alcalde mayor uai tu petenil Yucatan ti Hoo lae, caix uli Alvara de
Carvayor alcalde Mayor, li xan caix uli Oidor D^n Tomas Lopez tenili
batab cuchie heix in kabatah cen ix Nakuk Pech ca oci ha tin pole _y_ ca
tin kama bautismo D^n Pablo Pech lay in kaba ca hau[198-1] in kabatic
Nakuk Pechil; hidalgoson yax batabon tumen capitanob cat yax chuca uai
ti peten lae ton ix yax kubob patan ti [c]ulob cat [c]ab u chucil toon
tumen Dios _y_ Rey ahtepal; lae ton u c[=h]ibalon hidalgos tu yalomal in
mehenob tulacal tu tan kinil cu binel tu nak u hayalcab; lae ton batabon
yahaubiI[TN-25] uai ti luum ti ma yanac Santa Yglesiaob ti cacabob, tan
to u ximbal tabal lumob tumen Espanolesob uatub ci tan u moltalob utial
u kulteob ti yoklal piz uinicob cuchi ti ma christianacobi tulacal in
mektan cahil uinicob tumen in kamci in Cristianoil, cen Nakuk Pech cuchi
laili batab en cuchi ca in kamah Santo Oleos _y_ Santo ocolal, utial in
camzic in mektan cahilob tulacal tenix yax mache vara utial justiciail,
tumen t binen in nant u than Dios _y_ ca noh Ahau Rey Ahtepal; laitun ca
yum ti Oidor D^n Tomas Lopes ca uchi lae yax [c]ai u xicin patan ti
batabob ti cahal cahob; lai temes ti ca yatan [c]ooctun yahaubil Oidor
D^n Tomas Lopes ca tun tin kubah in bara ti in mehen D^n Pedro Pech
ichil habil 152 a^s.
10. Lai cu xocol yabil cuchi lae ca in kamah u bara in yum Nakuk Pech
D^n Pablo Pech Ursula Pech ixan uai ti cacab C[=h]ac Xulub C[=h]en,
lae utial in meyactic Dios _y_ ca noh ahau Rey ahtepal utial in
mektantic lai cah lae uai ti cacab C[=h]ac Xulub C[=h]en lae.
11. La tun ulicob tu cahalob yetel u yahkulelob _y_ u holpopob bay tu
cahal Yaxkukul, bay tu cahal Xulkum Cheel, bai tu cahal Maxtunil
yaxc[=h]ibal Macan Pech yaxc[=h]ibal Tahkom Pech Xulkum Cheel, yet ulcob
ix yahkinob yaxc[=h]ibal Macan Pech yaxc[=h]ibal Tahkom Pech Xulkum
Cheel, yet ulcobix u cuchulob tu pachob, ca uliob uai ti cahtale yet
ulcobix yahkinob u holpopob _y_ yahkulelob tu pachob u halach uinicob,
ca uliob tu cacabil Yaxkukul baix toon xan cat uloon uai tu cacabil
C[=h]ac Xulub C[=h]en lae, ca cahiob uai lae lai culcinaben Tah Nakuk
Pech, tumen in yum Tah Koon Pech u mehen Tah Tunal Pech yaxc[=h]ibal
Maxtunile mektantic cah.
12. Lae cat uli [c]ulob uai tu lumil cacabob lae manan Maya uinicob ti
kuchi yolob u kube patan ti yax [c]ulob cuchi, lae lai u yax cantahob
[c]ulob Espanolesob [c]ocan ili tun u [c]abal cah canante. Cen tah Nakuk
Pech in yax kamici cah uai ti cacab C[=h]ac Xulub C[=h]en, ca uliob u
chun u thanob tu pachob _y_ yahkulel _y_ u holpopob _y_ yahkinob lae,
lai u kaba Ah Kul Matu _y_ Kulche _y_ ulcob ix yax kinob Ahkin Cocom
Ahkin Tacu _y_ ulcob ix u holpop Nachan Cen _y_ holpop Xuluc, lai u
kaba, holpop lai mektanmailob ca ulob uai tii u lum Maxtunil _y_ Ah Kul
Chuc _y_ u holpop tu pachob; lai u he[c]ahob u cacabil uai C[=h]ac Xulub
C[=h]en caix uliob u holcanob u nacomob, nacom Kan, nacom Xuluc, nacom
Pot, nacom May, nacom Ek, lai u kaba nacomob, layobi u kab nacomob yah
mektanul batab tah Nakuk Pech ca ulen uai ti cah C[=h]ac Xulub C[=h]en;
lai chiccunic yol lai in cu uchulob cat ulen uai ti cahtah uai ti luum
uai tu cacabil C[=h]ac Xulub C[=h]en.
13. Cen tah Nakuk Pech lae ca ulen tumen u halach uinic tenob ca chichi
cah uai ti C[=h]ac Xulub C[=h]en; lae tumen u nucteelob cuchi lae manan
u manak u talel Espanolesob uai ti luum, lae minan u yana cah chicunic
cah uai C[=h]ac Xulub C[=h]en; lai yobi t ubahilob lae ti xocan ili,
yulel Espanolesob ti noh cah ti Ho, _y_ u kamal cristianoil tumen
uinicob uai Tah Ceh Peche [c]ocan ili ix in molic cah uai tulacahal
C[=h]ac Xulub C[=h]en, cen D^n Pablo Pech _y_ in yum D^n Martin
Pech, conquixtador, Xulkum Cheel.
14. Lae ti tum lae ti hoppi u licil u katun Espanolesob ich mul
cochleah[201-1] ca binon, _y_ in yum Ah Macan Pech yaxc[=h]ibal
Yaxkukul, y Yxkil Y[c]am Pech yaxc[=h]ibal Cumkal, _y_ ti binen tu pach
katun; ca oci u patan kooch uahobe lai tun mektanmai u yumil kul
uiniclob cah, ca ti binon ti katun yah, yukul kah _y_ tuce tumenel u
kuxilob ti kul uinicob; ichil uacpe u yanonie _y_ in lakob tu pach kul
uinicob ti numia; mektanan tun in yum tumen u chunthanob, lay yobi hach
ilaob yuchul tulacal tu banalob tin cantah ichil in informacion tulacal
lae uchebal yoheltabal tumen in c[=h]ibalob in mehenob tin pach ti uchen
cimic uai okolcab[201-2] lae yoklal in titulo in probanza [c]aan ten
tumen ca yumil ti Dios _y_ ca noh Ahau Rey ahtepal; manan in patan maix
uchac in botic patan maix in mehenob maix in u ixmehenob bin u bote
patan yoklal tu lukzah ten ca yumil ti Dios ichil u zahacil in puczical;
ti mato in uilal u uich Espanolesob cuchi tu [c]ahten ich ich olal utial
in kubic inba tu kab Espanolesob _y_ in cahalob tulacal utial u cahal
cahob tumenel capitanob Adelantado yax concixtadoresob; uliob uai ti u
lumil Yucatane; he hab yax ulci [c]ulob tu lumil uai ti Cupule lae 1511
anos.
15. Cuchi mahun ilabac [c]ulob Espanolesob ca chuci Jeronimo de Aguilar
tumenob a Cusamilob; lai lae u chun yohelabal peten tulacal lae yoklal
[c]oci u xinbaltabal uchi lumob tulacal, lai tah oklal ma talan uchi
lumob peten tulacal lai tun cin [c]olic[202-1] tu tan Ahau ca tu cuchi
tu tan Ahau Ah Macan Pech D^n Pedro Pech _y_ u cuchteelob yax
c[=h]ibalob u nacomob tu pachob tulacal binob tu pach yoklal utzilob
Ahau ylal u uichob u maseual uinicob; caix tu te ta lahun cakal u nucil
uinicob u bines tu pach ti Ahau Rey ahtepal u tzicob ti messa nachi ti
Espana, heix mac xenahi[202-2] tu tzicile tu tan Rey ahtepale; lai tun
tu yala Ahau ca u bote patanob tulacal, yal u mehenob tulacal, heix ton
Ah Pechob yaxc[=h]ibal uai ti lum _y_ yaxc[=h]ibal tal ti Cupul, ca bin
tu yalah yabil peten _y_ yabil maya uinicob u bal lum, caix bin tu
tzolah u xocan tu tanil ca noh Ahau ca u[c]ac[202-3] u talel he[c]bil u
chi lum u Chinante Ahau; bay tun chacanhic ca lumil lae lai Aguilar, lae
te hantabi tumen ah Naum Ah Pot Cusamile tu yabil 1517 anos; lai yabil
hauic c[=h]a katun, lae lai hauic u uacuntabal u tunil balcah, yoklal
hunhunkal tun u talel uaatal u tunil balcah cuchi ti man uluc [c]ul
Espanolesobe Cusamil cuchi uaital petenil; tumen ulic Espanolesob ca t
haui u betabal.
16. 1519 anos lai yabil yax ulcob Espanolesob uai Cusamil tu yox mal,
Fernando de Cortes _y_ Espoblaco Lara. A 28 de Febrero cuchi ca uliob
Cusamilob u yax mal ahohelilob hahal u cibel than. Lai yabil cuchcob tu
Chic[=h]en tah mak opile ti tun yax oheltabi u Chic[=h]een Ytza tumen
noh Espanolesob D^n Fran^co de Montejo Adelantado, u halach uinicob
ca [c]anob tu Chic[=h]en Ytza.
17. 1521 anos tu yoxlahunpiz u kinil agosto chucic u lumil Mexico tumen
Espanolesob; uchci u yox katun tabalob[203-1] Espanolesob tumen cah
tulacal uai tu cahal Cupule; cauthi katahob Ah Ceh Pech tu cimil Zalibna
_y_ etahau Lenpot Tixkoc[=h]oh tu provinciail Ticanto _y_ yicnal ah
Kinichkakmo Ytzmal u nup u than holtun Ake; lai yabil lae uchic u kuchul
Espanolesob tu Chic[=h]een Ytza tu caten u he[c]ob u Chic[=h]en Ytza, ti
ca uli Capitan D^n Fran^co de Montejo yahtohil yahtochil Naocom
Cupul kuchal u cah. Hunkal hab yax kuchcob tu Chic[=h]en Ytza ti u
kabahob ah makopilobe ah [c]u[c]opob.
18. 1542 anos lai hab ca u he[c]ahob lum Espanolesob ti Hich can Ziho
chuncan u nup u than Kinich Kakmo ahkin _y_ Ahtutul Xiu yahaulil
cabecera Mani u pol u meta u he[c]ahob yaxc[=h]ibalob, lai yax hoppic
yocol patan tiob lae tu yoxten tun yulelob ta lumil, ca tun hunkul
culhob, lae heklai culicob; helelae u hunten, ulcobe tu Chic[=h]en Ytzae
ti u yax makahob oop, matech u makal lai oop, ca u makahop Espanolesob u
kabatcob ahmakoopilob; u caten ulcobi tu Chic[=h]ene ca [204-1]u tocahob
naobon Cupul; tu yoxten yulelobe ca tun hunkul culhiob lae lai yabil lae
1542 anos lai tun hunkul culhiob uai ti lum Ychcanzi hoo--yanilob,
helelae oxlahun Kan ahcuchhab ti Maya xoclae.
19. 1543 anos lai yabil binci Espanolesob tet xaman Cheile u xachete
Mayab uinicob u maseualtobe yoklal manan maseual uinic u palilob ti Ho;
lai talob ti xache uinicob u maseualtob tu chi tun, ca kuchob ti Popce
ti uch ban patan tiobi likulob ti Ho, cat kuchob ti Popce tu chi, ca
ulob ca biniob Tikom, man ti kin yanhicobe te Tixkome ti humkal u kinil
yanob ca lukabi lai Espanolesob.
20. Lae 1544 anos lai hab ca [c]an [c]ul Cauaca Asiesa u capitanil, ca
[c]anoob te Cauacae ti u chi pach yumili [204-2]ti oki patan tiobi cab
ulum ixim [c]abtiob tiob yan Cauacae, catun ca tu kalahob ti mascab
ahkul Caamal tal Sisal ca tu kata u xocal cah tulacal, hun hab tialan ti
mazcab tumenob, lai paye u bel Espanolesob ca taliob ti cahtal Sachi,
heclai Ahkul Kamal lae lai oci ti batabil Saci Sisale D^n Juan Caamal
de la Cruz u kabatah yoklal hach hahal u than, lai yax utzcit Cruz
Cauacae, u yabi u than tumen [c]ulob, lae lai tumen lai ti oci ti
batabil Sisal, ontkin ac u batabil cat cimil; lai ti pay u bel
Espanolesob ca binob ti katun yah Tixkochnah; xane he [c]ulob lae
hunppel hab [c]ananob Cauaca, lukob cat talob Saci hunkul hi u kal
uinicob ti mazcab yilab batab Caamal.
21. Lae 1545 anos [c]ani [c]ulob Saci laix yabil hopp ti cristianoil
tumen padresob orden de San Fran^co, te tu holhaa Champotone hali yax
ulcob padresob u machmaob cahlohil ti Jehucristo tu kabob lai lic yezic
ti maseual uinicob, cat yax ulob tu tu holhaa Chanpoton, lae te chikin
uai tu cuchcabal u than uai Ichcansihoo, ti Hoo tu cahal Ichcansihoo lai
u kaba; lai padresob hoppez Cristianoil uai ti cah peten Yucatan lae lai
u kabaobe Fr. Juan de la Puerta _y_ Fr. Luis de Villarpando _y_ Fr.
Diego de Becal _y_ Fr. Juan de Guerrero y Fr. Merchol de Benavente layob
hoppes Cristianoil uai ti peten chikin lae ti mato tac Cristianoil uai
Cupul; pachal hom to tac Cristianoil, baito bin cantic, ca bin hoppoc
toon uai ti Cupule.
22. 1546 anos, lai hab ca uchi ahetzil[206-1] lae altose la tierra: 9 de
Noviembre bol ulo de pasen 4 meses ca uchi tu bolonpis u kinil noviembre
ti yabil de 1546 anos canppel u cinanil katun; lae ca zihi lae kuchi
hunppel hab yalcab uinicob; ca tali u molicubaob tu caten ocol u cibal
patan, ca zihi katune ulel u cibahob ahezobob tali chikin tabsic uinicob
ca yutzcinah katun lae Etz Cunul _y_ Ah Camal talob chikin he [c]ul
cimsabiobe catul mehen [c]ulob u camzah palil Mena ti cimob Chamaxe,
ppatal u cibahob; ca talob Saci tohyol tulacal [c]ulob ca liki katun
yokolob lae[206-2] tihi t tun u cimsabal; Ah Etz Camal Tipakan Ah Pakam
tu cimilhi Surusano yokol Nicte; tumen u cahalobe hunppel akab hi u
cimil [c]ul tumen uinicob lae kohan yooc _y_ u kaboob, ca bini tu kinil
katun ti akab ti cah tulacal.
23. 1547 anos lai hab ca paxi u chem Exboxe Ecabe; ca bini Espanolesob
bakzahticob u [c]ahob katun yok Boxte Ecabe ual Ekboxil.
24. Lae 1548 anos ulci padre Emitanyo Saci chumes[206-3] Cristianoil.
25. Lae 1550 anos mol ci cah tulacal tabal tal Manii.
26. 1551 anos ulci padre Guadian Fr. Fernando Guererro Saci Sisal lai
oces haa tu hol uinicob lai chunbezob cristianoil uay tu cuch cabal Saci
tulacal, tal chikin Cheel, tali Ecab, tali Cusamil, tali ti xaman, tali
ti nohol, xan lai chunmes[207-1] u pakal monisterio Saci Sisal.
27. Lae 1552 anos lai hab cahciob padresob yokab cuchi; lai yabil ulcob
ah canbesah _y_ kayob uai Zisale, talob chikin laobi canbez u kayob
missa y bisperas ti canto de organo _y_ chul y cantolano ti hunkul ma
ohelon uai cuchi.
Lae 1553 anos lai hab ca uli Oidor D. Tomas Lopes uai tal lumil Yucatan
lae tali Castella ca uli tu [207-2]chibil tumen ca noh ahau Rey ahtepal
de Castilla u yanton tu kab Espanolesob uaye, lai haues ca tocabal tumen
Espanolesob, laix haues u chi on pek, laix ti chunmes u yanhal batabob
ti cahal cah, ca tu [c]a u barail, laix ti [c]ai u takail patan xan
oxppel u yocol patan ti Espanolesob yub te cib uluum ixim c[=h]oyche y
sulbiltab _y_ yic, buul, yib cuum, xamach, ppuul, ca muc yoklal patan ta
c yumil [c]ulil c beta ti matac oidor [c]aic u nucul bahunbal; lai uchci
u c[=h]abal kul chuuc tumen AhMacan Pech ca lukon Sisal yoklal u katci
ah chucil kulchuc, lae tumen lai toci u chucil Ah Ceh Pech uay Cupul,
lae lai talic uai tu pach Ah kin Pech Macan Pech u palil Ahmacan Pech
yetel u nacomob ti cab Yaxkukul lae.
28. De 1519 anos lai hab ca uli Espanolesob uai tac cahal Con ah Ytza
uai ti lum Yucatan, lae lai cin chicilbesah u kinil, yuil _y_ yabil yan
canal, Cen D^n Pablo Pech, u mehen en D^n Martin Pech, ti Xulcum Cheel,
concixtadoren, uai lae Maxtunil yetel C[=h]ac Xulub C[=h]en, tal kamah
ix [c]ulob tu uolol ca puczikal, maix ca [c]aab katun yah tiob laob lae
D^n Juan de Montejo Adelantado y u chayanil capitanob bay yanil u kabaob
ti libro; ton ix yax kamah Cristianoil concixtadores D^n Martin Pech u
mehen D^n Fernando Pech, D^n Pablo Pech u mehen en D^n Martin Pech, hel
tu yoxlahunpis u kinil u de Octubre de 1518, ocic ha tu holob in mektan
cahilob ti hunmolhob Maxtunile, ti ocol ha tu polob tumen yax obispo D^n
Fran^co Toral ti Maya uinicob; ca [208-1]oha tu polob men ca yum obispo
lae cat [208-2]es sabi u uinbail santo tiob cahob tulacal u uinbail S.
Pedro _y_ S. Pablo y S. Juan, y S. Luis _y_ S. Antonio _y_ S. Miguel _y_
S. Francisco _y_ S. Alonso y S. Agustin y S. Sebastian y S. Diego, ca u
[208-3][c]ibotahob oleos ca u kabatah P^o yan c[=h]a oleos.
29. Lay u kahlail tulacal lae tin hun molcinzah uay ti librose uchebal u
nuctic uba uinicob himac bin oltic yohelto u [c]oc lukanil yanomal ca
noh ahau Dios uchac tumen tusinile.--U patanil hibic ulci Espanolesob
uay tac lumil lae tumen u yolat ca yumil ti Dios ahtepal uay ti peten;
lae baix u than ca yum Senor D^n Juan de Montejo y D. Fran^co de Monte
lay yax ulob uai tac lumil lae laix tu [c]ah u thanil u cumtal iglesia
ti [c]ucen[c]ucil cahob u hol cababob y yotoch cah u kuna ca yum noh
ahau bay u cah mensone u yotoch ah na mulbeobe[209-1].
30. Bay xan cu yalic ca noh yum Ah Naum Pech D^n Fran^co de Montejo Pech
y D^n Juan Pech lai u kabaob ca oci haa tu holob tumen padresob y
adelantado lay capitan hi layob ulob uai ti lume Yocolpeten, hek lai
kabanzabi ti Yucatanil tumen ca yax yumob Espanolesob lae baix bin u
patcantic ca yum Espanolesob, hebic u beltahob, caxtu yalah binil hunkul
cuxlacon tumen Dios, caix ti yubah Maya uinicob heklay u kabaob lae, ca
tu yalah Naum Pech ti u mektan cahil ti [c]u[c]ucencil:--"Oheltex, talel
u cah hunabku, ti peten heklai hahal Diose, u chicul hahal Dios; binex
cuxlac, ca cici kamex, ma a [c]aicex katun yokolob ca pas ma u hanalob
_y_ yukalob ixim, cax, uluum, cab, buul u hanalob yoklal [210-1]u colcah
ti Cristianoil lai u palil ton Dios;" bay tun cibahob mamac [c]ai katun
caix tu likzahubaob ca bin u yan teob Espanolesob tu concixtob tu yet
xinbal tahob [c]ulob.
31. Bay xan he Nachi Cocom ti cahan tu holcacab Sutuytae tu chuccabal
Chic[=h]en Ytzae heklay kabansabi Chic[=h]en Ytzaile he Ah Cohuot Cocome
tu yantah u than Dios _y_ ca noh ahau tu luksah u [210-2]ponob u
banderasob, utia ca noh ahau utial conquixta _y_ adelantado _y_ yum
padre clerigo tu cuch cahil xan maix u [c]a yah katun u lukzahubaob
ichilob kaxahob kunal _y_ yotoch cah tu cuchteelob.
32. Hex Na[c]i Mabun Chane culhi tu ca cabil u natatah bicil talel u cah
hunkul cuxtal yoltah u kububaob ti Dios tu hahil Ah Catzimob _y_
AhChulimob tu chuccabil Manil, _y_ Ah Tutul Yiu hex uay ti lakin Chel
_y_ Tan Cupulob hex ti Campeche Na[c]acab Canul; bay [c]a lukanhi u tan
hahil Dios uay ti peten uay tu lumil Sacuholpatal Sacmutix tun, Ah
Mutule, Tunal Pech culhi uay ti cah lae.
33. He Ah Naum Peche uay u payahe mehenob caix ti yalah:--"Oheltex, hun
ynix u kaba kin ahbalcab bin uluk ahlikin cabob hun mexob Ahpul tu
chicul hunabku ti peten ca xicex ti kam bu hahil asilex[211-1]:" bay tan
binciob tu xinbalob yalan che yalan haban, ca kuchiob tu tancabal
Na[c]aycab Canule Campech, ca yalahob:--"Hele tac u yulel a uula, Ah
Na[c]acab Canule, caxti kam tuzebal la umen;" yalab lae ca tipp u chemob
tu hol u kaknabil Campech, caix ti [211-2]yalahob ca yumtah banderasob
sasacpon, ca ulon pixtahob Adelantado caix katabitiob tumen lai
Cristianoob Adelantado uatub ocahalob ichil Castellano than, matan u
natob ca uchen nucahob than:--"matan c ubah than;" ci u thanob caix
alabi Yucatanilob uay tu lumil cutz tu lumil ceh.
34. Bay tun binciob capitanesob _y_ ca yum Adelantado D^n Fran^co de
Montejo lay tu beltah u yabal ppis _y_ kuuch utial muse utial bucoh
[c]imin[211-3] tumen binel u cibahob tu cahal Manii yicnal Ahtutul Xiu:
ca kuchob Yiba caniob Yibae, kuchob Nohcacab likul tal Becal, bay tun
manciob Espanolesob ca kuchob Mani yicnal Tutul Xiu caix ti uacuntabic
nacon Ikeb nacon Caixicum nacon Chuc lay bin xic u paye Ah Cuat Cocom;
lay tun u chun u culcintabal [211-4]ahactan ob tumen u cuchulob ca
lukzabi u uichob yalan nohoch [211-5]yacatun sa bin tal pulbil huntul
lay ma lukzabi u uich ti yacatun sabin, luksabi u uich ca [c]a be ti ca
bin nacpalancal ti yicnal Adelantado Manii, caix ualkahi yah pululob tu
cahal Cuuat Cocom; catun liki Ah Naum Pech _y_ tu catulilob xic u talez
Ah Cuat Cocom; cu kuchulob, ca yalah ti Naun Pech bicil ma yilahi maix
yabahi ca yalah bicil ti binan tu Chic[=h]en Ytzae tuzebal tal ci tu
cail tumen Ahpechob, ca kuchob Manil kube u c[=h]asahob tusebal u yalci
Ah Cocom ma yilah bal uch tu cahal caix [c]ab u chucil ti cabin u chucob
mac u beltahlobe.
35. Baix tun tal ci Ahpech tu cahalob yila u mektan cahilob uinicilobe
baytun talciob hex cat tal [c]ulob tumen bin uchci u cimsabal [c]uul ti
cah tumen u cuchulob, catun manobca biniob yicnal Ah Batun Pech Cay
Chel, lay tun yilahobe ca manob ca binob Maxtunil yicnal Machi May _y_
tun Ah Macan Pech; bai tun ualkahciob tu lumilob tu mektan cahilob tu
Yaxkukule; lai D^n Pablo Pech Ah Macan Cam Pech tumenel halach uinic
lai mektanmail tulacal lai uay ti chi kin lae yoklal maix u lukul yol
nacomob, tulacal bayxan lay tumen culcinaben in canant lay cacab C[=h]ac
Xubub C[=h]en lae tumenel maseneal uinicob lae tan u [212-1]sa uinolabob
lai tumen [212-2]chic u nakci u yolah Dios ti cahob.
36. Lae hex lay ytoria lae tulacal tux manel S^r Espanolesob _y_
kubabaob yax padresob, _y_ u kaba yax [c]ulob bin [c]oloc[213-1] tumen
lai u [c]ilibal, lae yoklal mentahan utial yoheltabal bic uchic
concixta, uabic numya tu mansahob uay yalan chee yalan aak yalan haban,
ichil lay hab lae _y_ u cha yan yax uinicob mehentzilob hancabob yoklal
manal cappel oxppel hab cahanob ta muktun u [c]ablahal cahob tumen ca
yumil [c]ulilob, lae ta muktun u ppizil cahob u ppizil u kaxilob cahob
tumen Oidor Tomas Lopes yan sedula tu kabob tumen ca noh Ahau utial tun
xotlahal kaxob ti mac cu cahtalob, ti ma yanac cahob cuchi tumen te
zihnalon be nae tulacalob, ti cu halach uinicil Naum Pech cuchi, ti ma
uluc [c]ulob he[c]ic Cristianoil uay ti lum cuchi, he tun cat kuchi u
kinil u yulah uay ti peten, lae cat ul [c]ulob uai ti lum Yucatan lae,
ca binon kameob tumen u zahacil ca puczikal, cat [c]oci Cristianoil uay
ti lum lae cat [c]ablahon canante cacabob, ti ma yanac S^a Yglesia
cuchi, cat hau u cahil lay bena lae ma cah.
37. Helelae lay u chun in patcantic hen cex bin uchic u yuchul concixta
bahun numya t mansah _y_ S^r Espanolesob yoklal maya uinicob cuchi
matan yolte ukuubaob ti Dios, ten tun cen D. Pablo Pech tin tzolah u
xicinob ti cacab Maxtunil.
38. Bay tan matan culhani catun emon ti cacab C[=h]ac Xulub C[=h]en,
[c]oci tun u Cumtal S^a iglesia, lae ca tun ppisah ca ppisbi tu
[c]utpach cahlahbal yanumal in mehenob u chen cimic yokolcab, tumen ma u
macan tu baltiob[214-1] tumen Maya uinicob, ma u manbal cuntabalob u
c[=h]inal hen cex bax tu [c]ahton ca yumil ti Dios tumen u zahacil
puczikale, lay tumen [c]ab u chucil ton tumen ca noh ahau Rey Ahtepal
_y_ catun cumcintah S^a iglesia utial kultic ca yumil ti Dios _y_ yotoch
cah tu lakin iglesia u kuna ca noh Ahau yetel meson.
39. Bay xan licix in betic in uotoch pakil na tu xaman iglesia; ma u
yalic Maya uinicob ua utialtob tu kinil, lay tumen ci chicilbezic hebix
in mentah mailobe _y_ yum D^n Pablo Pech Ah Macan Pech, y in yum D^n
Martin Pech Ah kom Pech, _y_ in yum D^n Ambrosio Pech Op Pech ix u
Maya kaba y Yxkil Ytzam Pech y D^n Estevan Pech Ahkulul Pech.
40. Tac kamah u noh comisionil u ppiz kaxob, tu [c]ah u licenciail ca
noh Ahau Rey ahtepal ti ca yumil yax Oidor Tomas Lopes utial ca u [c]a
nucte u than ton utial ca ppizic u pach ca tocoynail he tux cahantacob
uay uay tu pach cahal utial ca utzac oheltic tux cu manel u ppizil ca
luumil utial kilacabob utial u tzenticubaob u [c]aic u hanalob ca
encomenderosob, lay oklal cin [c]aic u juramentoil tu tanil tulacal
uinicob lay informacion lae u hahil cu yilicob u tocoynailob tu xma
yocol u yanal tocoynail, lay oklal [c]aic u hahil.
41. Heix macx yax encomendero uay ti cacab C[=h]aac Xulub C[=h]en lae
D^n Julian Donsel encomendero hi uay ti cacah lae ca tu yalah ti batab
caxicob u [c]abob u chicul chi kax u luumob uay tu pach u mektan cahil;
yoklal tan u ppizil u chi lumob u chi kaxob ti lakin, ti nohol, ti
chikin, tulacal hen cex max cu cahtalob, tumen [c]octun u he[c]el
Cristianoil uay ti lume C[=h]aac Xulub C[=h]een, _y_ lix cacilech u yum
Santiago patron ah canan cah utial D^n Pablo Pech.
CONQUEST AND MAP.
1. The fifth division of the 11th Ahau Katun was placed when the
Spaniards arrived and settled the city of Merida; it was during the 9th
Ahau that Christianity was introduced; the year in which first came our
lords the Spaniards here to this land was the
year 1511.
2. I, who am Nakuk Pech, of the first hidalgos conquistadores here in
this land in the district Maxtunil, I am placed in the first town in the
district Chac Xulub Chen. As thus it is given me to guard by my lord Ah
Naum Pech, I wish to compose carefully the history and chronicle of the
district of Chac Xulub Chen here, my first command, the town having two
districts, Chichinica and, here, Chac Xulub Chen.
3. My name was Nakuk Pech before I was baptized, son of Ah Kom Pech, Don
Martin Pech, of the town of Xul Kum Chel; thus we were given the
districts to guard by our lord Ah Naum Pech from the town Mutul, and I
was promoted to guard the district Chac Xulub Chen; when our lords, the
Spaniards, did not pass nor come here to this land Yucatan, I was then
governor here in this town, here in this land, Chac Xulub Chen. When our
lord, the Senor Adelantado came here to this province in the year 1519,
I was head chief; when the Spaniards came here to the land of Maxtunil
we received them with loving attention; we also first gave them tribute
and respect, and then we gave to eat to the Spanish captains; he who was
called Adelantado came here to Maxtunil to the dwelling of Nachi May;
then we went to see that they should be given pleasures; they did not
even enter the towns, not even visited the towns; they were here in this
land for three months, being placed here in the district of Maxtunil;
then they departed and went to begin a seaport, the seaport [C]ilam, and
remained there three years and a half.
4. They were there when my father went to make delivery to them; he
called the Adelantado returned here to this land; the maid servant named
Ixkakuk was presented to them by my father to give them food and wait
upon them; and they were there when they were attacked by the Cupuls;
and they departed, and went to live at Ecab Kantanenkin, as is called
the land where they settled; they were there when they were attacked by
those of Ecab, and they departed and arrived at Cauaca, which they
entered, and passed to the town [C]ekom, as the town is called; they
passed it and arrived at the town Tixcuumcuuc, so-called; and they
departed from there and arrived at the town called Tinuum; and then they
all set out in search of Chichen Itza, so-called; there they asked the
King of the town to meet them, and the people said to them; "There is a
King, O Lord," they said, "there is a King, Cocom Aun Pech, King Pech,
Namox Chel, King Chel, of [C]i[c]antun; foreign warrior, rest in these
houses," they said to them, by the Captain Cupul. They departed from
Chichen Itza and arrived with King Ixcuat Cocom of Ake; "Lords, you
cannot go, you will lose yourselves," was said to them by the King
Ixcuat Cocom, and they turned back again, and went and arrived at Cauaca
for the second time, and they reached the seaport called Catzun, where
they marched by the sea, and went and returned to [C]elebnae, as it is
called, where they first settled when they first came to this land.