cong uari hindi
paquiquinaban~gan nang man~ga tagalog; gayon din naman aquing
dinagdagan nang pagmamacaauà sa mapagpalang Virgen sa touînang
daratnan si Robinson nang anomang casacunaan; sa pagca,t, dili
carampatang lisanin nang sinomang nagcapalad tumangap nang lunas na
tubig nang santo Bautismos ang pagsasacdal, paghibic, at pagmamacaauà
sa Ina nang ating Mananacop, na guinaua niyang alolod na aagusan nang
dilang graciang ipinagcacaloob sa man~ga tauo, ayon sa uicà ni San
Bernardo: _Deus nihil voluit nos habere, quod per manus Mariæ non
transiret._ «Ayao ang Dios na pagcalooban tayo nang anomang gracia na
di pagdaanin sa man~ga camay ni Maria.»
Idinagdag co rin naman dito na sa pagtitiis nang anomang cahirapan, ó
pagcacamit nang anomang caguinhauahan ay hindi lamang ang dapat
han~garin ay ang magandang capalaran sa buhay na ito, cundi lalonglalò
na ang maguing daan nang ipaglilingcod sa Dios at ipagcacamit nang
caloualhatiang ualang hangan.
Sa catapusa,y, inihandog co sa maloualhating Arcangel S. Rafael,
pagbibigay puri bilang at pagganting loob dito sa lubhang maauaing
Pintacasi nang man~ga maralitâ at icatlong Principe na lagui nang
nagbabantay sa cagalanggalang at di matingcalang carorocan nang Ualang
capantay. Bucod dito,y, totoong nababagay ang pamimintacasi dito sa
totoong mapagcalin~gang Arcangel sa sinomang natitiualag sa caniyang
magulang at nasa guitnâ, nang dilang casacunaan at caralitaan, tulad
cay Robinson, na baga ma,t, isang halimbauà ó talinhagà lamang, ay
magagauang uliran nang sinomang na sa sa isang caguipitan at
capan~ganiban, nang houag huminà, malupaypay at maghinampo ang loob sa
Namamahalà nang sangdaigdigan, bagcus umayon sa caniyang calooban,
manalig sa ualang hangan niyang caauaan, sambahin ang di malirip
niyang carunun~gan, na ang inaacalà natin na isang casacunaan at
cahirapan ay bun~ga nang caniyang pagibig na pagcacaraanan nang ualang
hanga nating caloualhatian, cung baga,t, ating matiis, at tangapin
nating malumanay sa loob at pasalamatan, maguing caguinhauahan at
maguing cahirapan man, ang minamarapat niyang ipagcaloob sa atin._
_Sucat hangan dito, bumabasang irog, at pagcaliban~gan mo naua,t,
paquinaban~gan itong catouatouang buhay ni Robinson, na caya co
tinagalog ay iniutos sa aquin nang man~ga Pareng Dominico, at nang
cunang uliràn naman nang sinomang babasa._
=SINALIN SA TESTO=
Nang
=INCA GARCILASO DE LA VEGA.=
* * * * *
_Sa unang bahagui nang man~ga Comentarios reales ay nababasa sa
capitulo VII. itong susunod:_
«Ang islang (capuloan baga sa tagalog) tinatauag na Serrana, na na sa
pag-itan nang Cartegena at Habana, ay tinauag nang gayon, dahil sa
isang castilang ang pan~galan ay Pedro Serrano, na ang caniyang daong
ay napahamac na nabagbag sa malapit sa pulóng ito, at siya lamang ang
nacaligtas, sa pagca,t, totoong mabuting luman~goy, at nacarating sa
naturang pulô na uala isa mang bahay; di sucat matirahan nang tauo,
ualang tubig at cahoy, doon siya tumahang may pitong taon, at sa
caniyang casicapan ay nagcaroon siya nang cahoy at tubig, at nacacuha
nang apuy, (ang nangyaring ito,y, isang bagay na catacataca, na
marahil ay sasabihin natin sa ibang lugar.) Sa apellídong Serrano ay
tinauag ang pulóng yaong Serrana, at Serranilla ang isang pulô namang
calapit niyaon; at nang houag pagcamal-an ang baua,t, isa.»
_Saca sinasabi sa capitulo VIII._
«Nararapat munang bago natin ipatuloy, ay sabihin nating ang nangyari
cay Pedro Serrano. Si Pedro Serrano ay luman~goy sa pulóng yaon na
dati,y, ualang n~galan, na ang pagcasabi, ay may dalauang leguas sa
binilogbilog. Gayon din halos ang sinasabi sa sulat nang paglalayag na
ipinaquiquilala na may tatlong pulông totoong maliliit, na may
maraming cababauan ó pungtod............................. at
sinasabing gayon din ang pagcalagay niong tinatauag na Seranilla, na
yao,y, limang maliliit na pulô na may lalong maraming pungtod mahiguit
sa Serrana; at caya n~ga lumalayò doon ang man~ga sasac-yan dahil sa
capan~ganibang ito ...»
«Si Pedro Serrano ay napahamac sa paglalayag dito, at nacarating nang
lan~goy hangang sa naturang pulô, sabihin ang lumbay nang siya,y,
naroroon na, sa pagca,t, ualang maquitang tubig, cahoy at halaman man
na ipagpatid uhao, ó anomang bagay na sucat niyang pagcaliban~gan, at
ninanasang magdaan ang alin mang sasac-yan, nang siya,y, macaalis
doon, at nang houag siyang mamatay sa gutom at uhao, na inaari niyang
lalò pang maban~gis sa cung siya,y, nalunod doon, sa pagca,t, lalong
madalî ang hirap. Caya sa unang gabi ay uala siyang guinaua cundi
tan~gisan ang sauî niyang capalaran, at di mamagcano ang lumbay dahil
sa gayong capiitan na sucat icapighatî nang sinoman. Nang maguumaga
na,y, muling linibot ang pulô, at naquita niya,y, maraming man~ga
aliman~go, hipon at iba pang ganganito na nangagaling sa dagat, humuli
siya nang ilan at caniyang quinain nang hilao, sa pagca,t, uala siyang
apuy na paglutoan.
Dito,y, humintò siya hangang siya,y, nacaquita na may lumalabas na
man~ga pagóng: nang maquita niyang malayò sa dagat ay hinandulong niya
ang isa, at caniyang ibinaligtad; gayon din ang guinaua niya sa iba na
caniyang nahuli, at nang houag macatacbo; at sacá quinuha niya ang
isang sundang na caniyang daladala sa bayauang, na siyang dahil na
iquinaligtas niya sa camatayan, hiniua niya ang isa sa naturang
pagóng, at ininom niya ang dugô. sa pagca,t, ualang totoong maquitang
tubig: ganito rin naman ang guinaua niya sa ibang man~ga pagóng; ang
lamán ay ibinilad niya sa arao, at caniyang cacanin, na guinaua niyang
pindang ó tapa, at nang mangyaring ang balat ay magaua niyang sahuran
nang tubig cung umuulán, sa pagca,t, doon ay totoong maulán. Sa
paraang ito,y, siya,y nabuhay, at nacacain sa man~ga unang arao na
pagcatirá niya doon; pinapatay niya ang lahat nang man~ga pagóng na
caniyang mahuli; at mayroong totoong malalaqui na hindi niya ma
ibaligtad, at natatalo siya sa lacas; at cahit quinucubabauan niya at
sinsac-yan ay hindi niya matalo, at itinatacbo siya sa dagat; caya
natalastas niya cung alin ang man~ga pagóng na caniyang nahuli at cung
alin ang hindi. Sa canilang talucap ay maraming nasahod na tubig si
Serrano, sa pagca,t, mayroong totoong malalaqui na naglalaman nang
dalauang arrobang tubig at mayroon namang mumunti na cacaunting tubig
ang nasisilid.
Nang maquita ni Pedro Serrano na marami siyang baon na cacanin at
iinumin, ay inacalà niya na cung siya,y, macaquita nang apuy, nang
mailutò niya ang caniyang cacanin, at nang siya naman ay
macapagpausoc, cung may dumadaang alin mang sasac-yan, sa pagca,t,
ito,y, isang palatandaan, ay uala nang cuculan~gin sa caniya. Sa
pagnanasang ito, sa pagca,t, siya,y, tauong magdaragat, na sa alin
mang cahirapan ay madaling gumaua nang paraan sa iba, humanap siya
nang bató na magagauang pingquian, sa pagca,t, ang caniyang sundang ay
gagauin niyang binalol ó pamingquî; at sa pagca,t, ualang maquitang
bató sa pulô, at yao,y, nababalot nang buhan~ging patay, ay ang
guinaua,y, napasadagat, sumisid siya at humanap sa ilalim nang bató;
at sa totoong pagpipilit ay nacacuha nang man~ga pinquian, at pinili
niya ang lalong mabuti, at caniyang binibiac na pinaguumpog ang
dalauang bató nang magcaroon nang talím na pagpipingquian, tinicman
niya na piningqui nang caniyang sundang, at nang maquitang linalabasan
nang apuy ay pinagpunitpunit niya ang capisang niyang barò, at
pinagligasligas niyang maliliit, na siya niyang guinauang lulog, at sa
caniyang catiyagaan at cauulit nang pagpingquî ay nacucuha siya nang
apuy.
Nang mangyaring houag mamatay at houag mapugnao ang caniyang apuy ay
cumuha siya nang maraming yaguit na ipinapadpad sa tabi nang man~ga
alon sa dagat, at pinamumulot niya ang man~ga capicapisang na cahoy,
na tinatauag sa castila na ovas marinas, at man~ga tabla nang man~ga
sasacyang nadudurog sa dagat, at man~ga talaba at man~ga butó nang
isdà, at iba pang man~ga bagay na magdidiquit sa apuy. At nang houag
mamatay sa ulán, ay gumaua nang isang cubocubohan na pinagugnay-ugnay
ang man~ga talucab nang man~ga pagóng na pinatay niya, at totoong
pinacain~gatan na houag mamatay.
Sa loob nang dalauang bouan, at marahil ay culang culang pa, sa
cauulán, sa arao at sa calamigan nang lugar na yaon ay siya,y, naguing
hubo,t, hubad, dahil na nabuloc ang caniyang damit na bahaguià na
lamang nacatatataquip sa caniya. Dahil sa totoong cainitan nang arao
ay nahahapó siyang masaquit, sa pagca,t, damit man ay uala siya, lilim
man ay uala siyang masilun~gan. Capag siya,y, totoong nahihirapan nang
init, ay lungmulubog siya sa tubig. Nabuhay siya nang tatlong taon sa
ganitong cahirapan, at sa panahong ito ay nacaquiquita siya nang
man~ga ilang sasac-yan na nagdaraan doon; datapoua,t, cahit siya,y,
nagpapausoc, na siyang tandà sa dagat nang tauong nasisinsay at
napapahamac, ay hindi napupuná nang man~ga sasac-yan, ó dahil caya sa
catacutan sa man~ga pungtod ay hindi macapan~gahas lumapit sa
caniyang quinalalag-yan at nagpapatuloy nang paglayag. Ang bagay na
ito,y, totoong ipinagpipighati ni Pedro Serrano, na pipiliin ang
camatayan, houag lamang magtiis nang ganoong cahirapan. Sa sin~gao
nang lugar na yaon ay totoong humahabà ang balahibo nang boong
catauan, na anaqui balat nang hayop, na tila sa baboy damo; ang buhoc
at ang balbas ay dungmarating hangang sa bayauang.»
«Nang macaraan ang tatlong taon, isang hapo,y, malayò sa gunità ni
Pedro Serrano ay nacaquita nang isang tauo sa pulóng yaon, na sa
gabing nacaraan ay napahamac siya sa man~ga pungtod ó cababauan doon,
at ang caniya lamang natimbulan ay capisang na tabla nang sasac-yan,
caya siya nacarating doon; at sa pagca,t nang magliuanag ay naquita
niya ang usoc nang apuy ni Pedro, sinapantaha niyang may tauo roon,
linapitan niya sa lan~goy, na ang caniyang quinacapitan ay ang
naturang tabla. Nang magcalapit na ang dalaua, ay di sucat matalastas
cung sino ang lalong napapaman~ga sa dalaua. Inisip ni Serrano na ang
caniyang naquiquita ay ang demonio na naganyong tauo na tutucso sa
caniya, nang siya,y, magpatiuacal. Ang isip naman nang bagong dating
ay si Serrano ay ang tunay na demonio, sa pagca,t, totoong habà nang
man~ga balahibo, balbas at man~ga buhoc. Capoua nagsitacbo, at si
Pedro Serrano ay naguicà nang ganito: «Jesus, Jesus, iligtas mo aco,
Pan~ginoon co, sa demonio.» Capagcarin~gig nito ay naalis ang tacot
nang isa at inacalà na si Pedro Serrano ay tauo ring capoua niya, caya
pinagbalican at pinagsabihan nang ganito: «houag cang lumayò sa aquin,
capatid co, sa pagca,t, aco,y, cristiano ring para mo» at nang siya,y
maniualà ay dinasal niya nang malacas ang _Sumasampalataya_, at nang
marin~gig ni Pedro ay pinagbalican niya, at ang dalaua,y, nagyacap
nang daquilang pagibig, at dinaluyan ang canilang man~ga mata nang
maraming luhà, yayamang sila,y, pinagsing isang palad sa iláng na
yaon, na uala nang pagasang macaalis pa. Halihaling sinasalita ang
pinagdaanan nilang buhay. Inacalà ni Pedro na ang caniyang casama,y,
nagugutom, ay binigyan niya nang pagcain at pagìnom; dahil dito,y,
naauasuasan ang caniyang paghihinagpis, at pagcatapus ay pinagusapang
mulî ang canilang pamumuhay sa macacayanan, na pinagbahabahagui ang
man~ga oras nang arao at gabi sa paghanap nang canilang icabubuhay sa
dagat, at ang man~ga cahoy at man~ga buto nang isdâ, at iba pang
man~ga bagay na icapagdidiquit nang apuy; at lalong lalò na ang
laguing paglalamay, na sila,y, naghahalihalili, nang houag mamatay ang
apuy. Ganito ang canilang pamumuhay nang man~ga ilang arao;
datapoua,t, hindi naglaon at sila,y, nagcaalit, at dahil dito,y,
sila,y, nagbucod nang pagcain, na ang culang na lamang ay magbabag:
nang dito,y, mapagquiquilala ang casam-an nang ating man~ga caugalian.
Ang dahil nang canilang pinag-aauayan ay ang pagsasabi nang isa sa
isa, na hindi quinacalin~ga ang dapat gauin; at ang cagalitang ito,t,
man~ga pan~gun~gusap ay siyang ipinagcaalit nila at ipinagcahiualay.
Datapoua,t, sila rin, nang macapagmunimuni na, ay naghin~gian nang
tauad, at nagcaibigang mulî, at macasamang nabuhay na may apat na
taon. Sa panahong ito,y, naquita nilang dungmaan ang ilang sasac-yan,
at sila,y, nagpausoc; datapoua,t, hindi nila pinaquinaban~gan, at
hindi sila napansin nang man~ga sasac-yan; caya n~ga di mamagcano ang
canilang capighatian, na culang na lamang ay malagot ang canilang
hinin~ga.»
«Sa catapusan nitong mahabang panahon ay nagcataong dumaan doon ang
isang sasac-yang totong nalalapit sa canila, na nacaquita nang
canilang pagpapausoc, at ibinunsod sa canila ang bangca, at sac-yan
nila sa pagparoon sa daong. Si Pedro Serrano at ang caniyang casama na
capoua nagsihabà na ang canilang man~ga balahibo at balbas, ay nang
malapit na ang bangca, ay nang houag acalain nang man~ga marinero na
sila,y, demonio, ay dinasal nila ang _Sumasampalataya_ at sinambit
nila nang malacas ang n~galan nang ating Mananacop; at dahil dito,y,
hindi nan~gatacot ang man~ga marinero, cahit sila,y, ualang anyong
tauo. Dinala na sila sa canilang sasac-yan, na di mamagcano ang
pagtataca nang balang sa canila,y, macaquita at macarin~gig nang
man~ga cahirapang canilang pinagdaanan.
Ang casama,y, namatay sa dagat nang papatun~go sa España. Si Pedro
Serrano,y, dumating dito, at lumipat sa Alemania, na siyang
quinalalag-yan nang Emperador sa panahong yaon: hindi inaahit ang
caniyang balahibo, balbas at buhoc, at nang maguing tandâ at catunayan
nang caniyang pagcabagbag, at nang lahat nangyari sa caniya. Sa lahat
nang bayang caniyang pinagdadaanan, cung ibig niyang paquita ay
nagcacaroon siya nang maraming salapi. Ilang man~ga guinoo at man~ga
caballero na nacaibig macaquita nang lagay niya, ay pinagcacalooban
siya nang gugugulin sa caniyang paglacad; at ang Emperador sa
pagcaquita sa caniya at pagcarin~gig ay pinagcalooban siya nang apat
na libong piso, na bouis sa taon taon. Nang cucunin niya, ay namatay
siya sa Panamá, na hindi niya nacamtan.»
«Ang lahat nang salitang ito, para nang nabanguit na, ay sinasalita
nang isang Caballero na ang n~gala,y, si Garci-Sánchez de Figueroa, na
sa caniya co napaquingan, at nacaquilala cay Pedro Serrano;
pinatotoohanan niya na sa caniyang bibig napaquingan, at nang matapus
na siya,y, maquita nang Emperador ay binauasan nang cauntì ang
caniyang buhoc at balbas nang houag dumating hangan sa bayauang; at
cung siya,y, natutulog sa bagi ay pinupusód niya, at cung hindi gayon,
ay sungmasabog sa hihigan na nacalilingatong sa caniyang pagtulog.»
=ANG BAGONG ROBINSON.=
* * * * *
HISTORIA MORAL
* * * * *
PASIMULA
Sa isang bahay sa parang na di nalalayóng lubhâ sa Hamburgo, mariquit
na ciudad nang Alemania, na nalalagay sa dalampasigan nang mayamang
ilog na Albis, ay tungmatahan ang isang malaquing ancan nang man~ga
tauong magcacamaganac at magcacaibigan. Mahirap matalastas cung alin
ang lalong minamahal nang ama at ina, na pinacaulo nang ancang yaon ó
familia; cung ang caniyang man~ga anac na lalaqui na si Nicolás at si
Juan, ó ang man~ga anac na babayi na si Teodora at si Luisa; ó ang
caniyang man~ga pamangquin na si Enrique at si Cárlos, ó si Ramon at
si Basilio, man~ga anac nang dalaua nilang caibigan. Ang dalauang
ito,y, man~ga binatà na, at ang iba,y, man~ga batà na di parapara ang
canilang edad. Ang lahat ay nacacaisaisang loob na parang
magcacapatid; at ang lahat ay paraparang nagsisisunod nang maligaya sa
ama at sa ina, at nagsusumicap nang pagaaral at nang pagpapacabuti
nang asal, sa pamamaguitan nang ayos na turò, na sa pagpapaliuanag sa
canilang pagiisip ay nalilimbag naman ang magandang ugali sa canilang
man~ga pusò. May oras silang iguinagaua, at may oras na
ipinaglilibang; datapoua,t, ang caraniua,y, sila,y, nagsasamasama, at
habang gungmagaua sila nang anoman, ay pinagsasalitaan sila nang
canilang ama nang sarisaring Historia at man~ga salitâ, na bucod sa
nagbibigay caliban~gan sa canila, ay nacacaroon sila nang mabuting
halimbaua nang cabanalan, nang puri at uastong caugalian.
Ang susunod na Historia Moral ni Robinson ay siyang nagamit nilang
salitaan sa maraming hapon; at nang maunauà nang ama na totoong
isinasaloob at iquinaliligaya nang man~ga batà ang man~ga di
caraniuang bagay na nangyari doon sa sauing palad na binatà, at ang
paquinabang sa salitang ito, ay minatapat na isulat at icalat, nang
maguing liban~gan nang ibang man~ga bata na macababasa ó macaririn~gig
nang gayon ding caligayahan, at cung magcaminsa,y, gayon ding
capaquinaban~gan.
--Ama co, ang uica ni Teodora nang isang hapong masayá nang tagarao.
¿Pagsasalitaan caya ninyo cami n~gayon, para nang dati, nang anomang
Historia?
--Oo, anac co, ang sagot nang ama, datapoua,t, sayang na di natin
macamtan ang caligayahan nitong matahimic na hapon. Tayo,y, pasa
parang, na doo,y, ang pananariuà nang man~ga halaman ay nagaanyaya sa
atin.
--¡Oh, totoong mabuting bagay ang inyong naisipan! ang sigao nang
lahat; ¡doo,y, paano caya ang ating caliban~gan!--At naglulucsuhan sa
touâ ay nanaog nang bahay, at capagdating sa masayang parang ay
pinasimulan ang ganitong salitaan.
=UNANG HAPON.=
Si Teodora. ¿Dito baga tayo, ama?
Ang Ama. Oo, dito sa ilalim nang punò nang manzano.
Si Nicolás. Ito,y, isang lugar na totoong cauiliuili.
Ang Lahat _(nan~gaglucsuhan sa malaquing toua at ang uica nila,y,)_.
Cauiliuiling totoo dito.
Ang Ama. Datapoua,t, ¿anong iniisip ninyong gauin habang sinasalita co
sa inyo ang Historiang ito? Caraniua,y, ayao cayong magtun~gan~ga
lamang: ang ualang guinagaua cailan man ay di mabuti.
Si Juan. Nararapat na tayo,y, magcaroon nang anomang pagliliban~gan
dito.
Ang ina. Aco,y, may dala náng gulay na hihimayin. ¿Sinong ibig
tumulong sa aquin?
Ang Lahat. Aco, aco, aco.
Si Teodora. Caming dalaua ni Luisa, at icao, Cárlos, ¿maghihimay baga
tayo nang gulay?
Si Luisa. Aco,y, hindi, sa pagca,t, gagauin co ang tanicalang
itinuturo sa aquin nang ating ina.
Si Teodora. Cung gayo,y, tayo,y, maghimayhimay na dalaua lamang.
Halica, Cárlos, umupo ca.
Si Basilio _(naquiupo naman, at naguica:)_ Ibig co namang gumaua na
para ninyo.
Si Ramon. At aco naman.
Si Enrique. Dito,y, maluag. Tingnan natin cung sino pa ang maghihimay.
Ang Ama. Lumagay cayo na mangyaring maquita ninyo ang paglubog nang
arao, sa pagca,t, n~gayon ay totoong mariquit ang lagay nang lan~git.
_(Nagsiupong lahat, at pinasimulan ang paggaua nila.)_
Ang Ama. N~gayon, man~ga anac co, sasalitin co sa inyo ang isang
Historia, ó isang nangyaring totoong cacaiba, na sa pasimula,y,
maninindig ang inyong man~ga buhoc, at pagcatapus ay ilulucso ninyo sa
touà.
Si Tedodora. Oh! houag sanang totoong malungcot.
Si Luisa. Cung totoong malungcot, ay houag; sa pagca,t, iiyac caming
ualang pagsala.
Si Juan. Pabayaan natin, at naaalaman nang ating ama ang caniyang
guinagaua.
Ang Ama. Houag cayong matacot, man~ga anac co, at sasalitin co sa inyo
nang boong pagiin~gat, nang houag magcaroon nang anomang bagay na
totoong malungcot.
Sa ciudad nang Hamburgo ay may isang tauong ang apellido,y,
_Robinson_, na may tatlong anac. Ang pan~ganay ay nacaibig na
magsundalo; nagsundalo na n~ga, at namatay sa isang digmà laban sa
man~ga francés. Ang icalaua,y, nahilig sa pagaaral, at isang arao sa
paginom nang tubig na malamig sa oras na totoong naiinitan, ay
nagcasaquit nang dibdib at namatay.
Si Luisa. Caya n~ga ang uicà nang ating ama, ay capagca tayo,y,
totoong naiinitan, ay di dapat uminom.
Ang Ama. Ualang natitirá cundi ang anac na bunsò, na ang n~gala,y, si
Conrado; at caya n~ga ang ama at ina magmulà niyon ay ang boong
pagasa,y, inilagay sa nacaisaisang anac, na iniibig na parang
balintatao nang man~ga mata; datapoua,t, ang canilang pagmamahal ay
hindi mabuti.
Si Teodora. ¿At anong ibig ninyong sabihin, ama co, dito sa hindi
mabuting pagmamahal?
Ang Ama. N~gayo,y, ipahahayag co sa iyo.--Cayo,y, iniibig naman namin,
para nang natatalastas na ninyo: datapoua,t, gayon man ay
pinagpipilitan namin na cayo,y, matutong gumaua, tinuturuan namin cayo
nang maraming bagay na nacauiuili at paquiquinaban~gan, sa pagca,t,
natatalastas namin na sa paraang ito ay cayo,y, babait, at cung
gayo,y, ualang pagsalang cayo,y, magcacapalad. Datapoua,t, ang man~ga
magulang ni Conrado ay iba ang pagpapalagay, sa pagca,t, pinababayaang
gauin ang balang maibigan nang minamahal nilang anac; at pagca,t, ang
munting caballero,y, ualang iniibig cundi ang maglaro, at ayao
magsipag at magaral nang anomang bagay, pinababayaang ualang guinagaua
at maglicot sa boong maghapon; na sa macatouid, ay sa pagaaral at sa
mabuting turò nang magulang ay ualang pinapaquinabang. Ito n~ga, anac
co, ang tinatauag na pagmamahal na hindi mabuti.
Si Teodora. N~gayon co natalastas.
Ang Ama. Lungmalaqui ang batang si _Robinson_ na ualang matutuhang
paglag-yan sa caniya. Ninanasà nang ama na magaral nang
pan~gan~galacal; datapoua,t, hindi ibig nang anac, sa pagca,t, ayon sa
caniyang uicà, ang lalong ibig niya,y, macaquita nang mundo at
magpagalagala: sa catagang uica,y, ualang iniibig cundi ang siya,y,
mabuhay na pagayon lamang, ualang gauà at ualang quinapapacanan, na
parang hindi tayo itinalaga sa alin mang calagayan na sucat
paquinaban~gan. Sa catunaya,y, ang batang ito,y, ualang munting
pagiisip nang pagsasalità. Cung siya,y, nagaral nang man~ga bagay na
sucat paquinaban~gan at quinacailan~gan, ay ibang iba sana ang
caniyang pananalità; datapoua,t, ¿anong mahihità sa paggalà sa mundo
nang isang binatang ualang munting pinagaralan na para ni Conrado?
Capag nagnanasang maghanap buhay sa alin mang bayan ay
quinacailan~gan ang pagcatalastas at catalasan; at ang ating
_Robinson_ ay hindi nag-iisip nang ganitong bagay.
Tumuntong na siya sa labing pitong taon, at hangan nion ay ualang
guinagaua cundi ang acsayahin ang panahon sa pagpapalibotlibot sa
lahat nang oras. Ualang arao na di inuun~gutan ang caniyang ama na
siya,y, big-yang pahintulot na maglayag; datapaoua,t, ang sagot nang
ama, ay ang caniyang ninanasà ay isang malaquing caululan, cailan man
ay ayao na maririn~gig ang bagay sa paglayag. Isang arao ...
Si Luisa. N~gayon, pasisimulan ang salita.
Si Nicolás. Houag cang magiin~gay.
Ang Ama. Isang arao, na ayon sa caniyang caugalian, ay naglilibot sa
tabi nang dagat, ay nasumpun~gan ang isa niyang caibigan. Ito,y, anac
nang isang Capitan sa isang sasac-yan, at nahahandang paroon sa
Lóndres na casama nang caniyang ama.
Si Cárlos. ¿Saan sila sasacay, sa carruaje baga?
Si Enrique. Hindi, Cárlos; nang mangyaring macarating sa Lóndres ay
quinacailan~gan ang lumayag, at daanan ang malaquing bahagui nang
tubig, na tinatauag na dagat sa Hilagaan.
Ang Ama. Itinanong nang caniyang casama ibig niyang sumama sa
paglalayag. Totoong ibig co, ang sagot ni Conrado Robinson;
datapoua,t, hindi magsisipayag ang aquing man~ga magulang.--Hayo, ang
sagot nang isa; sumama ca sa aquin: sa loob nang tatlong lingo ay
magbabalic na tayo; at cung ayao cang pumayag dahil sa iyong ama at
iyong ina, ¿mayroon pa cayang dapat gauin, cundi ang sabihin ang
quinalalag-yan mo?--Datapoua,t, uala acong salapî sa supot, ang uicà
ni Conrado Robinson.--¿Anong cailan~gan? ang sagot nang isa:
ipinagbabayad quita sa paglayag.--Napahintong sandalî si Robinson, at
pagcatapus caracaraca,y, tinapic ang camay nang caniyang casama, at
naguicà: «caibigan, tayo,y, magcamay at sumacay na tuloy.»
Capagca uica nito ay ipinagbilin sa isa na sa loob nang ilang oras ay
paroon siya sa caniyang ama at ina, at sabihing siya,y, lumayag, at
nang macarating lamang sa Inglaterra, at caracaraca,y, sila,y,
magbabalic. Tambing na lumulan ang dalauang magcaibigan.
Si Juan. Ay, ay! hindi co naiibigan yaong si Robinson.
Si Nicolàs. Aco man.
Si Basilio. ¿At baquit?
Si Juan. Sa pagca,t, iniuan ang caniyang man~ga magulang na uala
silang pahintulot.
Si Basilio. Mayroon cang catouiran, Juan: gumaua siya nang malaquing
camaliang dapat nating icahabag. Mabuti na lamang at bihira ang binatà
na di nacatatalastas nang dapat gauin sa canilang man~ga magulang.
Si Nicolás. ¿Sa bagay ay mayroong ibang catulad si Robinson?
Si Basilio. Hangan n~gayo,y, uala acong naquiquitang sinoman;
datapoua,t, ang natatalastas cong malinao ay ualang mangyayaring
magaling sa man~ga binatang para niya.
Si Juan. Cung gayo,y, paquingan natin ang nangyari cay Robinson.
Ang Ama. Ang man~ga marinero,y, itinaas ang man~ga sinipete, at
iniladlad ang man~ga layag; humihip ang han~gin at tumulac ang
sasacyan, at ang Capita,y, napaalam sa ciudad at macaanim na
nagpaputoc nang cañon. Si Robinson ay na sa ibabao nang cubierta ó
carang, casama nang caniyang caibigan, at ualang pagcasiyahan nang
touâ, sa pagcaquitang siya,y, nacapaglayag din.
Ang arao ay mapayapa, at ang han~gin ay ayon sa canilang
patutun~guhan, caya caracaraca,y, di na nila maquita ang ciudad nang
Hamburgo; at nang sumunod na arao ay na sa calauacan na sila nang
dagat. Ang lupa,y, unti-unting nanaualà sa canilang man~ga mata;
datapoua,t, ¡laquing pagcagulat ni Robinson sa pagcaquitang uala
siyang natatanao sa caliua,t, canan, sa licod at harapan, cundi pulos
na tubig, at sa itaas naman ay lan~git!
Si Teodora. Marahil ay iya,y, totoong mariquit pagmasdan.
Ang Ina. Hindi malayong iyong mapagmasdan n~gayong man~ga ilang arao
ang naquita ni Robinson.
Si Teodora. Cung gayo,y, ¿tayo pô baga naman ay paparoon?
Si Ramon. Paparoon tayo cung ating isasaloob ang pagtuturò sa atin
nang Geografia, at capag natutuhan natin ang pagpapalipatlipat sa
iba,t, ibang lugar.
Ang Ama. Cung sa lagui ninyong pagsusumaquit sa paggaua, at sa inyong
casiyahan sa pagcain at sa paginom ay magcaroon nang lacas ang inyong
catua-an, nang mangyaring cayo,y, macapaglayag doon, marahil ay
tayo,y, macapagpasial isang arao hangang Travemunda, na doon ang mulà
nang dagat na tinatauag na Báltico.
Ang Lahat. ¡Oh, totoong buti cung gayon!
Ang Ama. Diya,y, lululan tayo, at tayo,y, dadalhin sa dagat hangang sa
may icaapat na leguas. _(Capagcarin~gig nito,y, agad nagtindigang
lahat, at niyacap sa liig ang canilang ama. May naglalambitin sa
caniyang camay, at mayroong yumayacap sa caniyang man~ga paa, na
ipinaquiquilala ang canilang man~ga catouaan sa paglulucsahan at
pagtatacbuhan.)_
Si Luisa. ¿Ipagsasama po naman ninyo aco?
Ang Ina. Oo, cung sacali,t, icao ay malacas na, na sucat cang madala
roon.
Si Luisa. Datapoua,t totoong malayò, ¿ano pô, di pô baga ganoon?
Marahil ay malayò pa sa Vandesbec,[1] na tinatahanan nang Sr. Claudio,
at nang isang Caballlero na may isang bahay na malaqui, at isang
halamanan na totoong malaqui, malaquing di palac sa halamanan natin.
Aco,y, naparoon na niyong arao na humahanap tayo nang man~ga batóng
sarisaring culay; at niong....
[Talababa 1: Isang bayang ang layò sa Hamburgo ay calahating oras,
hindi nalalayô sa bahay sa parang na tinatahan nang autor ay doon
ipinalalagay na pinagsalitaan ang Historiang ito.]
Ang ama. At niong pinanonood natin ang pagaararo nang lupa.
Si Luisa. Oo n~ga pò; at niong tayo,y, pumasoc sa pandayang malapit sa
daan.
Ang ama. At tayo,y, umaquiat sa guilin~gan.
Si Luisa. ¡Aba! oo n~ga pò: doon inilacpac nang han~gin ang aquing
sombrero.
Ang ama. Ang sombrero na pinulot at iniabot sa iyo nang batà sa
guilin~gan.
Si Luisa. Yao,y, isang batang mabuti, ¿ano pô?
Ang ama. Isang batang totoong mabuti, na nagpautang sa atin nang loob,
cahi,t, di tayo niya naquiquilala.
Si Luisa. ¿At inyo pò baga namang guinanti?
Ang ama. Oo: ang baua,t, isa ay dapat gumanti sa nagpapautang sa atin
nang loob. Datapoua,t, tila nalilimutan natin si Robinson. Magmadali
tayo,t, cung hindi, ay di na natin siya aabutan, sa pagca,t, parang
inalilipad ang caniyang paglayag.
Dalauang arao ay nagcaroon sila nang mabuting panahon at mabuting
han~gin. Sa icatlong arao ay nagdilim ang lan~git at ang dagat, at
nararagdagan nang nararagdagan ang dilim, at saca humihip ang han~ging
totoong malacas. Cung minsa,y, totoong maninin~gas ang quidlat, na
anaqui tila nagaalab ang lan~git; cung minsa,y, totoong nagdidilim na
anaqui hating gabi; sacá sumusunod ang ualang licat na culog;
catacottacot ang ulán, na anaqui ibinubuhos, at ang alon ay
catacottacot na parang bundoc.
¡Cung ating maquiquita ang linucsco-lucso nang sasac-yan! Sinasalubong
nang isang mataas na alon na iquinatataas; sacá biglang ibinubulid sa
cailaliman. Ang man~ga tauo,y, humahanap nang macapitan, at nang houag
silang man~gahulog sa guiniuang guiuang nang sasac-yan. Si Robinson na
hindi datihan sa man~ga bagay na ito, ay totoong nalulà, ualang licat
ang pagsusucá na halos mamatay.
Si Juan. Ito ang caniyang napalâ.
Ang ama. «¡Ay ama,t, ina co! ang palaguing isinisigao ni Robinson:
cailan ma,y, di na ninyo aco maquiquita. ¡Laquing capalamarahan ang
guinaua co sa pagbibigay sa inyo nang ganitong capighatian!»
Saca biglang narin~gig na umalatiit sa ilalim nang cubierta ó carang.
«¡Mahabag ca pô sa amin. Pan~ginoon namin!» ang isinisigao nang man~ga
marinero, na nan~gamumutlang di hamac. ¿Ano iyan? ¿ano ang nangyari?
ang tanong ni Robinson, na halos mamatay sa tacot.--¡Ca auaaua tayo!
ang tugon sa caniya: tayo,y, mamamatay: ibinual nang culog ang palong
trinquete, (sa macatouid, ay isa sa man~ga tatlong árbol na matotouid
nang isang sasac-yan, itong nabali ay siyang lalong nalalapit sa
daong) at ang árbol mayor ay bahaguia na lamang tumatayò, na
cailan~gang putulin at ihulog sa tubig.
«¡Tayo,y, mamamatay!» ang uicà nang isang na sa bodega: «ang sasac-yan
ay mapupunò nang tubig.»
Capagcarin~gig nito ni Robinson na nacaupò sa camarote, ay naghimatay.
Ang lahat ay nagsipaglimas, at nang cung mangyayari ay houag lumubog
ang sasac-yan. Nang maquita nang isang marinero na si Robinson lamang
ang hindi cumiquibò, ay siya,y, itinulac, at pinagsabihan na cung siya
lamang ang hindi gagaua nang anoman.
Tinicman ni Robinson na siya,y, nagban~gon, cahi,t, totoong
nanghihinà, at siya nama,y, naquilimas. Sa oras na ito,y, nagutos ang
Capitan na magpaputoc nang cañon, at nang cung may nalalapit na ibang
sasac-yan ay nang matalastas ang capan~ganibang quinalalag-yan nila.
Hindi natalastas ni Robinson ang dahilan nang putoc na yaon, ay
inacalang nabiac ang sasac-yan, at dahil dito,y, muling naghimatay.
May isang marinero na sa maquitang hindi siya cumiquilos ay itinulac
siya,t, sinicaran at inacalang siya,y, patay.
Sinasaquit ang paglilimas, datapoua,t, ang tubig ay lalong dumarami,
at ualang inaantay cundi ang lumubog ang sasac-yan. Nang mangyaring
gumaangaan, ay inihaguis sa dagat ang man~ga bagay na hindi nila
totoong quinacailan~gan, para nang man~ga cañon, man~ga cahoy at iba
pa; datapoua,t, uala ring quinasapitan. Narin~gig nang isang sasac-yan
ang putoc nang cañon na palatandaan na may humihin~ging tulong na
ibang sasac-yan, at inilapit sa canila ang isang bangcá at nang
maligtas ang man~ga tauo; datapoua,t, ang bangcang ito,y, hindi
macalapit, sa pagca,t, totoong malacas ang alon. Sa catapusa,y,
nacalapit din sa popa ó huli at sila,y, hinaguisan nang lubid nang na
sa pan~ganib na sasac-yan, at sa paraang ito,y, nailapit na mabuti ang
bangcà at caracaraca,y, nagsilipat na lahat. Si Robinson na hindi
macatayó ay inihaguis sa bangcà nang ibang man~ga marinerong may auà
sa caniya.
Bahaguia na lamang nacagagaod, ay ang sasac-yan na hindi pa nalalayò
sa canila ay lumubog. Mabuti na lamang at pumayapà na ang panahon, at
cundi ay lalamunin din nang alon ang bangcang punô nang tauo. Nang
macaraan na sa di mamagcanong capan~ganiban, ay dumating din sa isang
sasac-yan, at doon sila,y, pinalulan.
Si Teodora. Mabuti na lamang at ang man~ga tauong ito,y, di
nan~galunod.
Si Nicolás. ¡Totoong aco,y, nagaalaala at baca n~ga man~galunod sila!
Si Luisa. Cung gayo,y, madadalâ si Robinson, at hindi na gagauang mulî
nang gayong capan~gahasan.
Ang ina. Ito rin ang inaacalà co; at marahil ay magcacabait na.
Si Enrique. ¿At ano ang guinagaua sa caniya?
Ang ama. Ang sasac-yang linipatan nila ay napatun~go sa Lóndres. Nang
macaraan ang apat na arao ay na sa sa uauà na sila nang Támesis; at sa
icalimang arao ay dumoong na sila sa tapat nang ciudad nang Lóndres.
Si Cárlos. ¿Ano pong cahulugan niyong uicang Támesis?
Si Basilio. Ang Támesis ay isang ilog na Ingalaterra, na para naman
nang ilog natin ditong Albis, na pinapasucan sa dagat at hindi
nalalayô sa Lóndres. Capag nalalapit na sa dagat ang isang ilog ay
tinatauag na uauà.
Ang ama. Ang lahat ay nagsiahon sa lupà nang malaquing touà at
naligtas sila sa capan~ganiban. Datapoua,t, ang unang guinauà ni
Robinson ay ang panonood nang daquilang ciudad nang Lóndres, at
nacalimutan ang caniyang sasapitín. Gayon ma,y, siya,y, nagdamdam
cagutuman, at napagtalastas niya na ang pagtirá sa ciudad nang Lóndres
ay hindi nacabubusog; at caya n~ga inisip niyang siya,y, magsalità sa
Capitan, at ipagmacaauà niyang siya,y, ipagsalo. Tinangap siya nang
Capitan nang magandang loob, at quinasalo sa pagcain, at habang
sila,y, cungmacain ay itinanong cay Robinson cung ano ang dahilang
iquinaparoon niya sa Lóndres, at cung ano ang ninanasa niyang gau-in
doon. Sinalitâ sa caniya ni Robinson nang maliuanag, na caya siya
naglayag ay sa pagaalio lamang, at idinugtong pang nan~gahas siya nang
ualang pahintulot ang caniyang man~ga magulang, at n~gayo,y, ualâ náng
matutuhang gau-in.
«Hindi pala naaalaman nang iyong man~ga magulang.» ang uicà nang
nagugulumihanang Capitan; at nahulog sa camay ang cuchillong
guinagamit niya sa pagcain. «¡Dios co! maanong naalaman co muna ang
bagay na ito. Paniualaan mo aco, pan~gahas na binatà; na cung
napagalaman co ito sa Hamburgo, disin ay di quita tinangap sa aquing
sasac-yan, cahit aco,y, hinandogan mo nang isang millon.» Ibinabâ ni
Robinson ang man~ga matá; ang cahihiyan ay napagquilala sa caniyang
muc-hà, at hindi macaimic.
Ang may puring Capitan nang sasac-yan, ay ipinatuloy ang pagpapahayag
sa caniya nang lahat niyang camalian. Sinabi sa caniya, na cailan
ma,y, hindi siya maguiguing mapalad, liban na lamang cung baguhin niya
ang caniyang loob, at humin~ging tauad sa caniyang man~ga magulang. Si
Robinson nama,y, umiiyac.
«Datapoua,t, ¿anong dapat cong gau-in?» ang tanong ni
Robinson.--«¿Anong dapat mong gau-in?» ang sagot nang Capitan:
«magsauli ca sa bahay nang iyong man~ga magulang, humalic ca sa
canilang man~ga paa, at humin~gi cang tauad dahil sa iyong man~ga
camalian, para nang isang anac na may mabuting turò.»
Si Luisa. Ah! iniibig cong totoo ang Capitang iyan. ¡Totoong mabuting
tauo siya!
Ang ama. Ang guinaua niya,y, ang dapat nating gau-ing lahat, capag
naquiquita natin na ang ating capouâ tauo ay nagcacamit nang anomang
camalian: itinurò niya cay Robinson ang pagganap nang caniyang
catungculan.
«¿Ibig ninyong aco,y, ihatid na mulî sa Hamburgo?» ang tanong ni
Robinson sa Capitan.--«¿Paanong paghahatid co sa iyo? ¿Nalimutan mo na
baga na ang aquing sasac-yan ay nalubog? Hanggang hindi aco macabili
nang iba, ay hindi aco macababalic, at marahil ay totoong magtatagal
ca dito, cung yaon ang hihintin mo. Icao,y, nararapat na lumulan sa
unang sasac-yan na patutun~go sa Hamburgo, at houag mong palibanin
n~gayon ó bucas.»--«N~guni,t, ualà acong salapi,» ang uica ni
Robison.--«Cunin mo, ang sagot nang Capitan, itong man~ga _guinea_.»
Si Teodora. ¿Ano ang ma~nga _guinea?_
Ang ama. Ang _guinea_ ay salaping guintô na guinagamit sa Inglaterra,
at ipaquiquita co sa iyo ang isa, capag tayo,y, nagbalic sa bahay.
Si Juan. Ating ipatuloy.
Ang ama. «Narito n~ga, ang uicà nang Capitan, itong man~ga _guinea_ na
ipinahihiram co sa iyo; cahit aco,y, may malaquing cailan~gan nang
caunting salaping natira sa aquin. Paroon ca sa lalauigan, at itanong
mo cung magcanong ibabayad sa pagsacay sa sasac-yan. Cung tunay ang
pagbabago nang loob mo, ay pagpapalain nang Dios ang iyong pagouî, na
di para nang pagparito mo.»--Pagcatapus ay quinamayan na siya,y,
magcaroon nang isang payapang paglayag. Lumacad na si Robinson ...
Si Nicolás. ¿Cung sa bagay ay oouî na sa caniyang bahay? Á Dios; cung
gayo,y, tapus na ang salità, at ang isip co,y, n~gayon lamang
pinasisimulan.
Ang ina. ¿At di mo iquinatotouâ, Nicolás na siya,y, magbalic sa bahay
nang caniyang man~ga magulang, at nang mapayapà ang catacot-tacot na
pagcalingatong at pagcasindac nila?
Si Ramon. ¿At di mo iquinaliligaya ang pagcatalastas niya nang
caniyang camalian, at nang houag namang gauing mulì?
Si Nicolás. Oo n~ga, datapoua,t, gayon ma,y, ang acalà co ay may
mangyayari sa caniya na sucat nating icaalio.
Ang ama. Hintay ca muna, at hindi pa natin masasapit. Paquingan natin
ang man~ga nangyari sa caniya.
Habang siya,y, lumalacad na patun~go sa lalauigan, ay sarisaring
bagay ang pungmapasoc sa caniyang pagiisip. «¿Anong sasabihin caya
nang aquing man~ga magulang,» ang uicà niya sa sarili, «cung aco,y,
magbalic sa bahay? Marahil aco,y, parurusahan nila dahil sa guinauà
co. At pagtatauanan nang aquing man~ga caquilala at iba pang man~ga
tauo ang madali cong pagbalic. Pupulaan nila aco na ualang naquita
cundi dalaua ó tatlong lansan~gan sa Lóndres.» Ito at man~ga
ganganitong man~ga bagay ang sungmasagui sa caniyang pagiisip.
Cung minsa,y, hungmihintô, at parang nagmumulimuli, at hìndì mapasiya
ang loob na siya,y, umalis agad; cung minsa,y, nadidilidili ang sinabi
sa caniya nang Capitan; sa macatouid, cailan ma,y, di siya maguiguing
mapalad, cung hindi siya magbabalic sa bahay nang caniyang man~ga
magulang. Nagsasalauahan siya nang mahabang panahon, na di maalaman
cung ano ang gagauin, at gayon ma,y, nagpatuloy siya nang paglacad sa
lalauigan ó hinihimpilan nang man~ga sasac-yan. Datapoua,t, malaqui
ang caniyang touà, nang matalastas na ualà pang sasac-yang patun~go sa
Hamburgo, na ibinabalità sa caniya nang isa sa man~ga Capitan na
palaguing lungmalayag sa Guinea.
Si Cárlos. ¿At ano ang paglalayag sa Guinea?
Ang Ama. Ipaaaninao sa iyo ni Enrique, at caniyang natatalastas.
Si Enrique. ¿Di mo naaalaala na may isang bahagui nang mundo na
tinatauag na África? at ang Guinea ay isa sa man~ga lugar na malapit
sa dagat.
Ang Ama. At sa Guinea sila naghahanap buhay. Ang tauong nagsasalitâ
cay Robinson ay isa sa man~ga Capitan sa man~ga sasac-yang caraniuang
naglalayag sa Guinea.
Natotouà ang Capitan na maquipagpanayam cay Robinson, at inanyayahan
siyang uminom nang isang tasang cha sa caniyang Cámara. Pungmayag
naman si Robinson.
Si Juan. ¿Cung sa bagay ang Capitan ay marunong nang ating uica?
Ang Ama. Nacalimutan cong di nasabi sa iyo, na sa Hamburgo ay natuto
si Robinson nang uicang inglés, na siyang sinasalitâ sa Inglatérra.
Nang marin~gig nang Capitan na siya,y, may nasang maglayag, at totoong
dinaramdam nang caniyang loob ang pagbabalic sa Hamburgo, ay
itinanong sa caniya cung ibig niyang sumama sa Guinea. Nang bago bago
pa,y, quiniquilabutan si Robinson, datapoua,t, nang patutoohanan sa
caniya nang Capitan na ang paglalayag nila ay totoong masayá, at
ipagsasama siyang ualang bayad, na uala siyang pagcacagugulang anoman:
at bucod dito,y, mangyayaring macaquita siya nang maraming salapì; ay
totoong naibigan ni Robinson, at totoong nagcaroon nang malaquing
nasà, na caracaraca,y, nacalimutan ang lahat na inihatol sa caniya
nang may puring Capitan na taga Hamburgo, at gayon din naman ang
pinagticahan niya sa loob na pagouî sa bahay nang caniyang man~ga
magulang.