Martinus episcopus servus servorum Dei, carissimo in Christo filio
Philippo regi Francorum illustri Salutem et apostolicam benedictionem.
Petitiones per dilectos filios magistros Stephanum Baiocensem et
Petrum Sygalonie in ecclesia Aurelianensi archidiaconos, capellanos
nostros, tue celsitudinis nuncios circa negotium regnorum Aragonie
ac Valencie aliarumque terrarum quibus Petrus quondam rei Aragonum
est per sedem apostolicam sua premorente malicia et justicia erigente
privatus, ex parte regie serenitatis oblate, grandes nobis et
fratribus nostris, quibus eas communicavimus, admirationis obtulere
materiam: et, propter pericula que ipsi negotio ingerit quecumque
dilacio, causam turbationis etiam, nisi eam consideratio petentis
excluderet, obtulissent. Ut enim tractatus inter ecclesiam et te
habiti super eodem negotio initium repetamus, novit excellentia regia
quod propter graves iniurias carissimo in Christo filio nostro.....
Regi Sicilie illustri patruo tuo a dicto Petro, non solum inique sed
et proditionaliter, utpote absque promissione alicuius diffidationis
illatas, adeo provocata sunt tuorum corda fidelium, quod quamplures
ex eis honoris regii zelatores, te, proinde tanto amplius non indigne
commotum quanto eedem iniurie pressius te contingunt, frequentibus
suggestionibus adierunt, fideliter et viriliter asserentes: te tantas
preclari generis et Regni tui tocius offensas, absque laudabilis
fame, virtutis eorum, et nominis regij depressione, dissimulare non
posse; quin eidem tuo patruo in adjutorium potenter exurgeres, et
ad repressionem perversorum conatuum dicti Petri, regalis potentie
dexteram adhiberes. Tu vero, et si labores immensos et cetera gravamina
in hiis imminentia, innata tibi magnanimitate, calcares; proinde tamen,
attendens quantis est talium assumptio sumptibus onerosa, venerabilem
fratrem nostrum..... Dolensem Episcopum, et quondam R. de Stratis,
eiusdem regni tui mareschalcum, tue celsitudinis nuntios propter hoc ad
sedem apostolicam destinasti. Qui, premissis nobis prudenter expositis,
te voluntarium, dispositum, et paratum ad iuvandum contra memoratum
Petrum eundem tuum patruum affirmantes, decimam ecciesiasticorum
reddituum eiusdem tui regni concedi tibi per triennium, ad relevacionem
tantorum sumptuum necessariorum in huiusmodi iuvamine prosequendo,
tuo nomine petierunt. Sed nos, debita meditatione pensantes quod
adiutorium eidem tuo prestandum patruo, non erat causa sufficiens
ad petitam decimam concedendam; familiariter ei et confidenter
expressimus, quod, cum de fratrum nostrorum consilio intenderemus
prefato Petro terminum assignare, infra quem ab ecclesie ac memorati
Regis Sicilie persecutione desisteret, et ad ecclesie ipsius et
nostra mandata rediret, ipsoque in eiusdem persecutionis insania
persistente, procedere, sicut est processum postea contra eum, et de
regno Aragonie alicui de natis tuis, quem ad hoc eligeres, excepto
primogenito, providere, si ad hec principaliter exequenda per que
tamen efficacius idem rex Sicilie iuvaretur, regalis magnificentia se
offerret, tunc petitio et concessio decime posset magis racionabiliter
et colorate procedere, iustitiorque, ad alia petenda et concedenda
subsidia, causa suppeteret, et evidentior appareret. Et quia hec via
nobis et eis videbatur utilior; nec minus honoris, et longe plus
comodi allatura, nos, ipsis tuis nunciis idem sentientibus, non
immerito supponentes ipsam per te ac tuos consiliarios propitius
acceptandam, de tua potencia spe concepta, sub dei et ipsius fiducia,
contra memoratum Petrum, sicut nos facturos eisdem nunciis tuis
expressimus, et per eos hec et alla tibi mandavimus exprimenda,
privationis regie dignitatis, et suarum tunc terrarum expositionis,
quantum sua exegit iniquitas, conscientia nostra et iustitia
permiserunt, studuimus accelerare processum. Ad cuius executionem,
conditionibus admodum temperatis adiectis in ea, dilectum filium
nostrum J. tituli sancte Cecilie presbiterum cardinalem, de fratrum
nostrorum consilio, ad regalem presenciam, non absque tua connivencia,
duximus destinandum. Et licet, sicut premittitur, conditiones easdem
intenta et radicata erga te ipsius matris ecclesie valde temperasset
affectio; nichilominus tamen non solum eas postmodum adiectiones et
detractiones varias, prout regalis excellentia per speciales ad hoc
destinatos nuncios petijt, immutavit, verum etiam Valencie regnum
adiecit liberum, juxta regie peticionis seriem, eidem tuo filio
concedendum. Cumque horum contemplatio in meditationis rationabilis
deducta scrutinium, assumptum iam per te fore negotium, et ipsius
prosecutionem, vel omnino dispositam, vel saltem accurate disponi
spondere verisimililer, immo verius satis indubilitabiliter videretur;
ecce de novo dicte petitiones, quasi re integra, offeruntur. Numquid
igitur non multe admirationis occasio, quod predictorum consideratio
sic ab aliquibus, forte contemptu, vel negligi seu negligenter
omitti, et sub dissimulationis videtur negligentia preteriri? Nonne
considerari debuerat, quod talibus ex parte tua precedentibus, talibus
per ecclesiam subsecutis, fuisset longe decentius, eodem assumpto
negotio, apud eandem ecclesiam subsidiis ad prosecutionem ipsius
negotii oportunis petendis insistere, quem ante illius absumptionem,
immo eo quo ad tuum consensum explicitum post tot el tanta per eandem
ecclesiam pro tua voluntate peracta, quasi prorsus integro, illa que
sui difficultate aliquid noluntatis innuunt taliter postulare; ut et
post concessionem ipsorum quo ad eandem ecclesiam que illa revocare
non posset absque variationis obbrobrio consumata remaneat in aliorum
arbitrio acceptatio eorundem, sicque processus ipsius ecclesie, quod
absurdum est cogitare vel dicere, de illorum dependeat voluntate?
Profecto, cum, sicut scriptum est, maxima sit pars petitionis in
tempore, dicte petitiones competentiori fuerant tempore offerenda. A te
namque dictoque nato tuo per te ad id electo, secundum ea que acte sunt
hactenus, negotio acceptato; qua fronte ipsa ecclesia tibi vel ei suam
vestram, vestramque suam causam prosequentibus, oportuna que prestare
posset comode suffragia denegaret, cum sibi, vobis subveniendo,
consoleret; vobisque consulendo sibi potius adversus tam infesti
persecutoris nequitiam subveniret? Procul dubio, nec veritas, nec
alicuius habetur verisimilitudinis coniectura, quod eadem ecclesia vos
in se ipsam desereret, vel in vobis derelinqueret semel ipsam. In hijs
autem, princeps inclite, nichil devotioni tue, quam novimus solidam;
nichil tue constantie, quam variationis non deeeret absque nova
rationabili et evidenti causa, recipere imputamus, sed contra illos,
si qui sunt, hijs verbis invehimur, qui, ut sue quieti vacent potius
quam virtuti, quia tuum animum, in sui laudabilis propositi solidate
constantem et in ecclesie devotione firmatum, non possunt a sic ceptis
avertere, dicto negotio, quod, ipsius et predictorum qualitate pensata
nequeunt impedire directe, impedimenta parare difficilium immo forsan,
eorum extimatione, impossibilium adiectione, nituntur. Parum proinde
attendentes quante indecentie, quante, apud mundi precipue principes et
magnatos ac alios, foret infamie, quante note, post premissa et alia
que ignorari eorum evidentia non permittit, deducta tam publice, tam
patenter in actum, prefatum negotium deserendi, memoratum patruum suum
in derogationem totius Regij generis, centra sanguinis jura deserere,
ipsamque matrem ecclesiam contra eiusdem clarìssimi generis tui morem
in tali statu derelinquere, concepa de regali auxilio spe frustratam!
O! quantum ex hoc tui et prefati regni tui emuli, quorum forte non
deest copia, insultarent! O! quantum detraherent exinde glorie Gallice
nationis! Certe, si hoc et alia, que potius exprimenda sunt lingua quam
littera, prelati eiusdem regni Francie ac barones, iuxta datam eis
prudentiam, diligenter attendant, absque dubio a quibuslibet contrariis
persuasionibus consultius abstinebunt. Placeat igitur magnificentie
regie ut negotium juxta formam dicto cardinali ultimo traditam,
absque ulteriori dilacione, procedat. Tuque ac idem tuus filius illud
acceptate ac assumite iuxta ipsam. Scituri pro certo quod nos proposito
invariabili et fixo proponimus, post idem negotium taliter acceptatum
taliterque assumptum absque cuntatione aliqua, non solum predictis
petitionibus infra descriptis annuire, prout responsiones ad illas
subiecte declarant, sed et alia subsidia, que, pensatis circamstanciis,
in negotio tanto pensandis, oportune viderimus, tibi et ei negotium
prosequentibus, ministrare. Ut autem idem nostrum propositum alieque
circumstantie que dictarum petitionum exauditionem differri suaserunt
ad presens, circumspectioni regie securius exprimantur sermone
quam scripto, dilectum filium discretum virum magistrum Egidium de
Castelleto, notarium nostrum, Brugensem prepositum, de cujus prudencia
et fidelitate plene confidimus et scimus te posse confidere, ad tuam
presenciam destinamus. Cuius assertionibus in premissis secure fidem
poteris indubiam adhibere.
Predicte autem petitiones, nobis ex parte tua, ut predicitur,
presentate, sunt hec.
Supplicandum est domino pape, quod velit concedere decimam,
non tantum in regno Francie, sed in aliis regnis et terris
christianorum.—Premissa supplicatio sive petitio fuit oblata ut
premittitur. Sed, quia omnino videbatur absurda, fuit ut immediate
sequitur artata sive restricta.——Supplicant nuntii ... regis Francie
quod concedatur, in subsidium negotii regni Aragonie, ad minus decima
quatuor annorum in regno Francie; et extra regnum in locis illis in
quibus alias concessa fuit ... regi Sicilie: videlicet in Cameracensi,
Leodicensi, Metensi, Tullensi, Viridunensi civitatibus et diocesis, et
in Bisuntina, Lugdunensi, Viennensi, Aquensi civitatibus et provinciis.
Item annalia ecclesiasticorum beneficiorum, etiam dignitatum
et personarum ac aliorum quorumlibet, integre, durante tempore
concessionis decime.
Item legata indistincta.
Item quod in subsidium negotii fiat generalis predicatio crucis, et
concedatur plenarie illa indulgentia, que conceditur proficiscentibus
in succursum Terre Sancte; illis videlicet qui ad negotium personaliter
ibunt. Item illis qui competens subsidium mittent de suo, nec non illis
qui integraliter, pro toto tempore concessionis decime, solverint
decimam primo anno.
Item alia subsidia que sedes apostolica, tam de regno Francie, quam
aliunde, viderit oportuna.
Item impetrentur littere apostolice quibus hec omnia concedantur filio
domini regis, quem ipse elegerit, excepto primogenito; que locum
habebunt si prelati et barones consulent quod acceptet.
Item alle litere apostolice, continentes quod premissa concedantur regi
iuvanti Romanam Ecclesiam contra Petrum de Aragonia, que locum habebunt
si non consulatur quod acceptet.
Item corrigantur apostolice litere ubi loquuntur de consuetudinibus,
statutis et usagiis que sacris canonibus, non repugnant; quia iam
sequeretur quod alia, si aliqua sint contraria sacris canonibus, non
deberent servari. Unde, cum homines illius terre multas consuetudines
et varias habeant, a quibus non recederent ullo modo, posset esse quod
filius regis necesse haberet deierare, vel habere discordiam gravem cum
suis subditis.
Item amoveatur de apostolicis literis clausula illa suas patentes
literas concedendo; cum dominus rex sic non consueverit obligari.
Item addatur in illa clausula, in qua dicitur quod filius regis jurabit
omnia in apostolicas literas contenta: quod iuret prout eum contingunt.
Item petant nuntii, quod procedatur contra fautores Petri de Aragonia
et adherentes eidem.
Item quod committatur domino Johanni plene legationis officium, cum
potestate obligandi decimam creditoribus; et mutandi alia vota in votum
crucis, si eam predicati contingat, excepto voto crucis transmarine;
et absolvendi etiam a voto crucis que predicabitur, si aliqui velint
redimere vota sua.
—Ad primam supplicationem sive petitionem, prout est artata sive
restricta ad regnum Francie et alia certa loca extra illud. Responsio.
Licet ... regi Sicilie decima concessa non fuerit in omnibus locis que
continet predicta petitio; tamen, postquam negotium de quo agitur,
ut supra exprimitur, acceptatum fuerit et assumptum, concedetur per
quatuor annos decima omnium ecclesiasticorum reddituum in locis omnibus
supradictis, excepta diocesi Cameracensi, et provinciis Arelatensi
et Aquensi. Ratio autem qua diocesis Cameracensis excipitur, illa
est quia, propter quedam impedimenta, collectio decime in Lugdunensi
concilio pro subsidio Terre sancte concesse, pro aliquo tempore
fuit omissa, et modo colligitur; propter quod durum esset in eadem
diocesi gravamen accumulare gravamini. Provincie autem Arelatensis
et Aquensis excipiuntur propter necessitates regis Sicilie. In locum
tamen predictarum provinciarum et Cameracensis diocesis exceptarum,
subrogabuntur Tarentasiensem et Ebredunensem provincie; in ea parte
ipsius provincie Ebredunensis que est extra comitatum provincie et
Forcalkerii.
Ad secundam, de annalibus ecclesiasticorum beneficiorum. Responsio.
Ista supplicato sive petitio denegatur; quia scandalo plena, parum
utilis, omnino incerta, insolita, et nulli umquam hijs temporibus
concesse, sed omnibus, etiam pro terre sancte subsidio, denegata.
Ad tertiam, de legatis indistinctis. Responsio. Concedentur in illis
locis in quibus et decima.
Ad quartara, que incipit: Item quod in subsidium, etc. Responsio.
Concedetur in locis illis in quibus et decima, et in regno Navarre, quo
ad personaliter euntes; et quo ad mittentes subsidium competens, pro
arbitrio illius cui hoc committet ecclesia; et quo ad solventes primo
anno decimam integre pro omnibus quatuor annis.
Ad quintam, que incipit: Item alia subsidia. Responsio. Ad istam
supplicationem sive petitionem, supra circa finem literarum nostrarum
plene ac explicite respondetur.
Ad sextam, que incipit: Item impetrentur. Responsio. Fiet quod in ista
petitione continetur, postquam filius electus et negotium acceptatum
fuerit et assumptum.
Ad septimam, que incipit: Item alie litere. Responsio. Ista petitio
precise repellitur; quia est, etiam ipso auditu, horrenda.
Ad octavam, que incipit: Item corrigantur. Responsio. Isti
supplicationi sive petitioni satisfit ad plenum per speciales litteras
apostolicas, que super hoc dicto cardinali mittuntur.
Ad nonam, que incipit: Item amoveatur. Responsio. Et isti similiter
satisfit per alias speciales nostras litteras, que super hoc eidem
cardinali mittuntur.
Ad undecimam, que incipit: Item petant Nuntii. Responsio. Factum est
quod in ista petitione continetur; et fiet plenius, prout opus fuerit.
Ad duodecimam, que incipit: Item quod committatur. Responsio. Fiet quod
in ista petitione continetur, postquam negotium acceptum fuerit et
assumptum.
—Item obtulerunt dicti archidiaconi Nuntii tui quandam cedulam
subscripti tenoris.
«Advertat apostolice sanctitatis provisio, scribere domino Johanni
cardinali, quod vos concessistis et adhuc conceditis domino regi, in
subsidium negotii Aragonie, trium annorum decimam integraliter et
perfecte, quam vultis eidem assignari, dari et liberari statim postquam
ipse negotium acceptaverit, et de filijs suis unum ad id elegerit;
et leges, conventiones et pacta ipse rex pro se ac successoribus
suis, et filius suus ad id per eum electus et deputatus per eundem
dominum Johannem, sollempniter promiserint, prout unumquemque eorurm
contingerit, secundum quod in litteris a vestra sanctitate concessis,
tam super ipsius decime, quam super concessione terrarum que fuerant
olim Petri de Aragonia plenius continetur; non obstante quod vos
precepistis eidem domino J. verbotenus, quod unius anni decimam ad opus
Romane Ecclesie retineret; et non obstante quod in quibusdam literis
clausis scripsistis eidem, quod non procederet ad exactionem decime
supradicte, nisi ante omnia dominus rex et filius eius primogenitus
eadem leges conventiones et pacta sollempniter promisissent.
«Concedatur etiam ex nunc domino Johanni quod statim facta acceptatione
huiusmodi et promissionibus, quemadmodum est predictum, habeat
potestatem obligandi eandem decimam mercatoribus, de consilio tamen
regis.»
Responsio. Contentis in predicta cedula satisfit per varias litteras,
que dicto cardinali mittuntur. Dat. apud Urbemveterem, V idus Januarii,
pontificatus nostri anno tertio (1284 _contandosi gli anni del
pontificato di Martino da febbraio 1281_).
_Dagli archivi del reame di Francia J. 714, 1. Suggellata col suggello
di piombo, pendente da una funicella di canape. Nel suggello da un lato
si legge MARTINUS. PP. IIII. Su l’altro è il solito tipo delle teste
de’ due apostoli, divise da una croce, e sormontate dalle lettere SPA.
SPE._