En unu feliĉa Maja tago de 1892a jaro mi iris sur «Granda» strato
de Vilno kaj tute okaze ekvidis en fenestro de unu librovendejo tre
modestan malgrandan libreton sub titolo «lernolibro de lingvo
internacia «Esperanto». Ankoraŭ pli frue mi sciis pri ekzistado de
lingvo internacia (?) «Volapük», kiu estis senfine malfacila por
ellernado,--tial mi estis interesigita je nova provo de artefarita
lingvo internacia, kaj aĉetis tiun-ĉi libreton, kiu kostis nur 10
kop.--Libreto estis skribita ruse, ĉar aŭtoro difinis ĝin escepte
por rusoj. Traleginte tre atente malgrandetan lernolibron, mi estis
tute frapita per simpleco kaj komprenebleco de ĝia enhavo, kaj tuj
mem komencis ellernadi novan lingvon internacian. Post kelkaj
tagoj mi jam sufiĉe bone konatiĝis kun «Esperanto», tiom bone,
ke mi jam povis skribi al ĝia genia aŭtoro leteron, kiun li
baldaŭ respondis, kaj inter ni de tiu tempo komenciĝis tre viva
korespondado. Poste S-ro Zamenhof elsendis al mi plenan vortaron
ruse-esperantan, «Duan libron», gazeton «Esperantisto» (ĝi
eliradis en Nurenbergo) kaj ankoraŭ kelkajn libretojn esperantajn.
(Literaturo esperanta tiam estis ankoraŭ tre malriĉa!) Ankoraŭ
post kelka tempo mi estis enskribita en nombron de esperantistoj
(en «adresaro» de D-ro Zamenhof), kaj de tiam mi komencis tre
fervore laboradi pro nia karega lingvo. Tiun-ĉi laboradon multe
helpis mia konatiĝo--proksimume en tiu sama tempo--kun kelkaj
esperantistoj, kiuj loĝis tiam en Vilno; unuaj samideanoj, kiujn
mi ekkonis, estis sinjoroj Lojko, Nauman kaj Zambrĵickij, kiuj
konatiĝis kun Esperanto iom pli frue, ol mi. (S-ro Lojko estis iam
varmega Volapükisto kaj eĉ havis de ĝia aŭtoro ian diplomon, por
kiu li pagis, ŝajnas al mi, 15. rublojn!). Kune kun tiuj-ĉi miaj
unuaj amikoj--esperantistoj ni laboradis pro utilo de nia sankta
afero sufiĉe fruktoporte kaj varbis kelkajn novajn adeptojn de
Esperanto. Dank' al senĉesa influo de tiuj-ĉi miaj amikoj, mi estis
en tiu tempo plej laborema kaj, krom propagando de Esperanto,
mi komencis mian verkadon: plej frue mi tradukadis rakontojn
de grafo Tolstoj (unuaj estis: «Per kio homoj estas vivaj» kaj
«Du maljunuloj»), poste mi provis poezion, kaj en Junio de 1892a
jaro tradukis unuan versaĵan--«Anĝelo» (el Lermontov), kiu estis
presita en n-o 9a de «Esperantisto» por 1892 j.; tio-ĉi estis mia
unua provo, kiu, afable akceptita de nia estimata majstro, estis
komenco de tuta mia postea verkado.
Proksimume en tiu sama tempo mi konatiĝis per korespondado kun
S-ro Grabovskij, kun fraŭlino Manjkovskaja (ĉu ŝi memoras
ankoraŭ tiun someron, kiam ŝi gastadis ĉe mi en Gedrojci?), kun
D-ro Ostrovskij, kun S-ro L. de Beaufront, L. Lemaire kaj kun
multaj aliaj geesperantistoj rusaj kaj alilandaj (el tiuj-ĉi
lastaj mi aparte longe korespondadis kun S-ro Riĉard Geoghegan
el «Ist Zound de nord-amerikaj unuigitaj ŝtatoj», kiu eĉ
ellernadis lingvon rusan). Ĉiuj tiuj-ĉi amikoj miaj ankaŭ bone min
influis,--kaj mi tradukadis kaj verkadis senhalte: unu post alia
aperis miaj originalaj kaj tradukitaj verkoj: «Ludilo de Sorto»,
«Nevola mortiginto», «Demono», «Boris Godunow», «Arturo»,
«Edziĝo» kaj multe da diversaj malgrandaj versaĵoj...
Sed post granda bruado ĉiam venas silento,--tiel same fariĝis
ankaŭ kun mi: ĉiuj miaj amikoj forveturis el Vilno en diversajn
lokojn de nia Grandega Rusujo, mi mem, laŭ volo de sorto, estis
transmetita ian sovaĝan vilaĝon, kie preskaŭ tute forestis eĉ ia
similaĵo je civilizita homaro, kaj mi restis tute sola; mia familio
pligrandiĝis, miaj infanoj jam bezonis edukadon, kaj mi devis
pli multe pensi pri miaj devoj familiaj kaj servaj, ol pri
Esperanto,--tial mi preskaŭ tute forlasis mian laboradon sur kampo
de nia kara afero, aliaj interesoj de vivo min okupis, iom post iom
mi komencis tute nerimarkeble forgesadi eĉ pri ekzistado mem de
lingvo Esperanto, kaj, fine, mi preskaŭ tute ekdormis...
El tiuj-ĉi teruraj brakoj de bruta dormado min elŝiris mia malnova
amiko-esperantisto D-ro A. G. Naŭman: per sia laŭta, kuraĝa kaj
bonfavora voĉo li vekigis min kaj igis ree laboradi!... Tielan
efektive amikan agon oni neniam forgesas!... Kaj jen mi vekiĝis,
renaskiĝis por Esperanto,--kaj nun mi volas ree labori, ree batali
kaj aŭ venki aŭ morti kun batalilo en manoj, por ke oni min pardonu
por mia kontraŭvola perfido je nia sankta afero!...
Por komenco mi decidis eldoni unuan libron de mia plena verkaro, en
kiu mi lokigas preskaŭ trionon da tio, kion mi skribis esperante en
daŭro de lastaj 13 jaroj.
Eldonon de mia plena verkaro afable prenis sur sin estimata Pariza
firmo «Hachette et Cie», kiun mi korege dankas por tio-ĉi, ĉar
alie, dank' al multaj malfacilaj cirkonstancoj, mondo esperantista
neniam ekvidus miajn verkojn.
Post kelka tempo, se nur nenio min malhelpos, mi intencas eldoni duan
libron, en kiu multaj el miaj malnovaj amikoj inter aliaj trovos
kelkajn konatajn por ili verkojn.
Kun komprenebla sento de timemo mi prezentas nun al juĝo de tutmonda
esperantistaro unuan libron de mia plena verkaro: ĝi ja estas unua
provo en tiu-ĉi direkto, ĝis nun en nia ankoraŭ juna literaturo
esperanta forestis tielaj kolektoj,--kaj mi deziras el tuta mia koro,
ke tiu-ĉi mia laboro estu feliĉa komenco (_nur komenco!_), ke aliaj
geesperantistoj sekvu min kaj en plej mallonga tempo riĉigu nian
junan literaturon, por ke ni ĉiuj povu diri, ke nia kara Esperanto
havas propran literaturon eĉ pli grandan, ol ia nacia lingvo...
Donu, Dio, ke tiu-ĉi deziro plej baldaŭ efektiviĝu!
Oni min kritiku, oni min insultu, aŭ laŭdu,--por mi persone ĝi
estas tute egala: komenco estas farita, kaj mi el tuta mia animo
invitas ĉiujn geesperantistojn sekvi mian ekzemplon! Ni laboru kaj
esperu! Vivu nia karega Esperanto kaj ĝia genia kreinto!...